ԹԱՂԱՎԱՐԴ․ լեզու և պատմություն

Հայերի և հնագույն ժողովուրդների լեզվական առնչությունները վկայող հետաքրքական վկայություններ կան Արցախի տեղանուններում:

Հայ-խեթական լեզվաղերսակցությունն է փաստում Թաղավարդ տեղանունը։

Խխեթերեն wātar-ջուր բառի հետ է կապվում: Ինչպես նշում է Գ. Ղափանցյանը՝ խեթերեն «widar» = հայերեն «urd» –ջուր իմաստով պահպանված ունենք Եղվարդ (ենթադրաբար՝ Վերին ջուր) և Թաղավարդ (ենթադրաբար` Ներքին ջուր) տեղանուններում:

Թաղավարդ տեղանվան նշյալ ստուգաբանությունը հիմնավորվում է նաև պատմաաշխարհագրական տվյալների ուսումնասիրությամբ: Բնակատեղին հարուստ էր ջրային ռեսուրսներով. 62 աղբյուր է նշում Յուրի Բեգլարյանը:

Մինչդեռ Թաղավարդ անվան ստուգաբանությունը, բացատրությունը բանավոր և գրավոր շատ աղբյուրներում տրվում է բառի ժամանակակից լեզվազգացողությամբ գիտակցվող իմաստով՝ վարդերի թաղ, ինչը թյուրըմբռնման հետևանք է: Հայերենի բառակազմական իրողությունների դիտարկմամբ՝ վարդերի թաղ բացատրությունը չի համապատասխանում կառուցվածքից բխող իմաստին․ եթե վարդերի թաղ լիներ, պիտի բնականունը վարդաթաղ լիներ, ոչ թե հակառակ շարադասությամբ։

Թաղավարդ բնականվան հնագույն լինելն է փաստում նաև թաղ բաղադրիչը: Այն հնդեվրոպական արմատ է՝«թաղ, քաղաքամաս» նշանակությամբ։
Արցախի տեղանուններում այն հաճախական կիրառություն ունի․ ինչպես՝ Հին Թաղեր, Թաղասեռ, Թաղուտ, Քյուրաթաղ, Հոռաթաղ, Մոխրաթաղ, Վարնկաթաղ, Ճանկաթաղ և այլն:
Թաղ աշխարհագրական անվամբ բաղադրված բնականունները հիմնականում տարածված են Հադրութի և Մարտակերտի շրջաններում: Անվանումների առաջացման հիմնական պատճառը բնակավայրերի՝ միմյանցից հեռու գտնվելու և թաղամասերի բաժանված լինելն է: Դրանք հիմնականում հին բնակավայրեր են. եթե ձոր, աղբյուր բաղադրիչներով թե՛ վերանվանումները, թե՛ նոր անվանումները հաճախական են՝ պայմանավորված այդ եզրույթների ընդգծված աշխարհագրական նկարագրով, ապա թաղ բաղադրիչը նույն հաճախականությունը չունի: Նախ՝ այն ընդհանրական-նկարագրական է իմաստով, բայց տիպական է ներբնակավայրային իրողությունների բնութագրության առումով: Երկրորդ՝ այդ բաղադրիչով վերանվանումները պատահական ու գեղարվեստական բնութագրեր չեն։