Ձեռագրարվեստ և գրչության ավանդույթներ

Գանձասարի ձեռագրատան մատյանները, որոնք պահվում են Մաշտոցի անվան Մատենադարանում

1. Գանձասարում գրված վաղեմությամբ ամենահին մատյանը Թորոս գրչի ընդօրինակած ավետարանն է: Այն իշխանական պատվեր էր և գրվել է Խոխանաբերդի իշխան Վախտանգ-Տանգիկի և նրա կնոջ՝ Խորիշահի պատվերով: Մատյանը հայտնի է նաև Վախտանգ-Տանգիկի Ավետարան անունով: /Գրության մոտավոր թվականը՝ 1212-1216/

2. 1417թ. Գանձասարի առաջնորդ Մատթեոս Մոնոզոնը Մանուել քահանայի համար տաղերի ու ներբողների մի ժողովածու է օրինակել: Մատթեոս Մոնոզոնի գրած հիշատակարանից ընդրինակությամբ/17-րդ դարի/ պահպանվել է գլխավոր հիշատակարանի սկիզբը; Այն կարևոր տեղեկություններ էր տալիս տվյալ ժամանակաշրջանում ժողովրդի կացության դժվարությունների մասին։

3. Հաջորդ մատյանը գրվել է 1420թ.: Տեր Սարգիսը այն նվիրել է իր ծնողների՝ Շնորհքի և Սիրամարգի հիշատակին:

4. 1551թ. Հայրապետ աբեղան Ղազար քահանայի պատվերով գրել է մի Ավետարան << յերկիրս Արցախ, որ է Խաչէն կոչի, ի տեղիս Մեծարանիս, որ է դուռն Գանձասարայ, որ գլուխն կա Սուրբ Հովհաններս Մկրտչին>>: Սա Գանձսարում գրված առայժմ հայտնի միակ ձեռագիրն է, որտեղ կոնկրետ նշվում է Գանձասարի կոնկրետ վայրը:

5. 1659թ. Հախում Պասկակերցու խնդրանքով Ավետիս քահանան գրել ու նկարազարդել է մի Ավետարան: Տեղացիներն այն կոչել են Կարմիր Ավետարան:

6. 1659թ. Հովհաննես Ապահունեցի երեցը եկել էր Գանձասար քերականություն սովորելու և իր ցանկությամբ օրինակել է Թովմա Իտալացու Քերականությունը:

7. 1654թ․ Կաֆայում սկսված և 1667թ. Գանձասարում ավարտված մատյանը գրվել է Մկրտիչ անվամբ աբեղայի կողմից: 1660թ. այս Մկրտիչն էլ եկել էր Գանձասար՝ քերականություն սովորելու:

8. Հաջորդ մատյանը՝ 1664թ. Բարսեղ արքեպիսկոպոսի խնդրանքով Սիմոն գրիչը ընդօրինակել է Մովսես Կաղանկատվացու <<Աղվանից պատմությունը>>:

9. 1760թ. տեր Ղազարը կազմել է մատյան, որը Աղոթագիրք էր: Նրանում ամփոփված էին Բենիկ վարդապետ Աղվանից կաթողիկոսի, Գրիգոր Մարաղացու, Գրիգոր Վանեցու աղոթքները:

10. 1766թ. Աբրահամ Շաքեցի արքեպիսկոպոսը գրել է մի Մաշտոց:

11. 1778թ. կաթողիկոս Հովհաննես Աղվանեցին օրինակել է Մխիթար Գոշի <<Դատաստանագիրքը>>:

12. 1718թ,. Եսայի Աղվանից կաթողիկոսը խնամքով հավաքել և ամբողջացրել է Գանձասարի, խաթրավանքի, Դադի և Գտչա վանքերի ու շրջակա տարածքի վանքերի ու խաչքարերի արձանագրությունները: Մատենադարանում պահվում են բնօրինակից կատարված 2 ընդօրինակություններ:

13. 1632թ. Գանձասարում մի Ավետարան է կազմել Պողոս Վանեցին։

14. Գանձասարում պահվել է Ռաֆայել Սթոռայի սեփականությունը հանդիսացող մագաղաթյա Ավետարանը, որն այժմ գտնվում է Չիկագոյի համալսարանի Մատենադարանում:

Վանքի գրչատունը հարստացել է նաև նվիրատվությունների ու Խաչենի իշխանների մշակութասեր վարքի և կամեցության շնորհիվ. Արևմտյան Հայաստանի գրչակենտրոնների կործանումից հետո շատ ձեռագրեր են փրկվել ու նվիրվել Արցախի վանքերին, որոնցից, սակայն, քիչ մաս է փրկվել ու պահպանվել:

Տե՛ս ավելին Մինասյան Թամարա, «Արցախի գրչության կենտրոնները» ալբոմ-ուսումնասիրություն, «Մատենադարան» Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի ինստիտուտ, Երեւան, «Նաիրի», 2015։

Կ^յիրը սօ̈րփ ա, աշկէրը յա կ^յիրին կալ^յած, յա յիրգ^յինք^յին․․․

Արցախի ձեռագրական ավանդույթը հայ միջնադարյան մշակույթի կարևոր դրսևորումներից է։ Այն ներառում է ձեռագիր մատյանների ստեղծումը, ընդօրինակումը, նկարազարդումն ու պահպանումը, գրչության հետ կապված գիտելիքների, հմտությունների, կրթական փորձի և հոգևոր արժեքների փոխանցումը սերնդեսերունդ։

Միջնադարում Արցախի վանքերն ու եկեղեցիները՝ Խադավանքը, Դադիվանքը, Գանձասարը, Գտչավանքը, Հակոբավանքը, Եղիշե առաքյալի վանքը, Երից Մանկանց վանքը և այլ հոգևոր կենտրոններ, եղել են գրչության, ուսուցման և մատենական ժառանգության պահպանման կարևոր վայրեր։ Այստեղ աշխատել են գրիչներ, ծաղկողներ, կազմողներ, ուսուցիչներ ու հոգևորականներ, որոնց շնորհիվ ստեղծվել և տարածվել են աստվածաբանական, մեկնողական, պատմական, ծիսական, ուսումնական և այլ բնույթի ձեռագիր մատյաններ։ Ձեռագիր մատյանը Արցախում միայն գրված տեքստ կամ արվեստի նմուշ չէր։ Այն հավատքի, գիտելիքի, հիշողության և համայնքային ինքնության կրող էր։ Մատյանների ստեղծման գործընթացը միավորում էր տարբեր հմտություններ՝ գրի մշակույթ, լեզվի իմացություն, գեղագրություն, մանրանկարչություն, կազմարարություն, նյութերի պատրաստում և պահպանման խնամք։ Այս ամբողջ շղթան ձևավորում էր կենդանի ավանդույթ, որի կենտրոնում մարդն էր՝ իր գիտելիքով, հավատքով և պատասխանատվությամբ փոխանցվող ժառանգության հանդեպ։

Արցախի ձեռագրական մշակույթի կարևոր առանձնահատկություններից է նաև ձեռագրապահպանությունը։ Արցախի վանքերում և բնակավայրերում ոչ միայն ստեղծվել են ձեռագրեր, այլև դարերով պահպանվել են հայկական ձեռագրական մշակույթի բացառիկ հուշարձաններ։ Դրանց թվում են Վեհամոր Ավետարանը, Հռոմկլայի Ավետարանը, Հաղբատի Ավետարանը, Թարգմանչաց Ավետարանը, Գանձասարի Կարմիր Ավետարանը և այլ արժեքավոր մատյաններ։ Այս հանգամանքը վկայում է, որ Արցախը եղել է ոչ միայն գրչության, այլև մշակութային հիշողության պահպանման կարևոր տարածք։

Առանձնահատուկ նշանակություն ունի Խադավանքը, որտեղ 13-րդ դարի սկզբին ձևավորվել է մատենադարան և գրչության կենտրոն։ Արձանագրական և ձեռագրական աղբյուրները վկայում են, որ այստեղ գործել է կրթական ու գրավոր մշակույթի հաստատուն միջավայր։ Դադիվանքը ևս կարևոր կենտրոն էր, որտեղ հոգևոր կյանքը, ճարտարապետությունը, որմնանկարչությունը և ձեռագրական ավանդույթը փոխկապակցված էին։ Գանձասարը՝ որպես Արցախի նշանավոր հոգևոր ու մշակութային կենտրոն, կապված է արժեքավոր ձեռագրերի պահպանման և տարածման հետ։

Արցախում ստեղծված կամ պահպանված ձեռագրերի զգալի մասը այսօր գտնվում է Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում, ինչպես նաև աշխարհի տարբեր գրադարաններում, թանգարաններում և մասնավոր հավաքածուներում։ Դրանց հիշատակարանները արժեքավոր տեղեկություններ են հաղորդում գրիչների, պատվիրատուների, վանքերի, իշխանական տների, նվիրատվությունների, կրթական միջավայրի և ժամանակի պատմական իրադարձությունների մասին։

2023 թվականի բռնի տեղահանությունից հետո Արցախի տարածքում մնացած հայկական վանքերը, եկեղեցիները, խաչքարերը, արձանագրությունները և մշակութային այլ հուշարձաններ կանգնած են լուրջ վտանգի առաջ։ Այդ պայմաններում Արցախի ձեռագրական ավանդույթի ուսումնասիրությունն ու հանրահռչակումը դառնում են ոչ միայն գիտական, այլև հիշողության պահպանման և մշակութային շարունակության կարևոր գործ։

Արցախի ձեռագրական ավանդույթը մեր ժողովրդի հոգևոր տոկունության, գիտելիքի հանդեպ հարգանքի և ստեղծարար մտքի վկայությունն է։ Այն հիշեցնում է, որ անգամ պատմական ամենածանր պայմաններում Արցախում շարունակվել է գիրք ստեղծելու, գիտելիք պահպանելու և սերունդներին փոխանցելու բարձր մշակույթը։

Ավելին իմանալու համար Տե՛ս՝ Կարեն Մաթևոսյան, Թամարա Մինասյան, «Արցախ․ վանքեր, եկեղեցիներ և ձեռագրեր», Սուրբ Էջմիածին, 2025։ Թեմայի վերաբերյալ կարող եք ծանոթանալ նաև Թամարա Մինասյանի «Արցախի գրչության կենտրոնները» աշխատությանը, ինչպես նաև «Manuscript Heritage of Artsakh and Utik և Le Patrimoine Manuscrit de l’Artsakh et de l’Outik» հրատարակություններին։