Ավանդական արհեստներ և կիրառական արվեստ

ՊԸՐՈՒՏ/ՊՈ¨ՒՐՈ¨ՒՏ կավագործ, բրուտ:

Սկսած հին ժամանակներից մինչև 20-րդ դարի կեսերը բրուտագործությունը (պըրուտօթուն) լայն տարածում ուներ Արցախում: Տարբեր բնակավայրերում կային բրուտանոցներ (պըրուտանուց), որտեղ արհեստավորները կատարում էին համագյուղացիների և այլ բնակավայրերի բնակիչների պատվերները՝ հաճախ վարձատրվելով հացահատիկով և այլ մթերքներով:

Բրուտները պատրաստում էին կավե տարբեր ամաններ (կարաս, պուլիկ, կճուճ, կուժ, կուլա, գավաթ, ափսե, աղաման ևն) և թոնիրները (թուրուն), որոնք հատկապես մինչև 20-րդ դարի կեսերը կենցաղում ունեին ամենալայն գործածություն:

Բրուտի հիմնական հումքը տեղական մաքուր կավն էր(շիգ^յավը^էղը), որը մաղելուց և ջրով շաղախելուց ու մինչև քացախելը թողնելուց հետո երկար կողկռտում կամ հունցում էին և գործածում:

Բրուտի հաստոցը սովորաբար կազմված էր մի առանցքի վրա հաստատված ու և առանցքի մի ծայրով գետնի մեջ ցցված երկու սեղաններից, որոնցից վերինը փոքր էր, իսկ ստորինը՝ մեծ, որի վրա տեղադրված անիվը (չարխ) պտտվում էր ոտքերի շարժումների արդյունքում: Որոշ դեպքերում հաստոցը տեղադրվում էր հորի մեջ, իսկ արհեստավորը նստում էր հորի մոտ՝ գետնին:

Բրուտը, վերցնելով կավացեխից պատրաստած շերտերը, դրանք աստիճանաբար պտտվող անիվի վրա իրար էր կպցնում՝ երկու կողմից սեղմելով, բարակացնելով ու վեր քաշելով: Այդ ընթացքում նա մատներն անընդհատ թաթախում էր ջրի մեջ և վարժ շարժումներով պատրաստվող իրին տալիս անհրաժեշտ հաստություն, ձև, ողորկություն՝ անհրաժեշտության դեպքում դիմելով հատուկ փայտիկի օգնությանը:

Երբ իրը վերջնականապես ձևավորվում էր, տեղադրվում էր նաև ունկը (եթե ամանն ունկավոր էր), նա բարակ լարով կամ քուղով հատակը կտրում էր պատվանդանից և չորացնելուց (ոչ արևի տակ) հետո թրծում թոնիրներում կամ հատուկ վառարաններում:

Առանձին բրուտանոցներում էին պատրաստում կղմինդրները (կ^յիրամիտ) և աղյուսները (ք^յարփուճ): Արցախում իրենց բրուտանոցներով առավել հայտնի էին Նընգ^յի, Շէխէր և Ղըվըխան գյուղերը: Վերջինիս անունը նույնիսկ կապվում է կավի հանքի հետ՝ Կավահան։

Արցախում փայտարվեստի և փայտագործության ավանդույթները դարեր շարունակ կարևոր տեղ են զբաղեցրել արցախցու տնտեսական, կենցաղային և մշակութային կյանքում։

Տեղական անտառների փայտանյութի առատությունը նպաստել է նրան, որ փայտագործությունը՝ հյուսնությունը, տակառագործությունը և հարակից արհեստները, լայնորեն զարգանան և ծառայեն առօրյա կյանքի ամենատարբեր պահանջներին՝ սկսած երկրագործական գործիքների ու սայլերի պատրաստումից մինչև բնակելի տների փայտե հատակ, առաստաղ, սյուներ, տանիքի կմախք, դռներ, պատուհաններ, կահույք և ամանեղեն։

Եվ սա հաստատում է այն փաստը, որ փայտարվեստը Արցախում եղել է ոչ միայն կիրառական նշանակության արհեստ, այլև նյութական մշակույթի ձևավորման կարևոր բաղադրիչներից մեկը, քանի որ այն անմիջականորեն մասնակցել է մարդու կենցաղային միջավայրի կազմակերպմանը և տնտեսության պահպանմանը։ Միաժամանակ, փայտի մշակման հետ կապված մասնագիտական փորձը, գործիքների բազմազանությունը և մշակման եղանակները ցույց են տալիս, որ Արցախում ձևավորված լ էին կայուն արհեստագործական ավանդույթներ, որոնք փոխանցվել են սերնդեսերունդ։

Հատկանշական է, որ յուրաքանչյուր բնակավայր սովորաբար ունեցել է իր հյուսնը, իսկ առավել հմուտ վարպետները ճանաչում են ունեցել նաև համայնքից դուրս։

Փայտարվեստի ավանդույթների կարևոր դրսևորումներից էր նաև տակառագործությունը, որը պահանջում էր փայտատեսակների ճիշտ ընտրություն, մանրակրկիտ մշակում, շոգեմշակում, այսինքն՝ մասնագիտական բարձր պատրաստականություն, կարողություններ ու փորձառություն։ Բացի իր տնտեսական և գործնական նշանակությունից՝ փայտարվեստը նաև լեզվամշակութային յուրօրինակ արժեք ունի, քանի որ դրան առնչվող բառապաշարը, գործիքների անվանումները, դարձվածքներն ու ասացվածքները պահպանել են արցախցու լեզվամտածողության և շրջապատը ճանաչելու, այն լեզվաբանորեն կաղապարավորելու նրա յուրօրինակ կերպը։

Արցախի փայտարվեստի ավանդույթներն այսօր պետք է գնահատել ոչ միայն որպես կենցաղային անհրաժեշտությունից ծնված արհեստագործական գործունեություն, այլև որպես ժողովրդի ստեղծագործ մտքի, գործնական գիտելիքի և մշակութային հիշողության կարևոր արտահայտություն։

Արցախի կոթողային մշակույթը հայ մշակութային ժառանգության ինքնատիպ և հարուստ շերտերից է։ Այն ընդգրկում է նախաքրիստոնեական քարե կոթողները, անտիկ շրջանի հուշարձանային դրսևորումները, վաղքրիստոնեական խաչակիր կոթողները, խաչային հորինվածքները, խաչքարերն ու տապանաքարերը։

Համլետ Պետրոսյանի և Նժդեհ Երանյանի ուսումնասիրության մեջ Արցախի կոթողային մշակույթը՝ որպես երկրամասի պատմության, հավատալիքների, արվեստի և ինքնության կարևոր վկայություն, ներկայացվում է պատմաաղբյուրագիտական, ճարտարապետական, պատկերագրական և իմաստաբանական քննությամբ։

Ոչ նյութական մշակույթի տեսանկյունից կոթողը միայն քարե հուշարձան չէ։ Այն քարագործ վարպետության, խորհրդանշական մտածողության, հիշողության պահպանման, ծիսական պատկերացումների և համայնքային ինքնության արտահայտություն է։ Կոթողներ կանգնեցնելու, խաչքարեր քանդակելու, տապանաքարեր հարդարելու և դրանց վրա պատկերներ ու արձանագրություններ թողնելու ավանդույթը փոխանցել է աշխարհընկալում, հավատք, հիշատակի մշակույթ և սերունդների կապը պահելու եղանակ։

Արցախի կոթողային մշակույթի հնագույն շերտը ներկայացված է նախաքրիստոնեական հուշարձաններով՝ մարդակերպ սալերով և քարե մարդակերպ կոթողներով։ Դրանք կապված են մահվան, նախնիների պաշտամունքի, տարածքի նշագրման և հին հասարակությունների աշխարհընկալման հետ։

Մարդակերպ կոթողների պատկերագրության մեջ առանձնանում են աչքերի, ձեռքերի, զենքի, հանդերձանքի և հարդարանքի պայմանական նշանները, որոնք վկայում մարդու սոցիալական, պաշտամունքային կամ հերոսական կերպարի մասին։

Քրիստոնեության ընդունումից հետո Արցախի կոթողային ավանդույթը նոր իմաստ և արտահայտչաձև ստացավ։ Վաղքրիստոնեական խաչակիր կոթողները, ծավալային խաչերը և խաչային հորինվածքները դարձան հավատքի, փրկության և սրբացված տարածքի նշաններ։

Խաչը Արցախի մշակութային միջավայրում ընկալվեց ոչ միայն որպես դավանանքի խորհրդանիշ, այլև որպես կենաց ծառի, լույսի, հաղթանակի և հոգևոր շարունակության պատկեր։

Առանձնահատուկ տեղ ունի Արցախի խաչքարային մշակույթը։ Խաչքարը հայ միջնադարյան մշակույթի ամենաբնորոշ դրսևորումներից է, իսկ Արցախում այն ձևավորվել է տեղական գեղարվեստական մտածողությամբ, պատկերագրական հարուստ լեզվով և արձանագրական ավանդույթով։

Խաչքարերի վրա հանդիպող խաչերը, բուսազարդերը, երկրաչափական հորինվածքները, երբեմն նաև մարդկային ու կենցաղային պատկերները վկայում են քարի միջոցով հավատք, հիշատակ, բարեխոսություն և համայնքային պատմություն փոխանցելու մշակույթի մասին։

Արցախի տապանաքարային մշակույթը ևս կարևոր աղբյուր է ժողովրդի կենցաղի, սոցիալական հարաբերությունների, պատկերացումների և հիշատակի ձևերի ուսումնասիրության համար։ Տապանաքարերի պատկերաքանդակներում հանդիպում են ընտանիքի, խնջույքի, ձիավորի, ռազմիկի, աշխատանքի կամ առօրյա կյանքի տեսարաններ։ Դրանք քարե հիշատակներ են, բայց միաժամանակ պատմում են մարդու կյանքի, դիրքի, զբաղմունքի, արժանապատվության և համայնքի արժեքային աշխարհի մասին։

Կոթողային մշակույթը Արցախում ձևավորվել է բնական միջավայրի, քարագործական հմտությունների, քրիստոնեական հավատքի, տեղական իշխանական տների, վանական կենտրոնների և ժողովրդական հիշողության փոխազդեցությամբ։ Այն տեսանելի է ինչպես մեծ վանական համալիրներում ու եկեղեցիներում, այնպես էլ գյուղական գերեզմանոցներում, դաշտերում, լեռնալանջերին և ճանապարհների մոտ կանգնեցված քարե նշաններում։

Այսօր Արցախի կոթողային ժառանգությունը առանձնապես խոցելի է։ 2020 և 2023 թվականների պատերազմներից ու բռնի տեղահանությունից հետո բազմաթիվ հուշարձանների ներկա վիճակը անհայտ է, իսկ դրանց պահպանությունը՝ վտանգված։

Այդ պայմաններում Արցախի կոթողակերտման ավանդույթի ուսումնասիրությունը, փաստագրումը և հանրահռչակումը դառնում են մշակութային հիշողության պահպանման և ժառանգության պաշտպանության կարևոր գործ։

Արցախի կոթողային մշակույթը քարով արտահայտված հիշողություն է․ այն միավորում է հնագույն հավատալիքները, քրիստոնեական խորհրդաբանությունը, վարպետության ավանդույթը և մարդու՝ ժամանակին դիմադրելու ձգտումը։ Այդ կոթողները վկայում են, որ Արցախում քարը եղել է աղոթք, նշան, հիշատակ և ինքնության լեզու։

Ավելին իմանալու համար կարող եք ծանոթանալ Համլետ Պետրոսյանի և Նժդեհ Երանյանի «Արցախի կոթողային մշակույթը» աշխատությանը։

Մետաղագործությունն Արցախում զարգացել է բազմադարյա փորձի և տեղական ավանդույթների հիման վրա՝ ձևավորելով յուրահատուկ մշակութային շերտ։

Երկաթը վաղուց համարվել է ոչ միայն գործնական, այլև խորհրդանշական մետաղ․ այն ուժի և պաշտպանության խորհրդանիշն էր։ Երկաթից պատրաստվել են գյուղատնտեսական գործիքներ, զենքեր և կենցաղային իրեր՝ գութանի խոփից մինչև դանակ ու մուրճ։ Երկաթի լայն կիրառությունը պայմանավորված էր նրա ամրությամբ և հասանելիությամբ։

Միաժամանակ, ժողովրդական պատկերացումներում երկաթին վերագրվում էր պաշտպանական ուժ․ այն օգտագործվում էր չար աչքից և չար ոգիներից պաշտպանվելու համար։ Այդ պատճառով երկաթե առարկաներ էին դրվում նորածինների բարձի տակ, տան շեմքին մեխեր կամ պայտ էին ամրացնում, իսկ ջրի մեջ երկաթի կտոր էին գցում՝ մաքրագործման նպատակով։

Ղարաբաղի բարբառում երկաթի հետ կապված բազմաթիվ բառեր և դարձվածքներ են ձևավորվել, որոնք ընդգծում են նրա ամրության ու դիմացկունության գաղափարը, օրինակ՝ «ջանը արկաթ»՝ առողջ ու ուժեղ մարդու բնութագրման համար։

Մետաղագործությունն ու զարդարվեստը ոչ միայն արհեստներ էին, այլև մշակութային ինքնության դրսևորման ձևեր։ Դրանք միավորում էին գործնական անհրաժեշտությունը, գեղարվեստական ճաշակը և ժողովրդական հավատալիքները։ Այսօր մետաղագործության ավանդույթները կարևոր են իբրև պատմական ժառանգություն։ Դրանք հնարավորություն են տալիս վերաիմաստավորելու անցյալը և պահպանելու սերնդեսերունդ փոխանցված ազգային հիշողության կարևորոգույն տարրեր։