Կերպարվեստ և գեղանկարչական ավանդույթներ

Ենթաթեմաներ

Կերպարվեստ

ԿԵՐՊԱՐՎԵՍՏՆ ՈՒ ԳԵՂԱՆԿԱՐՉՈՒԹՅՈՒՆԸ Արցախում ձևավորվել են որպես տեսողական լեզու։ Այդ լեզվով արտահայտվել են արցախցու գեղագիտական պատկերացումները, պատմական հիշողությունը, հոգևոր փորձառությունն ու ինքնության կնիքը։ Գույնի, գծի և ձևի փոխհարաբերության մեջ բացվում է մի աշխարհ, որտեղ իրականն ու խորհրդանշականը միահյուսվում են՝ դառնալով բազմաշերտ և առեղծվածայինը բացահայտելու կանչ-հրավեր։

Ավանդական և ժամանակակից արտահայտչամիջոցների զուգորդմամբ այս ոլորտը ներկայացնում է ինչպես ժողովրդական պատկերային մտածողության շարունակականությունը, այնպես էլ անհատական ստեղծագործական որոնումները։

Գեղանկարչական ժառանգության մեջ կարևոր տեղ են զբաղեցնում բնապատկերները, ծիսական ու կենցաղային տեսարանները, ինչպես նաև հոգևոր թեմատիկան, որոնք արտացոլում են միջավայրի և մարդու փոխազդեցությունը։ Միաժամանակ նկատելի է ձևի և գույնի նկատմամբ նուրբ զգացողություն, որը փոխանցվում է սերնդեսերունդ՝ պահպանելով տեղական գեղագիտական առանձնահատկությունները։

Կերպարվեստը ճանաչողական և հաղորդակցական միջոց է, որ միավորում է անցյալի փորձն ու ներկայի ընկալումները։ Այս ենթաբաժինը բացում է մի հարթություն, որտեղ արվեստը դառնում է և՛ ուսումնասիրության առարկա, և՛ ներքին դիտարկման և զգայական ընկալման ուղի։

Գույնի ընկալումը և արտացոլումը արցախյան կերպարվեստում

Արցախցու գույնի ընկալումը պարզապես տեսողական տպավորություն չէ․ այն բնաշխարհի, կենցաղի, բարոյահոգեբանական փորձի, բնության և նյութական միջավայրի հետ ապրած հարաբերության արդյունք է։

Արցախի բարբառում պահպանված գունանունները ցույց են տալիս, որ գույնը ոչ միայն առարկայի հատկանիշ է, այլև ճանաչողության միջոց, գնահատման եղանակ, խորհրդանշական համակարգ և հոգեվիճակի արտահայտություն։
Գույնը դառնում է աշխարհայացք, իսկ այդ աշխարհայացքը իր արտացոլումն է գտել կերպարվեստում։

Հատկանշելի է, որ Արցախի բարբառում վկայված գույների համակարգը ձևավորվել է բնության ճանաչողության փորձից՝ հողից, բույսից, երկնքից, կենդանական ու բուսական միջավայրից, առօրյա առարկաներից, հագուստից, աշխատանքի գործիքներից, սննդից ու ծիսական պատկերացումներից։ Այդ պատճառով գույնը լեզվում երբեք վերացական չէ․ այն միշտ առարկայական է, շոշափելի, բնորոշվում է որևէ տեսանելի, ծանոթ իրով կամ երևույթով։ Հենց այս հատկանիշն է, որ հատկապես կարևոր է արցախյան կերպարվեստի ավանդականության տեսանկյունից․ կերպարվեստում ևս գույնը հաճախ հանդես է գալիս ոչ թե որպես մաքուր տեսական արժեք, այլ որպես երկրային, նյութական, բնաշխարհով հագեցած իրականություն։

Բարբառում հիմնական գունանուններն են՝ սիպտակ//բո̈ւլբո̈ւլ//խաս, սըէվ//թօխ/մըթէն, տէղէն/վըէսկէ//շէգյ, կա̈պո̈ւտ//լիղակէ, կա̈րմո̈ւր//լալազար//գո̈ւլգա̈զ//նօռնէգյ, կանանչ//խակի, մօխրի//գյօգյի, մինըշակի//խըմըշկըվի, կարէշնըվի։ Այս համակարգը, մի կողմից, ներկայացնում է հիմնական գունային դաշտերը, մյուս կողմից՝ բացում է դրանց ներսում եղած նրբերանգային տարբերակումները, սաստկացման ձևերը, հուզական և խորհրդանշական արժեքները։ Այս գունային համակարգի կարևոր առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ շատ հաճախ գույնը գործածվում է գույնը բնորոշող առարկայի հետ միասին, և այդ միասնությունը գունային ընկալումն ավելի առարկայական ու տեսանելի է դարձնում։ Օրինակ՝ Կա̈պո̈ւտ լէղակ- մուգ կապույտ, սիպտակ բո̈ւլբո̈ւլ- շատ սպիտակ, սիպտակ պիմբըկքօլա/ փըրփօր- ճերմակ, սըէվ տըզ, կանանչ մըրտօց, նաև սըէվ մըրտօց։ Այս կառույցները կարևոր են նաև կերպարվեստի մեկնաբանության համար, որովհետև այստեղ գույնը երբեք միայն գույն չէ, այլ նյութական հիշողություն՝ բամբակ, լեղակ, մուրտ, մուր, հող, ծաղիկ, նուռ, ոսկի, երկինք։

Արցախյան կերպարվեստի ավանդական հիմքի մասին խոսելիս պետք է նկատի ունենալ ոչ միայն ներկապնակը, այլև այն, թե ինչպես է ժողովուրդը լեզվով տեսնում գույնը ։

Լեզուն այստեղ նախնական գեղարվեստական համակարգ է․ այն նույնացնում է գույնը աշխարհի որևէ առարկայի հետ և այդպես ձևավորում պատկերային մտածողություն։

Արցախյան կերպարվեստում գույնը շարունակությունն է լեզվական աշխարհի՝ արդեն տեսողական։

ՍԵՎ(ՍԸԷՎ)

Սը^էվ՝ խավարի, ծանրության, վտանգի և ճնշող ուժի գույնը

Արցախի բարբառում սը^էվ/սէվ/սըվ, ինչպես նաև թօխ, մըթէն, ներկայացնում են ոչ միայն սև գույնը, այլև մի ամբողջ հուզական-խորհրդանշական ոլորտ։

Սը^էվ յէրգ^յինք^յը հանց տըրըքտըրըքօտից, վէր սըրտաճանք ըրավ լուխճին:

Սևն այստեղ պարզապես մթության գույնը չէ։ Այն ունի ծանր, ճնշող ուժ։ Այդ են հաստատում նաև բարբառային միավորները՝ սըվըթօխը, սըվըմըթէնը, սը^էվ մըրտօցը, ինչպես նաև դարձվածների ամբողջ շերտը.

Սը^էվ տըզ

Սը^էվ քաշ

Սը^էվ սիրէկ

Սը^էվ սաթ

Սը^էվ սա̈պի

Սը^էվ սըդանա

Սը^էվ սար

Սը^էվ էծը սըէվ օր կըծնէ

Սը^էվըն ա մըթէնը կըխէն կ^յալ

Սը^էվ թուխպա տո̈ւս յէկած կըծըկըրակ

Սը^էվ թօխպ

Սը^էվ լալա

Սը^էվ հավը ծըկըլթալ

Սը^էվ հացէն կարօտ/հասրաթ

Սը^էվ ճո̈ւր մաղէլ կըխէն

Սը^էվ քարան պաչիլ

Այս բոլոր դարձվածներում սևը կապված է տագնապի, սգի, աղետի, կարիքի, դժբախտության, երբեմն նաև մարդու բնույթի մռայլ կողմերի հետ։

Հենց այս իմաստային ծանրաբեռնվածությունն է, որ արցախյան կերպարվեստում սևը ոչ թե միայն եզրագծող կամ ստվերային գույն է, այլև հուզական լարում ստեղծող շերտ։

Սևը կարող է արտահայտել կորուստ, պատերազմի ստվեր, մարդու ներքին կսկիծ։

Արցախյան գեղարվեստական մտածողության մեջ, ընկալումներում սևը կորստի ծանրությունն ընդգծող գույն է։

ՍՊԻՏԱԿ(ՍԻՊՏԱԿ)

Սիպտակ` լույսի, մաքրության և անաղարտ տեսանելիության գույնը։

Արցախի բարբառում սպիտակը ներկայացվում է իր հոմանշային ու պատկերային տարբերակներով՝ լո̈ւս, բո̈ւլբո̈ւլ, բա̈բո̈ւռ, խաս, պէմբակ։

Այս շարքն արդեն ինքնին վկայում է, որ սպիտակն այստեղ ընկալվում է որպես լուսավորություն, նրբություն, փափկություն, մաքրություն։

Հատկապես բնութագրական է լո̈ւս բառի գունային արժեքը. այն, պահպանելով իր հիմնական իմաստը, գործածվում է որպես սպիտակի անվանում. Լո̈ւս իրըէսավ ախճիգ^յ ա Մայրանգ^յուլը: Լո̈ւսնըվը^էղա տո̈ւս յէկած:

Այստեղ սպիտակը պարզապես գույն չէ, այլ լուսեղենություն։ Սա կարևոր բանալի է արցախյան կերպարվեստի համար․ սպիտակի ավանդական կիրառությունը կարող է ընկալվել որպես լույսի կրող շերտ՝ պատկերի լուսավոր հատվածներում, դեմքերի պարզության, շորերի մաքրության, եկեղեցական կամ ծիսական միջավայրի սրբազան շեշտերում։

Նույն կերպ բո̈ւլբո̈ւլ-ը, խաս -ը, պէմբակ-ը սպիտակը դարձնում են նյութական ու շոշափելի։

Օրինակ՝ Էրկու բո̈ւլբո̈ւլ ախճիգ^յ օնէ:

Էտ դաչնիկին ծէրքէրը վը^էղ տը^էսած չի, հանց ա բո̈ւլբո̈ւլ ինի:

Խաս կըտօր ա, հանցա լ^յըհա պիմբըկըքօլա ինի:

Պէմբակ հաց ա:

Մին սիպտակ պիմբըկքոլա ախճիգ^յա ինում...

Այս օրինակներում սպիտակը միաժամանակ փափուկ է, ընտիր, մաքուր, անբիծ, երբեմն նաև կանացի գեղեցկության կամ կենցաղային նրբության արժեք ունի։ Կերպարվեստում այս ընկալումը արտահայտվում է հատկապես հագուստի լուսավոր գունաշերտերում, մանկության, աղջկական կերպարների, մաքուր կենցաղի, սրբազան առարկաների պատկերման մեջ։ Սպիտակը ներքին լույսով շողացող նյութ։

ԴԵՂԻՆ(ՏԷՂԷՆ)

Տէղէն, վը^էսկէ, շէգ^յ․ արևի, հասունության, ոսկեղենության և երբեմն գունատության գույնը

Դեղինն Արցախի բարբառում ներկայացվում է մի քանի կարևոր շերտերով՝ տէղէն, վը^էսկէ, շէգ^է։

Այս եռաշերտ համակարգը ցույց է տալիս, որ դեղինը միատարր չէ․ այն կարող է լինել և՛ ձվի դեղնուցի գույն, և՛ ոսկեգույն պայծառություն, և՛ դեղնակարմիր, խարտյաշ։

Տէղէն-ը ունի և՛ դեղին, և՛ պայծառ ու արևոտ, և՛ գունատ, դալուկ իմաստները.

Հանց ա տըղնըկուկուշ ինի։

Սա նշանակում է, որ դեղինը բարբառում կարող է լինել ինչպես կենդանի գույն, այնպես էլ մարմնի գունաթափության, դալկության նշան։ Այս երկիմաստությունը կերպարվեստում շատ կարևոր է․ դեղինն այստեղ կարող է արտահայտել և՛ արևոտ տոնայնություն, և՛ հոգնածություն, չքավորություն, հիվանդոտ նրբերանգ։

Սաստկացման համար գործածվում են՝

տէղէն խօնգ,

տէղէն ճիրաք^յ,

տէղէն կակա,

տէղէն տըղնըկուկուշ։

Մյուս շերտը վը^էսկէ-ն է, որը դեղինը բարձրացնում է ոսկեղեն, լուսավոր, արժեքավոր մակարդակի.

Օրինակ՝ Մին ծէրք ա քաշում, վէր նըկարնէրան ըրէվէն վը^էսկէն լ^յյըհա իրէսըտ յէր ծիծաղում ա:

Սա արդեն արցախյան կերպարվեստի համար հուշում է դեղինի մի այլ գործառույթ՝ որպես արեգակնային շող, պտղաբեր հողի հասկի գույն, ոսկեգույն լույս, սրբապատկերային կամ դեկորատիվ պայծառություն։

Շէգ^յ-ն, իր հերթին, դեղինի զարնող կարմիրն է, դեղնակարմիրը, խարտյաշությունը.

Շէգ^յ ըռանգ^յը սիրում չում: Էրկու ախճիգ^յ օնինք^յ, մինը թօխ ա, մինը՝ շէգ^յ։

Այս նրբերանգը կերպարվեստում կարելի է դիտել որպես անցումային գույն՝ արևից դեպի կրակ։

Նյութեր

ՆԿԱՐԻՉ, ԼՈՒՍԱՆԿԱՐԻՉ ՎԱՐՊԵՏՆԵՐԸ(ՈՒՍՏԱ ՂԱՄԲԱՐ, ԲԱՐԱԹՈՎ ՍՈՒՐԵՆ, ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ․․․)

ՂԱՐԱԲԱՂԻ ՈՒՍՏԱ ՂԱՄԲԱՐ (1830-ական թթ., Շուշի – 1905, Շուշի) – հայ նկարիչ:

Ապրել և ստեղծագործել է Շուշիում, աշխատել նաև Նուխիի Շեքի խաների պալատում:
Հայտնի է եղել որպես գեղանկարիչ և որմնանկարիչ:
Իր աշակերտների հետ նորովի շարունակելով դեկորատիվ գեղանկարչության՝ Հովնաթանյանների ավագ սերնդի ստեղծած ավանդույթները՝ ձևավորումներում մեծ տեղ է հատկացրել միասնական գեղարվեստական կերպավորմանն ու զարդամոտիվներին, որմնանկարներում ընդգրկել նաև պարսկական ստեղծագործություններին բնորոշ փասիանի և սիրամարգի նրբագեղ պատկերներ:

ԲԱՐԱԹՈՎ ԲՈՐԻՍ ՍՈՒՐԵՆԻ (26.09.1940, Մոսկվա) – հայազգի կինոռեժիսոր, գրող, լուսանկարիչ:

Հեղինակ է բազմաթիվ ֆիլմերի, ուսումնասիրությունների, լուսանկարչական ալբոմների, որոնց մի մասը նվիրված է Հայաստանին: Բ. Բարաթովը բազմիցս եղել է Արցախում, շրջագայել բնակավայրերում, կատարել ուսումնասիրություններ ու լուսանկարներ՝ արդյունքում Մոսկվայում ռոսերենով հրատարակելով <<Ангел Арцаха>> (1992), <<Разаренный рай: Путешествие в Карабах >> (1998), <<Рай, превращенный в пустыню: Путешествие в Карабах>> (1999), <<Карабахские хроники. 1989-2009>> (2010) գրքերը, որտեղ ներկայացրել է Արցախի պատմությունը, հոգևոր և նյութական մշակույթը, Արցախյան պատերազմը՝ ընդգրկելով նաև ազգագրական բնույթի կարևոր նյութեր ու լուսանկարներ:

ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ ԳԵՎՈՐԳԻ (30.07.1961, Երևան) – հայ հուշարձանագետ, հնագետ, պատմաբան, լուսանկարիչ: 1990 թ-ից աշխատում է Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող կազմակերպությունում, 1998 թ-ից վերջինիս երևանյան կենտրոնի պատասխանատուն էր : 2004թ. արժանացել է ԼՂՀ <<Մեսրոպ Մաշտոց>> շքանշանի: Սկսած 1978 թ-ից՝ լուսանկարում, չափագրում, նկարագրում և ուսումնասիրում է պատմական Հայաստանի հայկական հուշարձանները՝ լուրջ ուշադրություն դարձնելով հարևան պետություններում դրանց նկատմամբ վարած կործանիչ քաղաքականությանը: Հեղինակ է բազմաթիվ ուսումնասիրությունների, ժողովածուների, ալբոմների, հոդվածների, որոնց զգալի մասը վերաբերում և առնչվում Արցախի հուշարձաններին ու բնակավայրերին՝ ընդգրկելով նաև ազգագրական բնույթի կարևոր տեղեկություններ և լուսանկարներ:

Կերպարվեստ և գեղանկարչական ավանդույթներ

Արցախի մշակութային ժառանգությունը մեզ տեսանելի է այն վարպետների շնորհիվ, ովքեր վավերագրել են իրենց տեսածը, զգացածը ու փոխանցել են այն։

Նկարիչները, հետազոտողները և վավերագրողներն իրենց գործով բացահայտել են Արցախի գեղարվեստական ինքնատիպությունը՝ միավորելով ավանդույթն ու ժամանակակից դիտանկյունը։

Նրանց ստեղծագործություններում և ուսումնասիրություններում Արցախը ներկայանում է որպես ինքնօրինակ ժառանգություն ունեցող և մշակույթ կրող տարածք, որտեղ յուրաքանչյուր պատկեր ու հուշարձան, գույն ու քար վկայում է պատմություն։ Իսկ Արցախի բարբառում գույների անունները բացահայտում են արցախյան կերպարվեստի գունային համակարգը։