ԵՐԿԱԹԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

Նյութեր

ԴԱՐԲՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԴԱ̈ՄՈ̈ՒՐՉԻ(ԴԱ̈ՄԻՐՉԻ) ․ մետաղը մուրճով կռող և մետաղե իրեր, առարկաներ, գործիքներ պատրաստող արհեստավորն է՝ դարբինը: Մինչև 20-րդ դարի կեսերը դարբնությունը (դա̈մո̈ւրչօթուն) լայն տարածում ուներ Արցախում:

Սովորաբար յուրաքանչյուր բնակավայր ուներ իր դարբինը, որն իր արհեստանոցում (դա̈մո̈ւրչխանա) կատարում էր համագյուղացիների պատվերները՝ հաճախ վարձատրվելով հացահատիկով և այլ մթերքներով:

Նրա կողմից էին պատրաստվում երկրագործական, տնայնագործական, արհեստագործական տարբեր գործիքներ ու իրեր (արորի և գութանի խոփ, մանգաղ, գերանդի, կացին, ցակատ, քլունգ, դանակ, թուր, մուրճ, ուրագ, դուր, երկաթե սեպ, պայտ, գամ, ծխնի, չախմախ, պատուհանի երկաթե ճաղավանդակ, փական), հաստոցների, շինությունների, սայլերի երկաթե մասեր ևն:

Հատկապես մինչև 20-րդ դար սկզբները լայն տարածում ունեին նաև դարբինների պատրաստած պողպատե մատանիները (ուրփըթարօր): Մի շարք վարպետներ մեծ համբավ ու պահանջարկ ունեին նաև հայրենի գյուղից և նույնիսկ շրջանից, երկրամասից դուրս:

Դարբնի հիմնական գործիքներն էին՝ երկաթե մեծ սալը (զընդան), փուքսը (փօքս), տարբեր մեծության մուրճերը (չա̈ք^յո̈ւճ), կռանները, ուռները, ունելիները, կտրիչները, սեղմիչները, խարտոցները ևն:

Դարբնոցի հիմնական մասերից էր հնոցը (ք^յուրա), որը սարքերով ու խողովակներով կապված էր փուքսի հետ: Վերջինիս ծայրի միջոցով մղած օդով բորբոքվում էր հնոցում վառվող փայտածուխի (ք^յօ̈մո̈ւր) կրակը, որի վրա էլ շիկացվում էր երկաթը: Հնոցի առջև տեղադրված էր ջրի տաշտը, որի մեջ մխվում էր պատրաստվող իրը:

Պատրաստվող իրը պարբերաբար շիկացնելով՝ դարբինը այն աստիճանաբար սալի վրա ծեծում, ծռում, անհրաժեշտ տեսքն էր տալիս և ջրդողում ջրի մեջ: Դարբինն աշխատում էր իր աշակերտ(ներ)ի հետ, երբեմն նաև՝ այլ դարբինների հետ:

ԵՐԿԱԹԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

Երկաթի գործածությունը բազում դարերի պատմություն ունի: Երկաթից ու դրանից ստացված պողպատից (պօղվատ) են պատրաստում գործիքների կամ նրանց առանձին մասերի մեծ մասը, զենքերը ևն: Մինչև 20-րդ դարի կեսերը դրանով զբաղվում էին գրեթե բոլոր բնակավայրերում գործող դարբինները (դա̈մո̈ւրչի):

Նախկինում հատկապես քաջքերի (քաշկ) ու չար աչքի (չար աշկ) դեմ պայքարելու համար հաճախ դիմում էին երկաթի ու պողպատի զորությանը: Ահա թե ինչու երկաթե ու պողպատե իրեր (հատկապես՝ դանակ, դաշույն, սուր, ասեղ ևն) էին դնում ծննդկանի և երեխաների բարձի տակ, հարսանեկան արջառի արյան մեջ թաթախում էին գութանի խոփը, դանակ, բանալի ևն, ուրփըթարուր կրում, շորերի մեջ ասեղ խրում, տան պատին մեխ կամ պայտ խփում, երեխային լողացնելիս ջրի մեջ երկաթի կտոր գցում, երկաթե շղթա ձգում տան շեմքից դուրս ևն:

Ղարաբաղի բարբառում գործածվում են արկաթ բաղադրիչով կազմված

որոշ բառեր՝ ըրկաթէ (1.երկաթից պատրաստված, 2.ամուր), ըրկըթաճո̈ւր (երկաթի պարունակություն ունեցող հանքային ջուր), ըրկըթը^էղան/արկաթ-ըրկութ (երկաթից պատրաստված իրեր),

դարձվածներ՝ արկաթ ինա̈ր` կըհա̈լա̈ր (շատ համբերատար, դիմացկուն է), ջանը արկաթ (առողջ, դիմացկուն (մարդ), _կած^յ արկաթ կօլ տալ _(խիստ անհանգիստ լինել, անընդհատ շարժվել),

առած-ասացվածքներ՝ արկաթը կած^յ-կած^յ/հը^էռումը կըթակին, արկաթը վէր վէր ըղնէ, կօտըրէլ չի, ամմա սա̈սը յըէր կինի, ըրկաթէ կըլօ̈խ բիդի ինի, վէր ամմէն խուսկու տըմանա ևն:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 1․Промысловая занятия в некоторых населенных пунктах Закавказья, <<Сборник материалов для описания местностей и племен кавказа>>, Тифлис, 1891, выпуск одинадцатый, отдел I։ 2․Կարախանյան Գ., Հայոց ժողովրդական մշակույթը, հատոր 1, Երևան, 2003: