Ասեղնագործություն

Արցախի հարթակար ասեղնագործությունը․ թելերով պատմված մշակութային ժառանգություն

Հայոց ասեղնագործական մշակույթում ամենատարածված եղանակներից մեկը հարթակարն է։ Դրա հիմնական առանձնահատկությունն այն է, որ ասեղնագործվող մակերեսը նախշին համապատասխան ամբողջությամբ ծածկվում է գունավոր թելերով։ Կախված գործածվող թելերից, ասեղնագործվող առարկայի նյութից և նշանակությունից՝ հարթակարը կարող էր ստանալ տարբեր ձևեր ու գեղարվեստական լուծումներ։

Ասեղնագործության այս եղանակը լայնորեն տարածված էր նաև Արցախում։ Հարթակար նախշերով հարդարվում էին կենցաղային և եկեղեցական գործվածքները, բնակարանի ներքնատեսքի զարդերը, ինչպես նաև ավանդական տարազը։ Հատկապես հայտնի էին Շուշիի հայուհիների վերնազգեստներն ու գոտիները, որոնք աչքի էին ընկնում ոսկեթել և մետաքսաթել ճոխ ասեղնագործությամբ։

Մարիամի նվիրաբերած ասեղնագործ թագը

Արցախի ուշ միջնադարյան հարթակար ասեղնագործության ուշագրավ նմուշներից է 1795 թվականին ստեղծված եկեղեցական թագը։ Դրա վրա պահպանվել է նվիրատվական հիշատակարան․ «Յիշատակ է թագս ի Մելիք Բեգլարի կողակից Մարիամեայ ի դուռն Հոռեկա վանքի. ՌՄԽԴ»։

Թագի պատվիրատու Մարիամը Վարանդայի ազդեցիկ մելիք Մելիք Շահնազար Բ-ի դուստրն էր և Գյուլիստանի մելիք Մելիք Բեգլար Բ-ի կինը։ Մելիք Բեգլարը հոր մահից հետո՝ 1775 թվականին, ժառանգել էր Գյուլիստանի մելիքական իշխանությունը, սակայն 1781 թվականին երիտասարդ տարիքում զոհվել էր լեզգիների դեմ մղված մարտերից մեկում։

Ավանդության համաձայն՝ Մարիամի և ամուսնու հարաբերությունները ողբերգական ընթացք են ունեցել։ Ենթադրվում է, որ Մարիամը ամուսնու մահից տասնչորս տարի անց թագը Հոռեկա վանքին նվիրել է իրեն համակած մեղքի զգացումից թողություն ստանալու նպատակով։

Այդ ժամանակ Արցախի մելիքությունների արտաքին կապերը սահմանափակված էին տարածաշրջանի անկայուն իրավիճակի, լեզգիների հարձակումների և Շուշիի խանի գործողությունների պատճառով։ Այս հանգամանքը հիմք է տալիս կարծելու, որ թագը պատրաստվել է հենց Մելիք Բեգլարյանների Թալիշ գյուղում, որի մոտակայքում գտնվում է Հոռեկա վանքը։

Մարիամի նվիրաբերած թագն աչքի է ընկնում կատարման բարձր մակարդակով, գեղազարդման ավանդական սկզբունքների իմացությամբ և մանրակրկիտ վարպետությամբ։

Թագի մի կողմում պատկերված է խաչ, իսկ մյուսում՝ Աստվածամայրը Մանուկ Հիսուսի հետ։ Երկու պատկերներն էլ տեղադրված են ճյուղատարած և ծաղկանախշերով հարդարված կենաց ծառի կենտրոնում՝ հատուկ ձևավորված ձվաձև շրջանակների մեջ։

Ասեղնագործությունը կատարված է բրդե բարակ մանվածքով, մետաքսաթելով և ոսկեթելով։ Խաչի ու եզրագոտու ներքին հատվածների հարդարման համար օգտագործվել են նաև մարգարիտներ, իսկ եզրագոտու վարդակները զարդարվել են գունավոր ապակե ակերով։ Գունային երանգները մեղմ ու ներդաշնակ են, իսկ ոսկեթել հիշատակարանը տեղադրված է թագի ստորին մասում առանձնացված շրջանակի մեջ։

Խոշոր վարդակները, բեկբեկուն տերևանախշերով ձվաձև շրջանակները և ընձյուղները բնորոշ են արցախ-սյունիքյան ասեղնագործական մշակույթին։ Դրանք հետագայում ևս հանդիպում են XIX–XX դարերի կտրտովի ասեղնագործությամբ ստեղծված պատի զարդերում։

Հատկապես ուշագրավ են կենաց ծառի գագաթին պատկերված երկու կակաչները։ Կակաչի նման նախշեր հանդիպում են նաև XVII–XVIII դարերի՝ այսպես կոչված «օտտոմանյան» ասեղնագործություններում։ Հոդվածում այս ընդհանրությունը կապվում է XV–XVII դարերում տեղի ունեցած բնակչության տեղաշարժերի հետ, երբ Արևելյան Հայաստանից, այդ թվում՝ Արցախից և Սյունիքից, հազարավոր հայ ընտանիքներ հաստատվեցին Փոքր Ասիայի արևմտյան շրջաններում։

Մշակութային ավանդույթների տարածումը

Պատմական աղբյուրները վկայում են, որ Արցախից, Սյունիքից և Ղարադաղից վերաբնակիչներ են հաստատվել Դենիզլիում, Այդընում, Օդեմիշում, Մանիսայում և Սպարտայում։

Մակար եպիսկոպոս Բարխուտարեանցը 1878–1879 թվականներին Նիկոմեդիայի, Զմյուռնիայի և հարակից բնակավայրերի հին գերեզմանոցներում արձանագրել է ննջեցյալների ծննդավայրերը մատնանշող արցախյան ու սյունիքյան տեղանուններ՝ Մեղրի, Ղափան, Կալեր, Կճողուտ, Հաղորտի, Հացի և Հադրութ։ Նա նաև նշել է, որ XIX դարի վերջերին Դենիզլիի տարեց հայ կանայք իրար հետ խոսում էին Ղարաբաղի բարբառով։ Հրաչյա Աճառյանի ուսումնասիրություններով՝ Ղարաբաղի բարբառը պահպանվել էր նաև Բուրդուրի և Սպարտայի հայերի շրջանում։

Այս տեղաշարժերի հետ էին տարածվում նաև գորգագործության, ասեղնագործության և այլ արհեստների ավանդույթները։

Կակաչի նախշը գորգի և ասեղնագործության մեջ

Կակաչի նախշը հանդիպում է նաև 1731 թվականին գործված՝ Աղվանից Ներսես կաթողիկոսի հետ կապված գորգի վրա։ Հայատառ թվակիր արձանագրությամբ այդ գորգը պահվում է Երուսաղեմի Սուրբ Հակոբ եկեղեցու թանգարանում։

Գորգի կենտրոնական դաշտի եզրերին մեկ շարքով պատկերված են կենաց ծառի տեսքով խոշոր բուսանախշեր, որոնց գագաթներն ավարտվում են կակաչներով։ Գորգը ստեղծվել է Չարեքա անապատում՝ Հոռեկա վանքի հարևանությամբ, Մարիամի ասեղնագործ թագից 64 տարի առաջ։

Նույն նախշի առկայությունը թե՛ գորգի, թե՛ թագի գեղազարդման համակարգում ցույց է տալիս, որ կակաչը արցախյան կիրառական արվեստում ունեցել է ավելի վաղ ձևավորված ավանդույթ։

Ագուլիսի 1771 թվականի վարագույրը

Հարթակար ասեղնագործության մեկ այլ կարևոր նմուշ է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի գանձատանը պահվող՝ 1771 թվականին Ագուլիսում ստեղծված մետաքսե վարագույրը։

Վարագույրի կենտրոնում պատկերված է Աստվածամայրը Մանուկ Հիսուսի հետ։ Նրա աջ և ձախ կողմերում Գրիգոր Լուսավորիչն ու Հովհաննես Մկրտիչն են, իսկ վերևում երկու հրեշտակներ բերում են թագը։ Անկյուններում պատկերված են չորս ավետարանիչները՝ իրենց խորհրդանշաններով։

Տեսարանը շրջապատված է բուսածաղկային նախշերով չորս գոտիներով։ Դրանցում հանդիպող վեցթերթանի վարդակներն ու բացված վարդերը նման են Մարիամի նվիրաբերած թագի զարդանախշերին։

Թագի և վարագույրի գեղազարդման ու կատարման ընդհանրությունները կարևոր են նաև այն պատճառով, որ Արցախի, Սյունիքի և Գողթան գավառի մշակութային ավանդույթները սերտորեն կապված էին։ Ագուլիսից բնակչության զգալի խմբեր ժամանակի ընթացքում հաստատվել էին Արցախում և Արևելյան Այսրկովկասի այլ շրջաններում։

«Կովկասյան ասեղնագործությունների» Արցախ-սյունիքյան ակունքները

XVII–XVIII դարերի հարթակարով ստեղծված պատի զարդերի մի խումբ մասնագիտական գրականության մեջ հայտնի է «կովկասյան ասեղնագործություն» ընդհանրացված անվամբ։ Դրանց գեղազարդման համակարգում նկատվում են Արցախ-սյունիքյան վիշապագորգերի, մասնավորապես «Գուհար» ենթախմբի գորգերին բնորոշ մանրամասներ։

Հայատառ արձանագրություններ և ստեղծման վայրերի մասին տեղեկություններ պարունակող Մարիամի թագն ու Ագուլիսի վարագույրը վկայում են, որ ուշ միջնադարում Արցախ-Սյունիքի մշակութային կենտրոններում գոյություն ուներ հարթակար ասեղնագործության զարգացած ավանդույթ։

Նման ասեղնագործությունների տարածման շրջանակն ընդգրկել է նաև Շիրվանի, Շաքիի, Ղուբայի և Դերբենտի տարածաշրջանները։ Դրանց զարդանախշերում նույնպես ակնառու են Արցախ-սյունիքյան ավանդույթները։

Այս ընդհանրությունները պայմանավորված էին ինչպես տարածաշրջանների պատմամշակութային սերտ կապերով, այնպես էլ տարբեր ժամանակներում այդ վայրերում հաստատված արցախցի վերաբնակիչների գործունեությամբ։ Շիրվանի ու Շաքիի հայ բնակչության լեզվի, բնակավայրերի ծագման և մշակութային սովորույթների մասին պահպանված վկայությունները ևս հաստատում են այդ կապերի շարունակականությունը։

Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի թանգարաններում պահվող ասեղնագործ նմուշները ոչ միայն ներկայացնում են Արցախի հարթակար ասեղնագործության հարուստ ավանդույթները, այլև օգնում են ամբողջացնել հայոց գործվածքի պատմության և առանձին ասեղնագործական խմբերի ծագման մասին պատկերացումները։

Մանրամասն տե՛ս մեր Գրադարանը․ Արցախի ժողովրդագիտություն, հ․4, էջ 614-625: (Ա. Պողոսյան, ՀԱՐԹԱԿԱՐՈՎ ԱՍԵՂՆԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ԱՎԱՆԴՈՒՅԹՆԵՐԻ ՍԱՍԻՆ)