Փայտարվեստ և փորագրություն

Հյուսնության ավանդույթն Արցախում

Արցախի ավանդական արհեստների համակարգում հյուսնությունը առանձնահատուկ նշանակություն է ունեցել՝ երկար ժամանակ մնալով գյուղական կյանքի ամենապահանջված և կենսական զբաղմունքներից մեկը։ Մինչև 20-րդ դարի վերջին տասնամյակները այն լայն տարածում ուներ թե՛ առօրյա կենցաղում, թե՛ շինարարական ու արտադրական գործունեության մեջ։ Արցախում հյուսնին անվանել են դո̈ւլգ^յա̈ր կամ դո̈ւրգ^յա̈ր, իսկ նրա զբաղմունքը՝ դո̈ւլգ^յըրօթուն։ Այս անվանումներն արդեն իսկ մատնանշում են, որ խոսքը միայն արհեստի մասին չէ, այլև տեղական կենսափորձի, լեզվի և մշակույթի մեջ խորապես արմատավորված մի երևույթի։

Հյուսնի տեղն ու դերը գյուղական կյանքում

Արցախյան հասարակությանշրջանում հյուսնի դերը կարևոր էր։ Նրա աշխատանքի արդյունքներն ուղեկցել են մարդու առօրյան գրեթե բոլոր ոլորտներում։ Տեղական հյուսների ձեռքով էին պատրաստվում գութանի և արորի փայտե մասերը, երկրագործական ու տնայնագործական գործիքներ և իրեր, սայլերի, դռների ու պատուհանների փայտե բաղադրիչները։ Նրանց աշխատանքի ոլորտում էին նաև շենքերի փայտե հատակը, առաստաղը, սյուները, տանիքի կմախքը, պատշգամբը, ինչպես նաև կահույքի, փայտե ամանեղենի և տարբեր տարաների՝ ամբարի, սանդօղի, յաշիգ^յի մեծ մասը։ Հյուսները նաև դագաղ էին պատրաստում, ու սա ևս վկայում է, որ այդ արհեստն ուղեկցել է մարդուն կյանքի տարբեր հանգրվաններում։ Իրականում հյուսնությունը ոչ միայն կիրառական զբաղմունք էր, այլև նյութական մշակույթի ձևավորման կարևոր միջոց։ Փայտից ստեղծվող առարկաները պարզապես օգտակար իրեր չէին․ դրանք ձևավորում էին բնակելի միջավայրը, աշխատանքային պայմանները և կենցաղի կազմակերպման ընկալումները։

Տեղական հումքը և բնամիջավայրի դերը

Արցախում հյուսնության լայն զարգացման կարևոր նախադրյալներից մեկը տեղական բնական միջավայրն էր։ Վարպետներն իրենց աշխատանքում հիմնականում օգտագործում էին տեղական անտառներից բերված հումքը։ Փայտը այստեղ միայն մատչելի շինանյութ չր, այլև կենսակերպ ձևավորող նյութ, որի միջոցով կառուցվում էին բնակարաններ, պատրաստվում էին գործիքներ, կահույք և տարատեսակ կենցաղային իրեր։ Եվ հյուսնության զարգացումը պայմանավորված էր ոչ միայն տնտեսական պահանջներով, այլև մարդու և բնության միջև ձևավորված ներդաշնակ հարաբերությամբ։ Փայտամշակումն էլ էր դառնում մի տարածք, որտեղ տեղական միջավայրը վերածվում էր մշակութային արժեքի։

Հյուսնը որպես համայնքային վարպետ

Սովորաբար յուրաքանչյուր բնակավայր ուներ իր հյուսնը, որը սպասարկում էր համագյուղացիների կարիքները։ Նրա աշխատանքը մեծապես կապված էր համայնքային կյանքի հետ, և հաճախ վարձատրությունը կատարվում էր ոչ թե դրամով, այլ հացահատիկով կամ այլ մթերքներով։ Այս իրողությունը բնորոշ է ավանդական գյուղական տնտեսությանը, որտեղ փոխօգնությունը և նյութական փոխանակման բնական ձևերը կարևոր դեր ունեին։

Միևնույն ժամանակ, եղել են նաև այնպիսի վարպետներ, որոնք մեծ համբավ ու պահանջարկ են ունեցել ոչ միայն իրենց գյուղում, այլև շրջանից և նույնիսկ երկրամասից դուրս։ Այդպիսի հյուսները, վերցնելով իրենց գործիքները՝ հա̈ջա̈թ-հո̈ւջո̈ւթը, օրերով, շաբաթներով, երբեմն նաև ամիսներով տեղափոխվել են այլ բնակավայրեր՝ արտագնա աշխատանքի։ Սա փաստում է, որ հյուսնությունը եղել է նաև մասնագիտական բարձր պատրաստվածություն պահանջող արհեստ, որի լավագույն վարպետներն ունեին ճանաչում ու բարի համբավ։

Հյուսնի գործիքները՝ փորձի և հմտության վկայություն

Հյուսնի աշխատանքը պահանջում էր բազմազան և ճշգրիտ գործիքների կիրառում։ Նրա հիմնական գործիքներն էին հաստոցը (դա̈զգ^յա̈հ), կացինը (կացէն), ուրագը (հօրէնք^յ), սղոցը (մաշառ), ռանդան (ըռա̈նդա), ըռաշպիլը, հարթաչափը (թա̈րա̈զու), դուրը (տո̈ւր) և այլն։
Այս գործիքակազմը վկայում է, որ հյուսնությունը պահանջում էր ոչ միայն ֆիզիկական ուժ, այլև նյութի հատկությունների իմացություն, ճշտություն, չափի զգացում և տեխնիկական փորձառություն։ Հյուսնի աշխատանքը այնպիսինն էր, որ ձեռքի ճարպկությունը միավորվում է փորձառությանը, մտածողությանը և գեղագիտական զգացողությանը։

Բարբառ, բառապաշար և ժողովրդական իմաստնություն

Ղարաբաղի բարբառում պահպանվել են դո̈ւլգ^յար բառարմատով կազմված մի շարք ձևեր, ինչպես, օրինակ, դո̈ւլգ^յըրապէն՝ «հյուսնի կատարելի գործ», և դո̈ւլգ^յըրօթուն՝ «հյուսն լինելը, հյուսնի արհեստը»։
Ժողովրդական մտածողության արտահայտություն են նաև հյուսնի արհեստին առնչվող ասացվածքները՝ «ըռա̈նդա̈ն ա դո̈ւգ^յա̈րին առաշկը պէց անում», «ըռա̈նդա̈ն ա դո̈ւլգ^յա̈րին իրը^էսը պարզ^յ անում»։ Դրանք ցույց են տալիս, որ հյուսնի աշխատանքը միայն գործնական նշանակություն չուներ, այլև արժևորվում էր ժողովրդական պատկերացումներում՝ դառնալով փորձի, վարպետության և իմաստության խորհրդանիշ։ Դո̈ւլգ^յա̈րն այն արհեստավորն էր, որի ձեռքի աշխատանքի միջոցով ու նրա շնորհիվ ձևավորվել է Արցախի ավանդական կենսաշխարհի մի կարևոր մաս։