«ՍՏԵՓԱՆԱԿԵՐՏ»․ պատմություն և իրականություն

Ստեփանակերտի կենսագրությունը

Ստեփանակերտը Վարարակն, Ներքին շեն, Սողոմոնի շեն, Կարկաժան, Խանքեանդ, Փահլուր բնակավայրերի միավորմամբ ստեղծված բնակավայր է։

1860-70-ական թթ. Ղարաբաղի կենտրոնը Վարանդա գավառի Շուշին էր՝ 3000 ընտանիք՝ 21131 բնակչով(տե՛ս Հայաստանի ազգային արխիվ, Ֆոնդ 150, ցուցակ 1, գործ 59)։

Խաչենի գավառում նշվող գյուղեր էին՝

Կարկաժանը/Կիրկիժանը՝ 80 տուն, 580 բնակչով,

Ղայբալի/ Ղայբալիքենդը՝ 79 տուն՝ 448 բնակչով,

Խանքեանդը՝ 50 տուն՝ 619 բնակչով,

Փահլուրը՝ 18 տուն՝ 45 բնակչով (տե՛ս Հայաստանի ազգային արխիվ, Ֆոնդ 150, ցուցակ 1, գործ 59)

Արխիվային մեկ այլ փաստաթղթում գրառում կա Վարարակնի մասին․

1841թ. Վարարակնը՝ 31 տուն` 133 շունչ բնակչով հիշվում է որպես առանձին գյուղ։ (տե՛ս Հայաստանի ազգային արխիվ, Ֆոնդ 56, ցուցակ 1, գործ 305, 47)

Այն, որ նշած գյուղերը հայկական ու հայաբնակ էին, վկայում է նաև այդ գյուղերի ծխական քահանաների ձեռնադրության փաստը: Ահա քաղվածքը արխիվային փաստաթղթից՝

Ծառայութեանց ցուցակ, տրված է 1910 թ., բայց ընդգրկում է 1870-ական թթ-ից Շուշիի եկեղեցիներում սպասավորած անձանց անձնական գործերը

<<Շուշիի գավառի Ղայբալի գյուղի ծխական Վրթանես քահանայ Յարութիւնյան Տէր- Ղուկասյանց- 1878թ. ձեռնադրվել է քահանա:

Շուշիի գավառի Կարկաժան գյուղի ծխական Իգնատիոս քահանայ Տէր- Գրիգորյանց- 1907թ. ձեռնադրվել է քահանա:

Շուշու գավառի Խանքիանդ ավանի ծխական Պետրոս քահանայ տէր Հովհաննիսյանց(46 տարեկան), 1890թ. ձեռնադրվել է քահանա>>:

ԼՂԻՄ վարչատարածքային միավորը ձևավորելուց հետո(1921թ.), կենտրոն Շուշիի փոխարեն մարզի կենտրոնատեղի ընտրվեց այդ գյուղերի հիմքով խոշորացված նոր միավորումը, և այն անվակոչվեց ի պատիվ մեծ կոմունիստ Ստեփան Շահումյանի՝ Ստեփանակերտ(1923թ․) :

Հատկանշելի է այն, որ թեպետ Խանքենդը բնավ էլ ամենախոշորը չէր այդ գյուղերից, բայց և այնպես իբրև գործող ղեկավարության ընդունելի երկրորդային անուն Խանքենդն ընտրվեց (մինչ Ստեփանակերտ վերանվանվելը) և իրավական վավերացում ստացավ:

Իրականում անվանակոչության գործընթացում տեղի է ունեցել պատմական շերտերի ընտրովի շեշտադրում։ Այն, որ ավելի փոքր բնակավայրի անունը՝ Խանքենդը, ընտրվել է որպես հիմք, վկայում է այն մասին, որ նպատակը ոչ թե պատմական իրողության արտացոլումն էր, այլ այն նոր քաղաքական միավորի ստեղծումը, որը պետք է խզեր կապը բնիկ հայկական անվանումների հետ։

Իրականում Խանքենդը որպես բնակավայր ձևավորվել է Խանէն բաղ՝ Խանի այգի Շուշվա խանի ձմեռանոցի և հետագայում խանապատկան դարձրած Վարարակն բնակակավայրից։

Խանքենդ նշանակում էր խանապատկան, և բնավ կապ չունի օտարացեղ խաների բնակության վայր լինելու կամ նրանց կողմից հիմնադրված լինելու անհիմն պնդման հետ։ Ինչպե՞ս կարող է օտարացեղի հիմնադրած բնակավայրը կաթողիկոսի ձեռնադրությամբ հայ քահանա ունենալ։ Հայկ Խաչատրյանը նշում է, որ Վարարակնը խանի դաստակերտն էր, հայկազուն մելիք Բաղր Խանին էր պատկանում։

Իսկ Խանքենդ անունը տրվել է ռուսների կողմից ոչ պաշտոնական անվանակոչությամբ, այլ խանի դաստակերտ անվան թարգամանությամբ։ 1830-ական թթ․ զորանոց բնակավայր է հիմնվում, և այդ զորանոց ավանի հիմնադրումը, Վարարակնի և շրջակա գյուղերի միավորումը ժամանակագրորեն հաջորդում են միմյանց։

Ստեփանակերտի ձևավորման պատմությունը տեղանունների միջոցով օբյեկտի վերակերտման՝ քաղաքականացված վերակերտման դասական օրինակ է։ Մի քանի հնագույն հայկական բնակավայրերի (Վարարակն, Փահլուր և այլն) հիմքի վրա նոր վարչական միավորի ստեղծումը և «Խանքենդ» անվան կանխամտածված շեշտադրումը ոչ այլ ինչ է, քան տարածական կենսագրության խեղաթյուրում։

Սա նպատակ ուներ բազմաշերտ հայկական պատմական իրականությունը փոխարինել պարզեցված, քաղաքականապես ձեռնտու կաղապարով՝ այդպիսով ստեղծելով օբյեկտի նոր, օտարված ինքնություն։ Այս ամենը փաստում է, որ տեղանունը ոչ թե լոկ լեզվական պիտակ է, այլ օբյեկտի պատմական ինքնությունը կերտող և պահպանող հիմնարար գործիք։