Անեծք

Արցախյան անեծքների բանաձևերն այստեղ ներկայացվում որպես անցյալի հիշողությունը կրող կենդանի բանաձևեր։ Դրանց մեկնաբանությունների միջոցով բացահայտվում են արցախցու աշխարհընկալումը և անցած ճանապարհը՝ կենցաղով, հավատալիքներով, ցավով, պայքարով ։ Այս անեծքները յուրահատուկ հայելի են , որի մեջ տեսանելի է ոչ միայն խոսքի ուժը, այլև ժամանակների խորքից եկող մշակութային ու հոգևոր շերտերը։

1. Աղու լըղէ օտիս․ անեծքը հաստատում է, որ դեռևս հնագույն շրջանից մարդը թույնն ու լեղին ընկալել է ոչ միայն իբրև ֆիզիկական մահաբեր նյութեր, այլև որպես դառնության, ներքին քայքայման և պատժի խորհրդանիշներ։

2. Տըկլօր ցաք^յ շիլակիս․ անեծքում պահպանվել է թափառման, մերկացման և փշոտ ճանապարհով տառապանքի հնագույն պատկերացումը, որը վկայում է պատժի՝ նվաստացման ու ֆիզիկական չարչարանքի հետ զուգորդված ձևերի մասին։

3. Անումըտ քարէն կ^յիրիմ․ այս արտահայտությունը վկայում է, որ քարը հնագույն ժամանակներից եղել է հիշատակի, դատապարտման և ճակատագրի ամրագրման նյութ, ուստի անունը քարին գրելը հավասարեցվել է անշրջելի վճռի։ Քարը նախնադարյան մշակույթում եղել է և՛ հիշատակի, և՛ գերեզմանի, և՛ սահմանագծի նյութ։ Անեծքը պահպանում է անուն–քար կապը՝ հիշողության ու կորստի հին շերտով։

4. Աստուծ ք^յէզ քօր տա, ղէյնը չըտա․ անեծքը հաստատում է, որ պատիժը ժողովրդական մտածողության մեջ ըմբռնվել է որպես մարմնական տառապանք՝ զուգորդված անօգնականության հետ, երբ մարդուն տրվում է ցավ, բայց չի տրվում դրանից ազատման միջոցը։ Այստեղ երևում է պատժի համակարգի հոգեբանությունը՝ մարդուն ոչ միայն զրկել, այլև նրան դարձնել իր դժբախտության գիտակից կրողը։

5. Արքանդըտ կուրկուփ կ^յա․ սա բացահայտում է ծննդաբերության ու պտղաբերության հնագույն սրբազան ընկալումը, քանի որ արգանդի չորանալը անեծք է հենց տոհմի շարունակության և կյանքի վերարտադրության դեմ։

6. Բօղման օնէ ք^յէզ․ անեծքը վկայում է, որ հիվանդությունները ժողովրդական հին պատկերացումներում ընկալվել են որպես պատժող ուժեր, և հատկապես կոկորդը՝ կյանքի (շնչի ու խոսքի) ճանապարհը, դիտվել է խոցելի սրբազան օղակ։

7. Բօյըտ տափումը տինիմ․ այս արտահայտության մեջ հստակ պահպանվել է թաղման ու հողին հանձնելու հնագույն ծեսի շերտը, որտեղ հողը վերջնական վերադարձի և մահվան բնական հանգրվանն է։

8. Գ^յո̈ւլլըխարավ ինիս․ անեծքն արտացոլում է բռնի մահվան կամ հանկարծակի խոցման պատկերացումը։ Սա արդեն հին անեծքային բանաձևի մեջ հետագա ժամանակների զինված իրականության ներթափանցման օրինակ է։ Թեև այս անեծքի ձևակերպման մեջ հետագա ժամանակների զինատեսակի հետք կա, դրա խորքում մնում է բռնի մահվան և մարմնի խոցման հնագույն պատկերացումը՝ որպես պատժի ծայրահեղ ձև:

9. Դալուդ տափան կը^էնա․ սա հաստատում է, որ գետնին տապալվելը հնագույն մտածողության մեջ ընկալվել է ոչ միայն որպես ֆիզիկական անկում, այլև որպես պարտության, անզորության և կյանքի ուժի խզման նշան։

10. Իլա̈ծըտ պէրցու տակէ օտիս․ անեծքը բացում է սակավության, հիվանդության կամ թաքուն, փակ կենցաղի հին շերտը, երբ մարդը դադարում է համայնքի լիարժեք անդամ լինելուց և իր ունեցվածքը սպառում է անկողնուն գամված վիճակում։

11. Ըշկըհը^էռէն ցավան ընգընիս․սա մարմնի որևէ կարևոր հատվածի ցավով ընկնելու անեծք է, և հին բժշկական փորձառության բանավոր արտահայտություն։ Մարմնի տեղայնացված ցավերը ժողովրդի հիշողության մեջ վաղուց են դարձել պատժի լեզու։ Անեծքը վկայում է աչքի՝ որպես տեսողության, գիտակցության և աշխարհի հետ կապի հիմնական օրգանի հնագույն արժևորման մասին, ուստի աչքի ցավը դիտվել է որպես ծանր պատիժ։

12. Ըռնըփըրթո̈ւշ տը^էռնաս․ անեծքում պատռվելու, պրկվելու, ջլատման, մարմնի խեղման գաղափարն է։ Նման բանաձևերը պահպանել են մարմնի ամբողջության կորստի հանդեպ հին վախը, արյան հետ կապված հնագույն սարսափը՝ մարմնի պատռվելու, արյունաքամ լինելու սոսկալի վնասվածքի պատկերով, որտեղ արյունը կյանքի հիմնական կրողն է։ Սա հիշեցնում է, որ ֆիզիկական խեղումը հին հասարակություններում միայն ցավ չէր, այլև սոցիալական անկարողության նշան։

13. Թօխ-թօխ պըչավուր ք^յինիս․ անեծքում պահպանվել է սգի, թաղման կամ անժամանակ մահվան պատկերացումը, քանի որ մազը հնագույն մշակույթներում կապված է եղել կյանքի ուժի, պատվի և անցումային ծեսերի հետ։

14. Խըզըխուր մընաս․ անեծքը հաստատում է, որ հասունանալը հնագույն հասարակություններում եղել է ոչ միայն տարիքային, այլև սոցիալական ու տոհմական լիարժեքության չափանիշ, և դրա խափանումը՝ ծանր պատիժ։

15. Խօրըխանդակ ընգընին մըծամը^էծէրըտ․ խոր փոսի, խանդակների մեջ ընկնելը շատ հին անեծքային պատկեր է՝ կապված և՛ պատերազմական խրամատների, և՛ բնական վիհերի, և՛ գերեզմանի հետ։ Մեծամեծերի անկումը նույնպես ցույց է տալիս, որ բարձր դիրքը, պատվարժան լինելը չէր ազատում կործանումից ու նաև այն ուղղվում է տոհմի ավագների դեմ՝ հարվածելով արմատին։

16. Ծըհանվիս տու․ սա վկայում է մարմնի ձևախախտման և ֆիզիկական ամբողջության կորստի հանդեպ հնագույն վախի մասին, երբ ուղիղ կեցվածքն ու առողջ մարմինը նույնացվել են կենսունակությանը։ Այդ անեծքները պահպանում են մարմնի կազմալուծման հանդեպ հին ահը, երբ մարդը դադարում է ամբողջական էակ լինելուց։ Դա նաև մահվան բնական ընթացքի կոպիտ ու անողոք նկարագրություն է։

17. Կուտանա տը^էռնաս. Այս արտահայտությունը հաստատում է մարմնական ու սոցիալական խեղման գաղափարը, երբ մարդը կորցնում է իր ամբողջական տեսքն ու գործառույթը և դառնում է անլիարժեք գոյություն։ Այս անեծքը անմիջական կապ է հացաթխման գործընթացի հետ, երբ խմորագունը հաց չի հասցնում դառնալ, բաժին է դառնում կրակին՝ պատից պոկվելով և մոխրի ու կրակի բերանն ընկնելով։

Յուրաքանչյուր անեծք անցյալի մասին տեղեկության ծրար է․ նրա մեջ ամփոփված պահպանվել են մեր կենսաձևը, պատժի ու արդարության պատկերացումները, մահվան, տառապանքի, տոհմի, օջախի և ճակատագրի մասին հնագույն շերտերը։

1. Կլօ̈խըտ մօշիմ:
2. Կուտանա տը^էռնաս:
3. Հացըտ կուտուր տը^էռնա:
4. Հըղէտ ցա̈ք^յիմ:
5. Հըրսանէք^յըտ փըռնած մընա:
6. Ճօթէրըտ ցըրէվ կ^յա:
7. Մազէրըտ տըխտակէն սանդըրիմ:
8. Մաշկէդ սը^էռը կօտրէ:
9. Մին ծըկիս, օխտը փըքիս:
10. Մէյդիտ յըրա պըպըլպապալ^յ անիմ:
11. Մսըպօտիս՝ մը^էսըտ օտիս:
12. Յաղին տանէ ք^յէզ:
13. Շէմբաշէն ընգընիս, տըռնէրան փուշի հըվաքիս:
14. Պառըտ Աստուծ կըտրէ:
15. Պըլօրս պըկադ կը^էնա:
16. Ջընահը^էռ նըստիս տու:
17. Սըրտամը^էռ-կըլխամը^էռ:
18. Սը^էվ ատակը ք^յինիս, վէր ք^յընօղը կ^յամ չի:
19. Վը^էսկը^էռըտ ծըկըթօտէ, վէր թափիս տու:
20. Տօնըտ իրիք²յնակը քանդի, տէրտակ նըստիս:
21. Ցավու-ցըցու կ^յաս, ցա̈ք^յա̈վս ցա̈քվիս:
22. Ք^յո̈ւլվիս տու:
23. Քըռանաս, քուռանաս, տափան կը^էնաս, վէչ յէր կը^էնաս:
24. Օխտը պօրտըտ չուրանա:
25. Օջախըդ բուստընատը^էղ տը^էռնա: