Մետաղագործություն և զարդարվեստ

ՈՍԿԵՐՉՈՒԹՅԱՆ ԱՎԱՆԴՈՒՅԹՆ ԱՐՑԱԽՈՒՄ

Ոսկերչությունը՝ զըրգ^յըրօթունը, Արցախում լայն տարածում չուներ։ 19-րդ դարի վերջերին և 20-րդ դարի սկզբներին ոսկերիչներ կային հիմնականում Շուշի քաղաքում և որոշ մեծ բնակավայրերում։ Նրանք առավելապես աշխատում էին պատվիրատուի հումքով՝ ոսկուց և արծաթից պատրաստելով զարդեր ու զարդարանքի տարբեր պարագաներ։ Պատրաստում էին գոտիներ՝ ք^յամար, ապարանջան՝ բըրասլէդ, վզնոց՝ ցէպ, կանացի գլխազարդի մասեր՝ ճըկըտանուց, ինչպես նաև քորոցներ, մատանիներ, ականջօղեր և այլ զարդեր։ Այդ վարպետներից մեծ համբավ ուներ հատկապես Գրիգոր Բադամյանը՝ Ուստա Բադամը։ Սովորաբար ոսկերչության արհեստը փոխանցվում էր ժառանգորդաբար։ Այդ մասին է վկայում նաև Մարտունու շրջանի Բերդաշեն՝ Ղըզղալա գյուղի գերդաստաններից մեկի՝ Զըրգ^յարանք անունը, որը ցույց է տալիս, որ նախինում այդ գերդաստանն զբաղվել է ոսկերչությամբ։

Արցախում ոսկերչական մշակույթի հետ սերտորեն կապված էր նաև կանացի գլխազարդի մի կարևոր մաս՝ ճըկըտանուցը / ղազման։ Այն գործածվել է մինչև 20-րդ դարի կեսերը և ծածկել է ճակատը։ Ճըկըտանուցը իրենից ներկայացնում էր գլխին դրվող շրջանակի՝ պալի ներքևի եզրին ամրացվող դըրէյի կտորից կարած և գույնզգույն թելերով ասեղնագործած երիզ, որին ամրացված էր դրամաշար, իսկ մեջտեղում տեղադրված էր մեծ դրամ՝ մըչըհանուկ։ Դրամները սովորաբար արծաթից էին, իսկ հարուստներինը՝ ոսկուց։ Ոսկերչությունն իրականում առնչվում էր ոչ միայն առանձին զարդերի, այլև տարազային ամբողջական համալիրի ձևավորման հետ։

Ոսկին՝ վը^էսկէն, արցախյան կենցաղում և լեզվամտածողության մեջ բազմանշանակ էր։ Այն ազնիվ մետաղ է՝ ոսկի, ոսկեդրամ, ոսկյա՝ ոսկուց պատրաստված, ինչպես նաև փոխաբերական իմաստներով՝ ոսկեգույն, ազնիվ, արդար, դրական հատկություններով օժտված, թանկագին, պերճ, շքեղ իմաստներն ունի։ Առ այսօր լայն տարածում ունեն ոսկյա զարդերը։ Մաքուր ոսկին կոչվում է չէրվօն։
Նախկինում առավել ունևորները գործածում էին նաև ոսկյա գոտիներ՝ ք^յամար, ինչպես նաև ոսկյա զարդերով դաշույններ, թամբեր և այլ իրեր։ Մինչև 20-րդ դարի սկզբները հատկապես Շուշի քաղաքում գործում էին մեծ համբավ ունեցող ոսկերիչներ՝ զարգ^յարներ։

Ղարաբաղի բարբառում ոսկով բաղադրված բառեր են՝ վըսկը^էղան՝ ոսկուց պատրաստված զարդեր, իրեր, վըսկըհատէգ^յ՝ ոսկեգույն հատիկներ ունեցող, վըսկաճո̈ւր՝ սնդիկի մեջ լուծած ոսկի, որով ոսկեզոծում են զարդերը կամ զանազան առարկաներ, _վըսկըճիրիլ՝ ոսկեզոծե_լ, վըսկամազ^յ՝ ոսկեգույն մազերով, _վըսկըշափաղ՝ ոսկեփայլ, ոսկեշող, _ վըսկըք^յք^յուլ՝ ոսկեգանգուր։

Լեզվական այս շերտը ցույց է տալիս, որ ոսկին նաև գեղագիտական, բարոյական և պատկերավոր մտածողության արտահայտությաան միջոց է։

Ոսկու մասին կան բազմաթիվ դարձվածքներ ու առած-ասացվածքներ։ Վը^էսկավ խաղ անէլ / վըէսկէն չօփավ պըրանէլ_՝ շատ հարուստ լինել,

վը^էսկէ էվլավ սըրփած՝ շատ մաքուր, մաքրամաքուր,

վը^էսկէ ծը^էրքէր / մաննէր ինիլ՝ շատ վարժ, հմուտ լինել, մեծ վարպետություն ունենալ,

վը^էսկէ սարէր խօսկ տալ՝ շատ, անկարելի բաներ խոստանալ,

վը^էսկէն վը^էսկավ վըսկըճիրիլ՝ մաքուր բանը կրկին, անտեղի մաքրել։

Առած-ասացվածքներից են՝

վը^էսկէ կացէնըն էլ ա ծըմակ ք^յունում, վը^էսկէն ըխպըհարումըն էլ ա փըլըստըրատէ տամ, վը^էսկէն կուճուր ա, հօք^յումը՝ մը^էծ, վը^էսկէն վը^էսկէ խուսկէն հըսնէլ չի և այլն։
Այս ամենը վկայում է, որ ոսկին ժողովրդական մտածողության մեջ արժեքի, մաքրության, հմտության և շքեղության չափանիշ է։

Ոսկին ու ոսկեդրամը տեղ են գտել նաև բանահյուսական պատկերացումներում ու հանելուկներում։ Ոսկին է բնորոշում՝

Ճո̈ւրը ք^յինի՝ թըրչվիլ չի,

Վը^էղը ք^յինի՝ ընջօտէլ չի։

Իսկ ոսկեդրամը՝

Ինք^յը կուճի, հընարը՝ մը²ծ։

Տէղէն ա՝ զափռան չի,

Կ^յիրած ա՝

Ըվիտարան չի։

Ոսկերչության ավանդույթն Արցախում, թեև լայն տարածում չուներ, բայց և այնպես ներկայացված էր որպես ժառանգաբար փոխանցվող արհեստ, կապված էր տարազի, կենցաղի, լեզվի և բանահյուսության հետ և հատկապես կենտրոնացած էր Շուշիում ու մի շարք մեծ բնակավայրերում։