Գորգագործություն և տեքստիլ ավանդույթներ

Ենթաթեմաներ

Գորգագործություն և կարպետագործություն

Արցախի գորգագործական ավանդույթների հետքերով․ մշակութային կապեր Արցախից մինչև Դերբենտ և Շիրվան

Արցախյան գորգագործական մշակույթը ձևավորվել է ոչ միայն Արցախի սահմաններում։ Նրա բնորոշ հորինվածքները, գունային լուծումները և գործելու տեխնոլոգիական հմտությունները տարբեր ժամանակաշրջաններում տարածվել են հայկական մշակութային տարածքի բազմաթիվ գորգագործական կենտրոններում։ Այդ ազդեցությունն առանձնապես նկատելի է Շիրվանում, Դերբենտում, Ղարադաղում, Ուրմիա լճի ավազանում և Փոքր Ասիայում։

Արցախյան գորգագործական մշակույթի ավանդույթների տարածումը սերտորեն կապված էր տարածաշրջանի պատմական և ժողովրդագրական գործընթացների, հատկապես՝ արցախահայության պարբերական տեղաշարժերի հետ։

Պատմական աղբյուրները վկայում են, որ Դերբենտի, Շիրվանի, Շաքիի, Շամախու և հարակից տարածքների բնակչության մեջ հայերը երկար ժամանակ նշանակալի ներկայություն են ունեցել։ Պատերազմները, ասպատակությունները, բռնի դավանափոխություններն ու բնակչության արտահոսքը հաճախ փոխել են այդ շրջանների ժողովրդագրական պատկերը։ Միաժամանակ Արցախից դեպի այդ տարածքներ տեղի ունեցած վերաբնակեցման նոր ալիքները նպաստել են հայկական բնակավայրերի վերականգնմանն ու մշակութային ավանդույթների շարունակականությանը։

Վերաբնակիչների զգալի մասը տեղափոխվել էր Արցախի Ջրաբերդ, Խաչեն, Վարանդա և Դիզակ գավառներից։ Աղբյուրներում հիշատակվում են նաև կոնկրետ բնակավայրեր, որոնց թվում են Ճարտարը, Ավետարանոցը, Սոսը, Հաղորտին, Մուշկապատը, Թաղավարդը, Հադրութը, Տողը, Խնածախը, Բալլուջան, Առաջաձորը և բազմաթիվ այլ գյուղեր։ Դրանց մեծ մասը հայտնի էր գորգագործական հարուստ ավանդույթներով։

Գորգագործությունն այդ բնակավայրերի տնտեսական կյանքի կարևոր մասն էր։ Մոտակա շուկաներում վաճառվում էին գորգեր, կարպետներ, խուրջիններ, անկողնապարկեր, բուրդ, մանվածք և ներկանյութեր։ XX դարի սկզբի ուսումնասիրություններում ևս նշվում է, որ Կարամարյանի ենթաշրջանի մի շարք հայկական գյուղերի արտադրանքը որակով և գործելու տեխնոլոգիայով նույնական էր արցախյան գորգերին։

Դերբենտի գորգագործական կենտրոններում հատկապես տարածված էին «Ջրաբերդ» հորինվածքի տարբերակները, այդ թվում՝ «Զեյխուր» անվամբ հայտնի գորգերը, ինչպես նաև «Գետաշեն», «Որոտան» և «Ամարաս» տիպերը։ Շիրվանի և Շաքիի կենտրոններում դրանց միանում էին «Ճարտար», «Հաղպատ», «Ուտիք», «Ոսկանապատ», «Բանանց», «Փյունիկ», «Սիսական» և «Գանձակ» տիպերը։

Միաժամանակ յուրաքանչյուր կենտրոն պահպանել է նաև իր տեղական առանձնահատկությունները։ Շիրվանում գործվել են բարձր խտությամբ և բամբակյա միջնաթելով գորգեր, իսկ Դերբենտում տարածված էր մեկ միջնաթելով գործելու ավանդույթը։

Այս ընդհանրություններն ու տարբերությունները ցույց են տալիս, թե ինչպես են պատմական տեղաշարժերի, մշակութային փոխազդեցությունների և արհեստագործական շարունակականության շնորհիվ արցախյան գորգագործական ավանդույթները տարածվել լայն աշխարհագրական տարածքում՝ պահպանելով իրենց բնորոշ գեղարվեստական ու տեխնոլոգիական հատկանիշները։

Արցախյան մշակութային ներկայությունն արտահայտվում էր ոչ միայն գորգագործության մեջ։ Ճանապարհորդներն ու ուսումնասիրողները նկատել են նաև Արցախի բարբառի, տարազի, կենցաղի և բնակարանային մշակույթի տարածվածությունը։

Մանրամասն տե՛ս մեր Գրադարանը․ Արցախի ժողովրդագիտություն, հ․4, էջ 607-614: (Ա. Պողոսյան, ԱՐՑԱԽՅԱՆ ԳՈՐԳԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ԱՎԱՆԴՈՒՅԹՆԵՐԻ ՏԱՐԱԾՄԱՆ ԱՐԵԱԼՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ)

Ասեղնագործություն

Ասեղնագործության վաղ վկայությունները

Արցախի գործվածքների մասին մեզ հասած վաղագույն գրավոր վկայություններից մեկը հանդիպում է Մովսես Կաղանկատվացու աշխատության մեջ։ Պատմիչը, անդրադառնալով 680 թվականին Աղվանից Ջիվանշիր իշխանի սպանությանը, Արցախի լեռնային բնակավայրերից մեկում հիշատակում է «մետաքսահյուս ու կերպաս դիպակներ» և «գունագեղ կարպետներ»։

Ասեղնագործության մասին առավել որոշակի տեղեկություններ է հաղորդում Կիրակոս Գանձակեցին։ Նրա վկայությամբ՝ Խաչենի իշխան Վախթանգ Հաթերքեցու կինը՝ Արզուխաթունը, իր աղջիկների հետ 1191–1214 թվականներին Գետիկի, Հաղբատի, Մակարավանքի և Դադիվանքի խորանների համար պատրաստել է գորգագործական և ասեղնակարի տեխնիկայով կատարված վարագույրներ ու ծածկոցներ։ Պատմիչը դրանք ներկայացնում է որպես մեծ վարպետությամբ ստեղծված և հարուստ գեղազարդմամբ առանձնացող աշխատանքներ։

Ասեղնագործությամբ և ոստայնանկությամբ զբաղվելը բնորոշ էր նաև իշխանական տների կանանց ու աղջիկներին։ XIX դարի վերջերին Երվանդ Լալայանը գրել է, որ Արցախի մելիքների ընտանիքների կանայք ու աղջիկները մետաքսե թել էին մանում, ասեղնագործում, քսակներ և այլ ձեռագործ իրեր պատրաստում։

XIX դարի երկրորդ կեսի ազգագրական նյութերը ցույց են տալիս, որ ասեղնագործությունը Արցախում կանանց և աղջիկների լայնորեն տարածված զբաղմունքներից էր։ Այն սովորեցնում էին ոչ միայն ընտանիքներում, այլև դպրոցներում՝ հատուկ հրատարակված ուսումնական ձեռնարկների օգնությամբ։

Ասեղնագործություն էր դասավանդվում ինչպես Շուշիում, այնպես էլ Արցախի այլ խոշոր բնակավայրերում։ Հայտնի է, որ 1880-ական թվականներին այն ուսուցանվում էր նաև Ջրաբերդ գավառի Կարաչինար գյուղի դպրոցում։

Շուշին առանձնանում էր ասեղնագործության առավել զարգացած միջավայրով։ XIX դարի վերջին և XX դարի սկզբին այնտեղ հայտնի էին ասեղնագործուհիներ Զարուհի Մախմուրյանը, Ոսկի Թունիբեկյանցը և նշանավոր ոսկերիչ ու մանրանկարիչ Գրիգոր Բադամյանցի քույրը՝ Շուշանիկը։ Վերջինիս՝ 1906 թվականին հարթակարով ստեղծած, արծվի պատկերով պատի զարդը պահվում է Հայաստանի ժողովրդական արվեստի թանգարանում։

XX դարի 1970–1990-ական թվականներին Արցախում կատարված ազգագրական հետազոտությունները ցույց են տվել, որ հարթակար և կտրտովի եղանակներով ստեղծված ասեղնագործ պատի զարդերը դեռևս լայնորեն գործածվում էին բնակարանների ներքին հարդարանքում։ Դրանցում ավանդական տեխնիկան հաճախ զուգակցվում էր ժամանակակից մտահղացումների հետ։

Արցախի ասեղնագործական ավանդույթները միաժամանակ սերտ ընդհանրություններ ունեին Սյունիքի, Տավուշի, Գողթան գավառի և Լոռու ասեղնագործական մշակույթի հետ։

Մանրամասն տե՛ս մեր Գրադարանը․ Արցախի ժողովրդագիտություն, հ․4, էջ 614-625: (Ա. Պողոսյան, ՀԱՐԹԱԿԱՐՈՎ ԱՍԵՂՆԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ԱՎԱՆԴՈՒՅԹՆԵՐԻ ՍԱՍԻՆ)

Զգեստ և զարդարանք

Արցախյան կանանց տարազը բնորոշվում է խիստ, զուսպ և հավասարակշռված ոճով, որի արտաքին պարզության մեջ պահպանվել է խոր խորհրդանշական համակարգ։

Կանանց ու տղամարդկանց շապիկների օձիքն ու կրծքի բացվածքը ասեղնագործվում էին կանաչ-կապույտ բրդե ու բամբակե թելերով և պարզ երկրաչափական զարդանախշերով, որոնք ունեին մարմնի կենսական կենտրոնները պաշտպանելու նշանակություն։

Կանանց արխալուղի եզրերով անցնող բուսական նեղ ժապավենը, ինչպես նաև տոնական հագուստի քղանցքի արծաթաթել ու մետաքսաթել երկշար բուսազարդը կապված էին ծլելու, ծաղկելու, պտղաբերելու և սերունդ տալու գաղափարների հետ։

Կանանց եռանկյունաձև «ականջուկների» վրա կարմիր, կապույտ և սպիտակ թելերով ասեղնագործված բուսական մոտիվները միավորում էին կյանքի, մաքրության և պահպանակի խորհուրդները։

Արցախյան կանանց թագ-ճակատանոցներին և ներքնաշորերի փողքերին հանդիպող թռչնաբուսական զարդամոտիվները խորհրդանշում էին երկնքի, արևային ուժի, կենաց ծառի և սերնդաշարունակության կապը։

Այս տարազախմբին բնորոշ հյուսկեն զարդանախշ գուլպաները միայն կենցաղային հագուստի մաս չէին, այլև օժիտի, հարսանեկան ծեսի և պտղաբերության ուժ ունեցող նշաններ։

Արցախյան զգեստն ու զարդարանքը ներկայացնում են կնոջ մարմինը, ընտանիքը և սերունդը պահպանող ծիսական-խորհրդանշական համակարգ՝ հիմնված երկրաչափական, բուսական, կենդանական և գունային նշանների ներդաշնակության վրա։

Զարդանախշերի խորհուրդների մեկնաբանությունները տե՛ս այս աշխատություններում

МНМ, т.2, 1982, с.18.

Бобринский А.А., О некоторых символических знаках общих первообытных орнаментике всех народов Европы и Азии, М., 1902, с.18, 19.

А.А. Миллер, Элементы «неба» на вещественных памятниках, ГАИМК, вып.. 14, М.-Л., 1953. В.П. Даркевич, Символы небесных светил в орнаментике Древней Руси, СА, 1960, N4, с.43-57. Б.А. Рыбаков, Космогония и мифология земледельцев энеолита, СА, N2, 1965, с.13-34.

Ամիրդովլաթ Ամասիացի, Օգուտ բժշկութեան, Երևան, 1940, էջ 41:

Ա. Մնացականյան, Հայկական զարդարվեստ, Երևան, 1955, էջ 364: Е.В.Антонова, К вопросу о происхождении и смысловой нагрузке знаков на статуетках анаусской культуры.- СА, 1977, N7, с.7-19.

ՀԱԲ, հ.22:

А.К. Байбурин, Жилище в обрядах и представлениях воствчных славян, Л., 1983, с. 73.

В.В. Иванов, В.Н. Топоров, Исследования в области славянских древностей, с. 294.

А. Демирханян, Б. Фролов, Петвобытная символика вертикали,-ИФЖ, 1985, N3, с.73.

Խ. Սամվելյան, Հին Հայաստանի կուլտուրան, գ. 2, Երևան, 1941, էջ 104:

А.К. Амброз, Раннеземледельческий культовой символ/ромб с крючками/.-СА, 1965, N3, с. 14-28.

Ե. Լալայան, Վարանդա, էջ 192:

В.В. Иванов, В.Н. Топоров, Славянские языковые моделирующие семиотические системы, с. 142.

Հ.Քյուրդյան, Գորգը հայոց մոտ, վենետիկ, 1947, էջ 98:

Ա. Օդաբաշյան, Տիեզերական ծառը հին հայոց դիցաբանական համակարգում, ԼՀԳ, 1987, հ. 10, էջ 61-72:

Վ. Պետոյան, Սասնա ազգագրությունը, Երևան, 1965, էջ 338:

Վ. Բդոյան, Հայկական աղամաններ, էջ 60:

Ա.Ռ. Իսրայելյան, Հայոց երկաթե և պողպատե հմայական պահպանակաները /19-րդ-20-րդ դդ./, Հիմնադրույթներ, Հանրապետական գիտական նստաշրջան, Երևան, 1984, էջ 14:

Ե. Լալայան, Ջավախք, ԱՀ, Շուշի, 1896, էջ 167:

Ս. Դավթյան, Հայկական ասեղնագործություն, էջ 24:

Մ. Օրմանյան, Ծիսական բառարան, Անթիլիաս, 1957, էջ 169:

Կոնստանդին Երզնկացի, Վասն ոչ առնելոյ սուգ ի վերայ մեռելոց/ձեռագիր գրչաթուղթ, հ.1447, ՄԱՁ:

Վ. Հացունի, Պատմութիւն հին տարազին, էջ 297:

Ղ. Ալիշան, Հին հաւատք կամ հեթանօսական կրօնք հայոց, Վենետիկ, 1895, էջ 413-414:

Н.И. Толстой, К реконструкции семантики и функций некоторыь славянских изоб8азительных и словесных символов и мотивов, /Фольклор и этнография/. Проблемы реконструкции фактов традиционной культуры, Л., 1990, с.47-67.

Ս. Լիսիցյան, Լեռնային Ղարաբաղի հայերը, ՀԱԲ, հ.12։

П.Г. Богатырев, Вопросы теории народного искусства, М., 9171, с.314.

Г. Маслова, Народная одежда в восточославянских традиционных обрядах и обычаях XIX-нач. XXвв., М., 1984, с. 14.

Նյութեր

ԳՈՐԳ․ ԿԱՊԱ, ԽԸՉԸԿԱՐՊԷՏ,

ԳՅԱԲԱ, ԸՐԷՆԱԿ, ԽԸՉԸԿԱՐՊԷՏ

Գ^յա̈բա̈ (գյաբա) – կապա

Գ^յա̈բա̈ն բազմերանգ զարդանկարներով՝ բուսածաղկային, կենդանակերպ, երկրաչափական, բրդե խավով կամ առանց խավի, ինչպես նաև մետաքսե, բամբակե, հիմնականում ուղղանկյուն տարբեր չափերի գեղարվեստական գործվածք է՝ գորգ, որը ծառայում է բնակարանը զարդարելու՝ պատից կախելու, հատակին, թախտին փռելու և այլ նպատակների համար։ Այն նաև օժիտի պարտադիր բաղադրիչ էր։ Ժողովրդական ընկալմամբ՝ տնայնագործական եղանակով ստացվող հագուստներն ու կենցաղային գործածության մյուս պետքերն ունեին մի ընդհանուր անուն՝ կապա։ Այս բառի արմատը կապ բառն է։ Բառը հարմար է, որովհետև գույնզգույն թելերը ընդունված վարպետությամբ իրար կապելու, հյուսելու և կապակցելու վերջնական արդյունքով են առաջանում կապաները։ Նախապես որոշակի սահման չկար նաև կարպետի ու գորգի միջև։ Գորգերը, երեսակալները, օթոցները, տապակները և այլ նման գործվածքներ միջազգային շուկա էին հանվում կարպետ ընդհանուր անվան տակ։ Ոստայնագործության կատարելագործման հետ կապված գործընթացը նոր տեսք, չափ ու որակ թելադրեց կարպետի մի տեսակին՝ գորգին։ Աղվանից աշխարհում այդ տեսակը պահպանեց կապա հին անվանումը։

Ըրէնակ /օրինակ/

Այսպես էին կոչվում այն գորգերն ու կարպետները, ինչպես նաև այլ ձեռագործներ, որոնք որպես օրինակ էին ծառայում նմանատիպ գորգեր ու կարպետներ գործելու համար։ Րէնակները գտնվում էին առավել հին ավանդույթներ ունեցող վարպետների մոտ, որոնք դրանք պահում ու փոխանցում էին որդոց որդի։ Դրանք չէին վաճառվում։ Սակայն դժվարին ժամանակներում խախտվում էր նաև այս սովորությունը։ Հիտլերյան պատերազմի և ետպատերազմյան դժվարին տարիներին Կիրովաբադի, Նուխու, Բաքվի գորգագործական ֆաբրիկաների աշխատողները կամ պետականորեն երաշխավորված հատուկ պատվիրակները պարբերաբար շրջում էին հինավուրց հայկական գյուղերն ու տները և անգամ գորգի կամ կարպետի մի քրքրված կտորի համար ամբողջական գորգեր էին տալիս՝ նման ձևով շահագրգռելով հայկական հին գորգերի և րէնակների վաճառքը։ Գորգարվեստի հազվագյուտ, հնագույն ու սակավաթիվ նմուշների այդ կողոպուտը, դժբախտաբար, շարունակվում էր ։ Արդի շրջանում վաճառքը կազմակերպում են հայերը, իսկ վաճառված գորգը հայտնվում է Թուրքիայի համապատասխան շուկաներում ու թանգարաններում։ Նշվում է նաև, որ ինչպես արցախյան ժողովրդական երգարվեստը ծնեց տաղանդավոր երգահան Ուզ. Հաջիբեկովին, այնպես էլ արցախյան գորգարվեստը՝ Լյաթիֆ Քերիմովին։

Խըչըկարպէտ (խաչակարպետ կամ խաչանախշ կարպետ)

Խըչըկարպետը հայ կարպետագործության ամենահին և ավանդական տեսակն է, որը խորհրդանշում է արևը։ Կարպետի հիմնական որակը հատկանշվում է տարբեր ձևի ու երանգի խաչանախշերով, որոնք հինվածքի երկարությամբ աջ ու ձախ երիզվում և հերթագայվում են Կ-աձև զարդանախշերով։ Արևային խաչազարդերն ընդգծելու համար դրանք օղակվում են ողորկ ու նախշազուրկ լայնկեկ գոտիներով։ Խաչակարպետը նախատեսված էր կենցաղային տարաոլորտ գործածության համար։ Նյութում նաև կարծիք է արտահայտվում, որ կարպետի Կ-աձև նախշը հիմք է հանդիսացել հայոց այբուբենի Կ տառապատկերի ստեղծման համար՝ Մեսրոպ Մաշտոցից էլ շատ առաջ։

Գորգադաշտերի խորհրդանշական պատկերը

Գորգադաշտերի ութանկյուն կամ բազմանկյունաձև մեդալիոնները, որոնք Արցախի բարբառով կոչվում են խնձորներ և գաթաներ, իրենցից ներկայացնում էին Արևն ու Լուսինը։ Դրանք շրջապատված էին չար ու չարխափան ուժերն իմաստավորող կենդանակերպ զարդանախշերով։ Այս ամբողջ պատկերը նաև մարդկային աշխարհն է՝ չարի և բարու մշտահոլով պայքարով։ Չարն ու Բարին հանդես էին գալիս որպես հավասարազոր ուժեր։ Սակայն գորգադաշտը շրջափակող կենաց ծառերը խորհրդանշում են Բարու հաղթանակը։ Մարդկային կյանքը շարունակվում է բնապաշտպան ուժերի շնորհիվ։

Գորգագործություն և տեքստիլ ավանդույթներ

Գորգագործությունն Արցախի արհեստագործության հնագույն ճյուղերից է:

Ծըմը^էռն ա՝ կ^յարունքը պատէն, Ամը^էռն ա՝ կ^յարունքը պատէն:

Մինչև 20-րդ դարի 20-30-ական թվականները այն հիմնականում տնային արհեստ էր, որով առավելապես զբաղվում էին կանայք և աղջիկները ազատ ժամանակ, հատկապես՝ ձմռանը: Որպես հիմնական հումք՝ օգտագործում էին ոչխարի բուրդը (երբեմն՝ ուղտի բուրդը, այծի մազը, բամբակը), որից ստացված թելը գունավորում էին հանքային, կենդանական ու հատկապես բուսական ներկերով (ըռանգ^յ):

Գորգը գործվում էր գորգագործական հաստոցի (տօրք) վրա՝ հանգուցավոր եղանակով հյուսելով երեք տեսակի թելերով՝ հենքի թել, միջնաթել, գործաթել, որոնցից առաջին երկուսը թողնվում էր հյուսվածքի մեջ, իսկ երրորդի միջոցով, որով կապում էին առանձին հանգույցները, ստեղծվում էր գորգի խավը: Գորգագործը թելերը հյուսվածքի մեջ էր անցկացնում կեռ գործիքով (թիլատու) և յուրաքանչյուր անգամ ատամնավոր գործիքով (կուփէչ) հարվածելով (կուփկուփէլ)՝ նստեցնում և խտացնում գործածը: Թելը կտրում էին կոր և սուր դանակով, ավելորդ, ցցված մազերը խուզում մկրատով:

Մեծ գորգերի հենքի վրա միաժամանակ աշխատում էին մի քանի հոգի, առանց իրար խանգարելու: Գորգագործը սովորաբար գործում էր՝ ընդօրինակելով ձեռքի տակ եղած որևէ գորգ (ըրէնակ):

Գորգագործությունը աշխատատար և մեծ լարում պահանջող բնագավառ է, ահա թե ինչու պատմում են, որ այն մարդուն սովորեցրել է սատանան՝ ցանկանալով հալումաշ անել նրանց: Արցախում էլ, ինչպես ազգագրական այլ շրջաններում, գորգագործը խույս էր տալիս իր գործած գորգի ծավալը ուրիշին հայտնելուց՝ միաժամանակ զգուշանալով նաև ծանր ոտք (ծանդըր վը^էննը) ունեցողից, և որպես չար աչքը (չար աշկ) խափանող միջոց՝ տորքի ետևում կամ մեկ այլ ծածուկ տեղ ջրով լի գավաթի մեջ դնում էր մի ձու: Գորգերը սովորաբար մաքրում էին տեղացած ձյան վրա փռելով և փայտով ծեծելով, իսկ հաճախ մաքրում ու պայծառեցնում էին քացախաջրով: Արցախյան գորգերը մեծ համբավ ունեին նաև նրա սահմաններից դուրս:

Գորգագործական լուրջ կենտրոն էր Շուշի քաղաքը, որտեղից գնած գորգերը գորգավաճառները վաճառում էին տարբեր երկրներում: Իրենց գորգերով հայտնի էին նաև Հադրութ, Թաղլար, Տումի, Տող, Ճարտար, Աշան, Բերդաշեն, Թաղավարդ, Ավետարանոց, Շոշ, Բադարա, Դաշբուլաղ, Վանք, Կուսապատ, Հաթերք, Թալիշ, Գետաշեն և այլ գյուղերը:

Արցախյան գորգերը բազմազան են ու բազմատեսակ: Դրանք տարբերվում են ըստ ձևերի ու չափերի՝ խալի (մեծ գորգ), խալիչա (փոքր գորգ), յան գյաբա (նեղ և երկար գորգ` ուղեգորգ) ևն, ըստ տեղի և նախշերի՝ Ջրաբերդ, Ամարաս, Խնձորեսկ, Ղօչպօզյ, Ճարտար, Վարանդա, Վիշապագորգ (Յէլմար), Ք^յըթավուր (կենտրոնում գաթայի նման կլոր նախշազարդ ունեցող) ևն: Արցախյան հրաշապատում որոշ հեքիաթներում հանդես է գալիս կախարդական գորգը(թըռչօղ գ^յաբա):