Արցախի կոթողային մշակույթը հայ մշակութային ժառանգության ինքնատիպ և հարուստ շերտերից է։ Այն ընդգրկում է նախաքրիստոնեական քարե կոթողները, անտիկ շրջանի հուշարձանային դրսևորումները, վաղքրիստոնեական խաչակիր կոթողները, խաչային հորինվածքները, խաչքարերն ու տապանաքարերը։
Համլետ Պետրոսյանի և Նժդեհ Երանյանի ուսումնասիրության մեջ Արցախի կոթողային մշակույթը՝ որպես երկրամասի պատմության, հավատալիքների, արվեստի և ինքնության կարևոր վկայություն, ներկայացվում է պատմաաղբյուրագիտական, ճարտարապետական, պատկերագրական և իմաստաբանական քննությամբ։
Ոչ նյութական մշակույթի տեսանկյունից կոթողը միայն քարե հուշարձան չէ։ Այն քարագործ վարպետության, խորհրդանշական մտածողության, հիշողության պահպանման, ծիսական պատկերացումների և համայնքային ինքնության արտահայտություն է։
Կոթողներ կանգնեցնելու, խաչքարեր քանդակելու, տապանաքարեր հարդարելու և դրանց վրա պատկերներ ու արձանագրություններ թողնելու ավանդույթը փոխանցել է աշխարհընկալում, հավատք, հիշատակի մշակույթ և սերունդների կապը պահելու եղանակ։
Արցախի կոթողային մշակույթի հնագույն շերտը ներկայացված է նախաքրիստոնեական հուշարձաններով՝ մարդակերպ սալերով և քարե մարդակերպ կոթողներով։ Դրանք կապված են մահվան, նախնիների պաշտամունքի, տարածքի նշագրման և հին հասարակությունների աշխարհընկալման հետ։
Մարդակերպ կոթողների պատկերագրության մեջ առանձնանում են աչքերի, ձեռքերի, զենքի, հանդերձանքի և հարդարանքի պայմանական նշանները, որոնք վկայում մարդու սոցիալական, պաշտամունքային կամ հերոսական կերպարի մասին։
Քրիստոնեության ընդունումից հետո Արցախի կոթողային ավանդույթը նոր իմաստ և արտահայտչաձև ստացավ։ Վաղքրիստոնեական խաչակիր կոթողները, ծավալային խաչերը և խաչային հորինվածքները դարձան հավատքի, փրկության և սրբացված տարածքի նշաններ։
Խաչը Արցախի մշակութային միջավայրում ընկալվեց ոչ միայն որպես դավանանքի խորհրդանիշ, այլև որպես կենաց ծառի, լույսի, հաղթանակի և հոգևոր շարունակության պատկեր։
Առանձնահատուկ տեղ ունի Արցախի խաչքարային մշակույթը։ Խաչքարը հայ միջնադարյան մշակույթի ամենաբնորոշ դրսևորումներից է, իսկ Արցախում այն ձևավորվել է տեղական գեղարվեստական մտածողությամբ, պատկերագրական հարուստ լեզվով և արձանագրական ավանդույթով։
Խաչքարերի վրա հանդիպող խաչերը, բուսազարդերը, երկրաչափական հորինվածքները, երբեմն նաև մարդկային ու կենցաղային պատկերները վկայում են քարի միջոցով հավատք, հիշատակ, բարեխոսություն և համայնքային պատմություն փոխանցելու մշակույթի մասին։
Արցախի տապանաքարային մշակույթը ևս կարևոր աղբյուր է ժողովրդի կենցաղի, սոցիալական հարաբերությունների, պատկերացումների և հիշատակի ձևերի ուսումնասիրության համար։
Տապանաքարերի պատկերաքանդակներում հանդիպում են ընտանիքի, խնջույքի, ձիավորի, ռազմիկի, աշխատանքի կամ առօրյա կյանքի տեսարաններ։ Դրանք քարե հիշատակներ են, բայց միաժամանակ պատմում են մարդու կյանքի, դիրքի, զբաղմունքի, արժանապատվության և համայնքի արժեքային աշխարհի մասին։
Կոթողային մշակույթը Արցախում ձևավորվել է բնական միջավայրի, քարագործական հմտությունների, քրիստոնեական հավատքի, տեղական իշխանական տների, վանական կենտրոնների և ժողովրդական հիշողության փոխազդեցությամբ։ Այն տեսանելի է ինչպես մեծ վանական համալիրներում ու եկեղեցիներում, այնպես էլ գյուղական գերեզմանոցներում, դաշտերում, լեռնալանջերին և ճանապարհների մոտ կանգնեցված քարե նշաններում։
Այսօր Արցախի կոթողային ժառանգությունը առանձնապես խոցելի է։ 2020 և 2023 թվականների պատերազմներից ու բռնի տեղահանությունից հետո բազմաթիվ հուշարձանների ներկա վիճակը անհայտ է, իսկ դրանց պահպանությունը՝ վտանգված։
Այդ պայմաններում Արցախի կոթողակերտման ավանդույթի ուսումնասիրությունը, փաստագրումը և հանրահռչակումը դառնում են մշակութային հիշողության պահպանման և ժառանգության պաշտպանության կարևոր գործ։
Արցախի կոթողային մշակույթը քարով արտահայտված հիշողություն է․ այն միավորում է հնագույն հավատալիքները, քրիստոնեական խորհրդաբանությունը, վարպետության ավանդույթը և մարդու՝ ժամանակին դիմադրելու ձգտումը։ Այդ կոթողները վկայում են, որ Արցախում քարը եղել է աղոթք, նշան, հիշատակ և ինքնության լեզու։
Ավելին իմանալու համար կարող եք ծանոթանալ Համլետ Պետրոսյանի և Նժդեհ Երանյանի «Արցախի կոթողային մշակույթը» աշխատությանը։
