Առած-ասացվածք

1․Ամէն ճո̈ւր Թա̈րթա̈ռ չի։

Ամեն գետ Թարթառ չէ։ Այս ասացվածքը հաստատում է, որ ժողովրդական աշխարհընկալման մեջ տեղանունը վերածվել է չափանիշի, և ամեն գետ չի կարող այն պատիվն ունենալ, ինչպիսին արցախահայոց մեջ ունի Թարթառը։ Չափանիշի սահմանում է Թարթառը՝ ըստ այս բանաձևի։

2․Ամէն վը^էղում վարթ չի փըսնէլ։

Ամեն հողում վարդ չի բուսնի։ Այս բանաձևը վկայում է, որ ժողովրդական փորձը վաղուց գիտակցել է՝ յուրաքանչյուր միջավայր չէ, որ կարող է ծնել գեղեցիկը, արժեքավորը կամ պտղաբերը։

3․Աշխարքը շօռ ա յէկալ, տըրախտը ո̈ւրա̈ն վը^էղումը քըթալ^յ։

Աշխարհը՝ պտտվել, դրախտն իր հողում է գտել։ Ասացվածքը բացահայտում է հայրենի հողի սրբացված ընկալումը, ըստ որի՝ մարդու իսկական հանգրվանն ու բարօրությունը կապված են սեփական բնօրրանի հետ։

4․Արտէն աշկը հօ̈նձ ընօղէն յըրա կընի։

Արտի աչքը հնձվորի վրա կլինի։ Այս ասացվածքը հաստատում է, որ արցախցու գիտակցությամբ ու մտածողությամբ բերքն ու մարդն ընկալվել են փոխկապակցված, և արտի ճակատագիրը կախված է եղել մշակողի ձեռքից։

5․Արտը վէր նըմըրդօթուն անէ, կավը տօնը կըպահէ։

Արտը որ տմարդություն անի, կովը տունը կպահի։ Այս բանաձևը վկայում է, որ գյուղացիական կենցաղում կենսապահովման համակարգը բազմահեն էր, և եթե մեկը խախտվում էր, մյուսը դառնում էր ընտանիքի գոյության հենարան։

6․Ծո̈ւնավ լըցած հա̈նդը յը²էտնան ցօրնավ կըլըսնէ։

Ձյունով ծածկված արտը հետո ցորենով կծածկվի։ Ասացվածքը փաստում է բնության շրջափուլային ընկալումը, ըստ որի՝ ժամանակավոր ամայությունն ու սառնությունը հետագայում վերածվում են բերքառատության։

7․Կամնէն լըծած յըէզնանը պէրանը կապէլ չըն։

Կամին լծած եզան բերանը չեն կապի։ Այս ասացվածքը բացահայտում է աշխատանքի ու արդար վարձքի մասին հին պատկերացումը, ըստ որի՝ աշխատող կենդանին կամ մարդը իրավունք ունի իր գործի բաժինը ստանալու։

8․Կարէլ չըս դո̈ւզ ք^յինիս, վէր հըղէն ծօռ ա։

Չես կարող ուղիղ գնալ, թե ճամփան ծուռ է։ Այս բանաձևը վկայում է, որ ժողովրդական մտածողության մեջ մարդու վարքն ու ճակատագիրը հաճախ պայմանավորված են եղել ոչ միայն անձնական կամքով, այլև արտաքին միջավայրի թելադրանքով։

9․ Հունցը օզում ընք, ընդի չընք ապրում, հունցը կարում ընք, ընդի յընք ապրում

Ինչպես ուզում ենք, այնպես չենք ապրում, ինչպես ը կարող ենք, այնպես ենք ապրում։ Այս ասացվածքը հաստատում է, որ ժողովրդական փորձը տարբերակել է ցանկությունն ու կարողությունը, և իրական կյանքը կառուցվել է ոչ թե երազածի, այլ հնարավորի վրա։

10․Վը^էղը հա՛մ պահում ա, հա՛մ թաղում։

Հողը և՛ պահում է, և՛ թաղում։ Այս բանաձևը բացահայտում է հողի երկակի, խորքային իմաստը՝ որպես միաժամանակ կյանքի սնուցիչ ու մահվան վերջնական հանգրվան։

1. Ալէրը ճէղացն ա անում, ղըլմըղալը չանչախը:

2. Ամէնախը^էղճը հացըն ա. հա՛մ անպէնն ա օտում, հա՛մ պէն անօղը:

3. Ամէն իրիլիք^յ մօլ չի անէլ^յ:

4. Ամէն համը^էցիքյ ընօղու հը^էտը չըն ընգընէլ^յ:

5. Ամէն հինչին ճար կընի, սօտ ըսօղէն ճար չի ինիլ:

6. Ամէն հունցած խըմօր քըցախէլ չի:

7. Ամէն ճո̈ւր Թա̈րթա̈ռ չի:

8. Ամէն մարթ վէր ո̈ւրան ըրածը օտէ, շատ մարթ տո̈ւզնը կըմը^էռնէ:

9. Ամէն մարթու հալավ ո̈ւրան ջանան մօտէ յա:

10. Ամէն մարթ ո̈ւրան ղըսմաթը օնէ:

11. Ամէն շէնա մին պը^էլ պիրաք, Հըթէրքա վէրը պըտահէ:

12. Ամէն վը^էղում վարթ չի փըսնէլ:

13. Անիս, անիս, կ^յէտէն նըստիս ալլէր մաղիս:

14. Անհամանչին տը^էղ չըկա, հիշտէղ նըստէ նը^էղ կըկ^յա:

15. Անյէք հացը կըփըքէ:

16. Անշօն շէն ա տը^էսալ, առանց մըհակ շօռ ա կ^յամ:

17. Անքօն մարթը սազ չըրած թա̈ռու նըման ա:

18. Աշխադանքը էն ա շանը վը^էռումը, հու տըղա յա կըծէ տո̈ւս օնէ:

19. Աշխարքը շօռ ա յէկալ, տըրախտը ո̈ւրա̈ն վը^էղումը քըթալ^յ:

20. Առանց խօխա տօնը ճիրատած ճէղաց ա:

21. Առանց մին կըպէկու մանէթը մանէթ չի տըէռնալ^յ:

22. Առանց վը^էսկէռ մըսէն խօրա̈գ^յը անհամ կընի:

23. Առաչ ըսըէղավ ք^յըէզ ծակէ, յը^էտնան մըխաթավ՝ ո̈ւրո̈ւշին:

24. Ասինք^յ հըրսանէք^յ ա, վէր սըրտըրնէս ճաքէ վէչ:

25. Աստուծ, թա կարում չըս մը^էզ պահիս, քըշա՛ց մունք ք^յը^էզ ճըղպօրու մաչու նըման պահինք^յ:

26. Աստուծ վէր ք^յըզանա խըռավէ, ումէդըտ վը^էղէն յըրա տի՛ր:

27. Արծէվը ճա̈նջ չի փըռնէլ:

28. Արտէն աշկը հօ̈նձ ընօղէն յըրա կընի:

29. Արտը վէր նըմըրդօթուն անէ, կավը տօնը կըպահէ:

30. Բա̈ք^յմա̈զ ուտօղէն քըթօ̈լը կ^յօտկումը կինի:

31. Դանան վէր մօրը առաշկը ընգընէ, կ̈ուլը կօտէ:

32. Դո̈ւզ խուսօղէն փափաղը ծօռ կընի:

33. Էն օխծը վէր ինձ կըծըլաան չի, թօղ հազար տարէ ապրէ:

34. Էշան կ^յարունք չըն հըրցընէլ^յ:

35. Էշը էշին քըշտին վէր կապիս, յա քացի տալ^յը կըսըվէրէ, յա զըռռալը:

36. Էշը ըխպըհարումը թա̈վիլ ա տըվալ, մօխէրը զիրավ ա տըվալ:

37. Էշը հի՞նչ ա գ^յո̈ւդում՝ մօշը հինչ ա:

38. Էշը մատաղ անէլը հիշտ ա:

39. Էշը նըստէլը՝ մին այիբ, քըշանալ^յը՝ էրկու:

40. Էշը վէր մարթին մաչին էլ չինի, կ^յինը 1000 մանէթ կընի:

41. Էշին նըհը^էտ ապրօղը իշօթուն կըսըվէրէ, շանը նըհը^էտ ապրօղը՝ շընօթուն:

42. Էշը թըկէլավ ճօ̈րէ չի տըէռնալ^յ:

43. Էշին ըսը^էցէն շընօրքըտ նըհաշ տօ, ընջուկնէն ցըցից, զըռռաց:

44. Թա̈զա էշ, ք^յօհնա փալան:

45. Էշին պէռնը վէր ծանդըր ինի ք^յօհլան կըք^յինի:

46. Էշան ք^յամբախտ պէն չըկա. մին հա̈ր օնէ՝ էշ, մին մար օնէ՝ էշ:

47. Էշը օտէլ չըն, հաք^յըվումը խըռավէլ:

48. Էշին ըսը^էցէն՝ հըրթնընքա ծէն ըն տամ, ասից՝ յա ճո̈ւրն ա պակաս, յա փադ^յը:

49. Էշին խընամէն ճօ̈րէն կընի:

50. Էշին խըրատը թակըն ա:

51. Էշին քօռակը մօրը ըռաշկէն խունդրուզի տըվավ, կ^յուլը կըէրավ:

52. Էշին մընէշակ տըվէն, թա վը^էտ օնէ, հախռից կը^էրավ:

53. Էշին պէռնը վէր թիթէվ ինի, պար կ^յալավ կըք^յինի:

54. Էշին պէռնը վէր ծըռէ վէչ, քարը ղարիբօթուն չի քաշիլ^յ:

55. Էրկու կըռը^էվ ընօղէն մաչին խէլունքն ա մէղավէր:

56. Էրկու հօ՜-հա՜ ընօղէն մաչին մինը բիդի, վէր ասէ՝ հօ՜-հա՜ըրէք^յ:

57. Էրկու սը^էրտ վէր ո̈ւրո̈ւր սիրին, չըփըրանուցըն էլ պալատ կըրվա:

58. Էք^յսըվա քօչը ո̈ւրո̈ւգ^յո̈ւնըն ըն քըշում:

59. Ըխճըկանը վէր յէտէ փըսակիս, խուխէն կաթնը կըկըտրիս:

60. Ըմըռնըվա քարըն էլ ա ծըմը^էռնը կըկըղում:

61. Ըշխարքէս ամէնադո̈ւզը օղտէն վէզըն ա, մընացածը ընդըրանա ծօռ ա:

62. Ըշտըղավ հաց թուլու տաս, ընդը^էղ ճո̈ւր տո̈ւս կըկ^յա:

63. Ըռաշկան խօսօղը վէր գ^յիդա, թա քըմական խօսօղը հինչ ա ըսըլական, ըսկի խօսէլ չի:

64. Ըսկէսուրը ծասկանն ա, հարթնը մէրանը, վէր լ^յավ ծասկէ, լ^յավ մէր կըկ^յա, վէր փիս ծասկէ, փիս մէր կըկ^յա:

65. Ըստաքանը ըրաղէն համը չի գ^յուդում, քըթօ̈լը՝ խուրա̈գ^յին:

66. Սօր վը^էղ չօնիս, էք^յուծ հաց չօնիս:

67. Թակ կէրած էշին քօռակը կալ^յ չի նի մըննէլ:

68. Թայդի ընգընօղէն տըղա չի ինում:

69. Թաքուն մըռնօղէն էլ ըն ժուղուվուրթավ թաղում:

70. Թա օզում ըս շընըվարի ապըրիս, մըրթըվարի մը^էռնիս, փըսակվէ, թա օզում ըս մըրթըվարի ապրիս, շընըվարի մը^էռնիս, փըսակվէլ մէր:

71. Թըխը կը^էս Աստուծ ա:

72. Թիվը պար ա սիրում, պար կ^յալը սըվը^էրէ:

73. Թօղէ մէր ճինինչիիս կ^յուլը մը^էզ օտէ:

74. Թօքքուշը թա̈մբա̈լ էշին ջանըն ա:

75. Ժաղա մարթին անա բիդի փախճիս:

76. Ժուղուվուրթէն իրէսը ցօրտ ա ինում:

77. Ժուղուվուրթէն միճիճածը Աստուծ էլ չի կարէլ դո̈ւզըցընէ:

78. Իրէս պահէ, իրէս կը^էր:

79. Լավաշը շօնըն էլ ա օտում, պանէրը մաչին պըտատէլը չի գյուդում:

80. Լէշը կըէրալ ա, թըփանէն յըրա կըռըէվ ա տամ:

81. Լըղար հավը վէր քյուքանա, վըէռը կօչ կըկյա:

82. Լըղէ տըվօղ օխծէն կըլօ̈խը հիշքան ճէլլի ճիճէխիս, էնքան լյավ:

83. Լյավ ա Ըստուծէն շուխկէն կըլօ̈խ տաս, քան թա խանէն կըլխէն:

84. Լյավ ա լյավ շան տըղա ինիս, քանց փիս մարթու տըղա:

85. Լյավ ա կօրծավ մին կօրկու մըչանք անիս, քան խուսկավ մին սարու մըչանք:

86. Լյավ ա ճա̈նջու կըլօ̈խ ինիս, քան ըսլանու հա̈քյի:

87. Լյավ ա շէնը կարկուտ կյա, քան դաշնիկ:

88. Լյավ ա քյէզ սըվէր կյուլը օտէ, քան անսըվէր վըէչխարը:
    

89. Լյավ ծիյին կյարին ըն իվիլցընում, փիսին՝ թակը:

90. Լյավ կընէգյը կյարուն թէփան էլ խօրա̈գյ կըշինի:

91. Լյավ հընձվօրը կամնավ էլ կըհինձի, սամավ էլ:

92. Լյավ պէժինքյավ հարթնը թաժժա հացավ պէռնած էշ ա, վէր հացը պըրծընէ, մըննական ա էշը:

93. Լյըվութունէն լյըվօթուն անէլը ամէն մարթու պէն ա, փիսըթունէն լյըվօթուն անէլը ղօչչաղ մարթու պէն ա:

94. Լօ՛ք տօ, յէտնան ասէ՛՝ հօպ:

95. Խամ յէզնանը սամուն չըն տալյ:

96. Խաշար չըվալավ ալլէր չըն պիրիլյ:

97. Խաչին քարան պաչի, քյօ̈մա̈գյ ընօղէն՝ ծէրքան:

98. Խէ՞ ճիրավէր ա, վէր հիշքան տո̈ւս տաս, կըլխէ վէ՞չ:

99. Խըմէլը տըղըմըրթօթուն ա, հա̈րփիլը՝ շանտըղօթուն: 137.Խըմօր հունցօղէն դըմըրնէրան ամմէն տարէ մինը չուրանում ա: 138.Խինդէղնէն տակռան մընէշակ չի տո̈ւս կյալ: 139.Խըռըվխէթ պէնան պէն չի տո̈ւս կյալ:
    140.Խըրըվածան կըէրէնքյ վէչ, ծուխան ըշկըրնէս քուռացավ:

100. Խուխէն պըլիթ չըբիդի վըզավ օնիս, սօ̈րփէն՝ մատաղ: 142.Խուսկէն էլ ա էքյ ու վըէրց ինում: 143.Խուսկէն քամակը խուսկէն ըռաշկան ա ըրվամ: 144.Խօխան հօրավ յէթիմ չինիլ, մօրավ կընի յէթիմ:
     145.Խօխան վէր ընգընէլավ-յէր կընալավ կըմըծանա: 146.Խօրթնանը ըգյօրա կէմ բիդի:
     147.Ծառը վէր շըղըհարում ըս, շէշման ա վէր ընգընում: 148.Ծափ տալյը սըվէրէ, հանցու թա կարիս վէչ ամէն հավա ածիս, ամէն հըվու նըհըէտ պար կյաս, լյհա կարիս ամէն հըվու նըհըէտ ծափ տաս:

101. Ծէրանը մինը կըէր, խընձօ̈րը՝ էրկունը, գյա̈վա̈լը՝ հիշքան փօրըտ տըղվարէ:

102. Ծըէր կօտրած ծըէրքը թօղէ ծէր թէվքումը մընա:

103. Ծըէրքըտ ա լո̈ւզվիտ վէր ուրուն անիս, ամմէն խըթա կըպըրծընիս:

104. Ծըմակէն հինչ վէջըն ա՞, թա արչը խըռավալ ա:

105. Ծիյին հաքյըվան փըռնօղէն ըռըխմաչին քացի նի կըկյա:

106. Ծին ճինանչի յիրիշան, ըխճըկանը՝ յիշիլան:

107. Ծո̈ւնավ լըցած հանդը յըէտնան ցօրնավ կըլըսնէ:

108. Կամնէն լըծած յըէզնանը պէրանը կապէլ չըն:

109. Կարէլ չըս դո̈ւզ քյինիս, վէր հըղէն ծօռ ա:

110. Կարկուտ թակած թութան արաղ չի տո̈ւս կյալ, շախկա տըված թութան ըրկուտակ տո̈ւս կըկյա:

111. Կըէր յըղէղան, վէր պիրիս հըրէղան:

112. Կըկօղան մին տո̈ւս կըկյա, պէնդան՝ էրկու:

113. Կընգանէնը մարթըն ա, մինգյէլ կօժը:

114. Կընգանը պէրած մո̈ւլքը տըռնան զընգօլակ ա. տո̈ւս կյալիս, նի մըննէլիս կըլխէտ կըթըխէ:

115. Կընգանըտ փօրէնը ախճիգյ հաշէվ ըրա, թա տըղա իլավ, քու բախտէտ:

116. Կընէգյըտ ըշտըէղէցէ կա, տու վէլ ըս ընդըէղէցէ:

117. Կըվէն կըթնատուն հինչ կանին, վէր բիդի քացի տա քըթէչը պարան տա:

118. Կըտաղած շանը ճարը ըսպանէլըն ա:

119. Կըրակէն քըշտին չախմախ չըն թափ տալյ:

120. Կըրթավուր մարթյը տո̈ւզնը մընալ չի:

121. Կյարի օտօղ ծին վէրչումը կյարի կըրօղ կըտըէռնա:

122. Կյէճը չօ̈րին հըվուրումը կէրվի:

123. Կյէմը խօրթնէն ա̈ժի:

124. Կյըրունքէն արէվը տըղէս ու ըխճըկանըս յըրա, ըշունքա արէվը՝ հարթնէնըս ու փըսէս յըրա:

125. Կյիժին մին հո̈ւշտ ա պըկասում:

126. Կյինին թան չի, ամէն մարթու պէն չի:

127. Կյինին հըլիվուրէն մըհակըն ա:

128. Կյինին սուս ըրածէն բո̈ւլբո̈ւլ կը շինի:

129. Կյինի իրէսէն համօթը տո̈ւս կօնէ:

130. Կյինին մարթին սպանէլ չի, ամմա շան օրը կըքըցի:

131. Կյինին մըհնավ-շըհնավ կըխըմին:

132. Կյինուն վէր փիս ըսըէցէր, պօզէր կանէ, հարէ:

133. Կյինին քըխծըր-քախծըր կըխըմվէ, լըղէ-լըղէ տո̈ւս կյա:

134. Փիս կյինի չինիլ, կյինուն վէր փիս ըսըէցէր, կյուլ կըտըէռնա, քյէզ օտէ: :

135. Կյութանը հինչ ա գյիդում, թա ղայիշը հինչ ա քաշում:

136. Կյութանըն ա գյիդում, թա յէզնը հունց ա ծիքյ տամ:

137. Կյուլին աշկէրը ըղվէսին ուստա յըն շինալ:

138. Կյուլին նըհըէտ քյէփ քյինօղը շօնը նըհըէտը բիդի տանէ:

139. Կյուլին վըէզը նա հըէտէ յա հաստ, վէր ո̈ւրա̈ն կօրծը ո̈ւրա̈ն ծէռուքն ա անում:

140. Կյօղը, կյուլը, տարը հըրակաշ ըն. հու ըռաշիդ ինի, էն էլ կըտանէ:

141. Կյօք տօ, պուք տօ:

142. Կօշտ պո̈ւրթը ախճիգյըս կյըզի, հարթնըս մանէ, կակօղ պո̈ւրթը հարթնըս կյըզի, ախճիգյըս մանէ:

143. Կօչ կյալիս յէշիլ մէր, լօք տալյ էլ օնիմ:

144. Կօրէն չընաղան տո̈ւս ա յէկալ, չընաղէն հավան չի:

145. Կօրծ ընէլավ չըն հըրուստանում, կըէռքան կըտրէլավ ըն հըրուստանում:

146. Հազար կընէգյ էլ հըվաքվին, մին ա ցավը ծըմըթկանէնն ա:

147. Հախը թօղ դէրին հըսնէ, օզում ա լյհա մըէռալը գյօռբագյօռ տըէռնա:

148. Հայան խէլունքը հայը կընի:

149. Հայը մըղըրաճանջյ ա՝ խարտը կուրցըրած:

150. Հայը վէր քյըսիբանա, պարիկէնթանը մըէննը կըքըցի:

151. Հա̈նդէրը շօռ ածած հացը քախծըր կընի:

152. Հանց պէն կասին, վէր մաչան թընըխաշու տո̈ւս կյա:

153. Հավէն հա̈րո̈ւր հըէտ կօտ տօ, էլլա կըտօցը տափէրըն ա քըսըլական:

154. Հարանց տօնը ցօրտ-ցօրտ ախպո̈ւր ա, թա̈նգյ-թա̈նգյ կըկյան, խըմին, քյինին:

155. Հարը տընգալ ա, տըղան՝ բիջա̈րա̈լ, թօռնը՝ ճիրալյ, կյօղը յէկալ ա տար տըէռալ:

156. Հարթնը փըսան կըտանէ, շաբաշը՝ ածօղը, մըկառէն լյհա վըռըքէց պար կյալ ա մընամ:

157. Հա̈րո̈ւր տըրէկան էլ վէր ինիմ, ծօռ փադյը չա̈լիգյ չըմ շինիլյ:

158. Հա̈րո̈ւր տըրէկանանը յէտը էլ հինչ մըրթըկընէգյ , քուրախպէր ըն տըէռնում:

159. Հա̈րփածը յա հօրը կըլիցըցընէ, յա մօրը:

160. Հացէն էրկու անում չի ինիլ:

161. Հացէն տըէղը ճուրը կըգյիդա:

162. Հացը դո̈ւշմանէն տօռնը կըտանէ:

163. Հացը մարթին ճինանչիլ կըտա:

164. Հացը նա̈զիր ա, ճո̈ւրը՝ վէզիր, մընացածը՝ կյիզիր-միզիր:

165. Հացը վէր պըկասէ, մարթին աշկը նըհըէտը կըծակվէ:

166. Հացը օտէլ չըն, խօնչան կըրակէն տինին:

167. Հաց ուտէյիս կըծօ տախտէղ կօտին, կըծօ խօսկ չըն ասէլյ:

168. Հըէռէ տըէղէ հալվան շիրէփավ կօտին:

169. Հէրթը մըէզ հըսավ, Լէնինը մըէռավ:

170. Հընդըրօղը հընդըրվասկավ կընգընէ:

171. Հըռնէ մըէռալը հըռնէ յըն թաղալ:

172. Հըրըվանէն հավը հըրըվանէն աշկէն ղազ կըրվա:

173. Հըրիվանէտ վէր էրկու կավ ինի, հա̈լբա̈թ քյըէզ էլ մին աման չուրաթան կընի:

174. Հըրթնօթունը սըէվ վըէղան ըն սըվէրում:

175. Հըրկըշվէ մատաղըն էլ ա հարամ:

176. Հըրուստէն ախճիգյը օզիլըն ա տիժէր, պահէլը հիշտ ա:

177. Հըրուստէն կյութանըն ա իվիլանում, քյասիբէն՝ խօխէնքյը:

178. Հարուստէն վէրցակըն էլ ա ծո̈ւ ածում:

179. Հի՞նչ ղարաբաղցէ, վէր հացա յէտ իրէք բըդյա լօբի չի օտում:

180. Հինչու պըկավըտ քըշանում ա, էն ա քունըտ:

181. Հիվանդէն աշկը տըռանը կընի:

182. Հիվանդը վէր քյինիլի յա ինում, մատաղը քյօ̈մա̈գյ չանում:

183. Հու կարում ա ցըէխան թա̈մո̈ւզ տո̈ւս կյա, էն ա թաքավէրը:

184. Հունցը ըրօտում ա, ընդի յա թօռ կյամ:

185. Հունցը օզում ընք, ընդի չընք ապրում, հունցը կարում ընք, ընդի յընք ապրում:

186. Հու վէր էծու պանէրա մին էլ թաժժա հացա քուշտացավ, գյիդա վէր ջանումը քամէ կա:

187. Հու վէր կարթի, էն էլ մարթ ա:

188. Հու վէր մըէղըր ա ծախում, մաննը լո̈ւզ կըտա:

189. Հու վէր ո̈ւրա̈ն զինքյը կարէ հըվաքէ, ամէնաօժժավ մարթյը էնա:

190. Հո̈ւր բախտը ծըռից, ընդըրա ծին կյումումը էշ կըտըէռնա:

191. Հո̈ւրու կըլօ̈խ տափ ա, ջանը սափ ա:

192. Հօքիս վէր ծէրքէս ինի, պէց կըթօղիմ:

193. Հօրէնքյը ո̈ւրա̈ն կօթը տաշիլ չի:

194. Ղաշանգյ անպէնը տանը կըմընա, կյէշ պինըվուրէն հըէտան գյո̈ւլլա կըքըցին:

195. Ղարաբաղա պարպառը շօղուլ կաղնէ յա, օզում ըս համնը շինի, օզում ըս՝ մա̈սան:

196. Ղարաբաղցէն ըստըղավ-ընդըղավ չի ընգընում, խօսկը քյասմա յա ասում:

197. Ղարաբաղցունը օթըն ա, թօթը, թիյին կօթը:

198. Ղարիբին հա̈նգյիստը առանց քար կընի:

199. Ղարիբ ղուշը ամէն տըէղ ըրվամ ա:

200. Ղըզղանէն տակը վէր քյիրիս օտիս, հըրթնընքավըտ թօռ ա կյիլական:

201. Ղըլղանը վէր տո̈ւս յէկավ, էշին հըէտէ բարյամ ա:

202. Ղըշընգյօթունը սարու ծո̈ւն ա, սարը բիդի ղաշանգյ:

203. Ղունաղէն կըէրածը Աստուծ ա տամ:

204. Ղուշէն հինա̈րը թէվումըն ա ինում:

205. Ղօնաղը վէր էքյսը քյէցավ վէչ, տըէռնում ա ղօնդաղ:

206. Ճաքած տըէղավը ճո̈ւր կըքյինի:

207. Ճէլլի կըծա̈նօղը ճէլլի էլ հըվանում ա:

208. Ճէլլի յէր կընալան չի, Աստուծ տալան ա:

209. Ճիղացէն վէր դա̈ն տաս, ա̈րդա̈մ կանէ:

210. Ճըպատըտ քօլատ կըտըրէ:

211. Ճո̈՜ւ-ճո՜̈ւ ըրա, նի՛ ըրա, քի՜շ-քի՜շ ըրա, տո՛̈ւս ըրա:

212. Ճո̈ւրը նուռնէն կյինան լյավ ա:

213. Ճո̈ւրը տո̈ւսը կըթիմիզցընէ, ըրտասունքը՝ մաչը:

214. Ճո̈ւրը քարէն ա ղում շինում, կընէգյը մարթին ա մում շինում:

215. Ճօխտ հավըս թառէն, ճօխտ ծո̈ւն վըէռէն:

216. Մազին վէր զօրություն ինի, էծը իմաստուն կընի:

217. Մածնէն փօխը մածուն չի բիդի տաս:

218. Մարը մըէռավ, հա̈րը խուրթացավ:

219. Մարթը կընգանան բիդի հըմանչի, կընէգյը՝ մարթան:

220. Մարթ ըշխարքէս լո̈ւսը ո̈ւրան տանը պըտըռհանավըն ա տըէսնում:

221. Մարթ վըէղան փափուկ ա, քարան՝ պըէնդ:

222. Մարթին գյանքը կյըրունքու ծո̈ւն ա:

223. Մարթին կըէրած փըրթո̈ւշն էլ բիդի խուլխուլուտ ինի, վէր ջանան նըէստա կըէնա:

224. Մարթին մաշկէն վէր տար ինի, տըռանըն էլ շօն կընի:

225. Մարթին սըէրտը բիդի ծափ տա:

226. Մարթը հիշքան մըծանում ա, էնքան կուճուրանում ա:

227. Մարթ ո̈ւրա̈ն դալուն քըէրծէն ա տէմ անում:

228. Մարթ ո̈ւրա̈ն թանէն թըթօ չի ասէլյ:

229. Մէխը ինձանա, չա̈քյուճը ինձանա, թախկաթուխկէտ հինչ ը՞մ տըլական:

230. Մըէծան մըծահամ կըկյա:

231. Մըէծ դարդին մըէծ խըէլք ա հարկավէր:

232. Մըէծէն՝ խըրատը, խուխէն՝ ճըպատը:

233. Մըէղըրը հիշկան քախծըր ինի, մօրը կաթնէն հըսնէլ չի:

234. Մըէղըրը ուստէն կըտրէլ տօ, վէր աշկըտ օռչի վէչ:

235. Մըռնօղէն հըէտան լյավ կըխօսին:

236. Մինակ ինիլը Ըստուծէն կըսազի:

237. Մինը մինավը կընի, էրկուսըն էլ Ըստուծանավ:

238. Մին ըշխարքում մին իրիքյնակ կընի, մին տանը՝ մին մըէծ:

239. Մինին ծօխը վէր կըտըրէ վէչ, էն մինինը յէր չի ինիլ:

240. Մինին տօնը նի կացավ, էն մինը կըրակէն յըրա խըրաված ըրավ:

241. Մին ճըլազ մարթը լյավ ա, քանց օխտը պուղվատէ տըղան:

242. Մինչէվ մարթին հո̈ւքյին ցավէ վէչ, աշկէրը լա̈ց չըն ինիլ:

243. Մինչէվ նի մըննէլը, տո̈ւս կյալին հօքսը քաշի:

244. Մին պըէլ մըէզ օնինքյ, մինն էլ Հըթէրքա/ Խընուշինակա/Խանսկա/Քերթա յըէկավ:

245. Մին սո̈ւթո̈ւնը տօն չի պահէլյ:

246. Մին տըէղ վէր մըսլըհաթ չինի, ընդըէղ խօսկուզո̈ւրո̈ւց կընի:

247. Մուկնէն կո̈ւզը ճըղացէն ճո̈ւրը կըճըղէ:

248. Մօրը անէսկը փըռնէլ չի, ծըծէն կաթնէն տէմ կըղնէ:

249. Մօրը պէժինքյը ըխճըկանը կյօտկումը կընի:

250. Յա կընգանը պահած էշը, յա հարթնանը պահած պատրօնը:

251. Յա տընըփըսան, յա փալանը վէր կալյած էշը:

252. Յըէզնը յէր ըն կըցընում, տական դանա օզում:

253. Յէթիմին ճակատը պէնդ կընի, իրէսէն կաշին՝ հաստ:

254. Նէ՜րակ մըէզ, վէր մէր մըէծէրը Ա̈տին ա, Մա̈տին, Պա̈տին:

255. Նըհըէտ ըրած տըռնանը պէնվալ էլ կա:

256. Շահէն քըմակէն շահէն հօրավ կասին:

257. Շանը փօրը վէր ցավէ, խօտ կըրածէ:

258. Շանը քըթան ճուր խըմէլավ ապրէլը շան մըսա հարամ ա:

259. Շա̈քյարը վէր ամէն օր օտիս, շէպու համ կըկյա:

260. Շէշմա տակռան շէշմա շօշ կընի:

261. Շըփօթը գյիդում ա, թա ինքյը ամէնալյավ խօրա̈գյըն ա:

262. Շինացուն խըրտնած էշը քըղըքըէցուն ծիյին անց ա կըէնում:

263. Շինացուն փօրը քըղըքըէցուն հացավը քուշտանալ չի:

264. Շուշըցէն ո̈ւրա̈ն էշան թա̈րիփ կանէ, փիս տըղամարթը ո̈ւրա̈ն կընգանան:

265. Շօնն էլ ա ուտէյիս ծէնը կըտըրում:

266. Շօնը շանը վըէննը կօխէլ չի:

267. Շօնը ո̈ւրո̈ւշին մըղակումը կատու յա տըէռնում:

268. Շօռ կյալ քըթինա̈լա̈ն չի, Աստուծ տալան ա:

269. Շօ̈ր տօ՝ շընօրք տամ, հաց տօ՝ ռա̈նգյ տամ:

270. Չըկամէն կամնէն լըծըէցէն, յէզնէրը յէր հանից սարէրը:

271. Չըմէնչան մին-մին, մըէղրան՝մըննը-մաննը, մինչէվ հըսնինքյ տըէղ, կըտիրտակէ:

272. Չուրաթանը արէվ տըէղն ըն մըէկնում:

273. Չօլը տըվէնքյ, մընացէնքյ սարէն ումէդին:

274. Չօ̈ր պատէն քարը էրկան կըէնալ չի:

275. Պահէ, վէր քյէզ պահին:

276. Պահք չըպահօղը զատէգյին համը գյիդալ չի:

277. Պաճճառ պէրէն նըհըտակէն, տարէն կըէրէն վըննըտակէն:

278. Պառավը գյիտկան չար, ամմա կըլօ̈խը յէկած ար:

279. Պարտկը լո̈ւ տըէռած նի կըմըննէ տօն, օղտ տըէռած տո̈ւս չի կյալ:

280. Պարիկըմօթունը քըշըռօվի չի:

281. Պէնը վէր փըռնիս վէչ տասսը մաննավ, յըէտ կըմընա տասը տարավ:

282. Պէն կա, վէր անէլյ բիդիս՝ գյիդաս, պէն կա, վէր գյիդալ բիդիս՝ անիս:

283. Պէռնավ յէկած ղունաղէն լո̈ւզո̈ւն էրկան կընի:

284. Պէրանը էրա̈ծը մածունէն էլ ա փըչում, յըէտնան օտում:

285. Պըէլը հըմանչիլ չի, պըէլէն տարը կըհըմանչի:

286. Պըէլը ջա̈րմա կըտա, խէլունքը՝ ռըշվաթ:

287. Պըրտըյէր ա տիրա̈լ՝ փօրէս աղանձ ըրալ, փըսըվէր ա տիրա̈լ՝ մաշկէս պար յըէկալ:

288. Պիճըն էլ ո̈ւրա̈ն կընօնքըն օնէ:

289. Պիրանատ տո̈ւս յէկած խօսկը քունը չի:

290. Պո̈ւլո̈ւր քարավ տօն չըն շինիլ:

291. Պօղը քյըթո̈ւկան կըմընա:

292. Ջիհիլին օժըն ա ըհիլին խըրատը մինտըէղ սարէր շօռ կըտան:

293. Սաղ ըս՝ խըտէտ ըս, կաղ ըս՝ կըտէտ ըս:

294. Սաղ ջանը պընըրհացումըն ա:

295. Սառնանը յըրա կյիրո̈ւմ ա, իրըէվէն տէմ անում:

296. Սափ խընձօ̈րը ծառան վէր չընգընէլյ:

297. Սէրը սըվէրը կօտէ:

298. Սէր օնիս, խառնէ վըէղէն:

299. Սըէվըն ա սիպտակը հըմամանը յըէտըն ա մա̈հլո̈ւմ անում:

300. Սըէրմը ո̈ւրա̈ն վըէղը կըքըցին:

301. Սըէրտը աշկան լյա̈վ ա տըէսնում:

302. Սըխտօր բիդի օտիս, վէր հո̈ւշըտ տըէղը կըէնա:

303. Սօտ խօսկը ցըէխ օրը տէմ տալյի փադյ ա:

304. Վախտ ա ինո̈ւմ՝ սաղը ճըքածէն ըռըչին ա կօտրում:

305. Վախտը՝ վախտէն, բախտը՝ թախտէն:

306. Վա՜յ էն մարթին կըլօ̈խը, վէր կընէգյը նախշուտ ինի:

307. Վա՜յ էն յիրգյիրին, վէր թաքավէրը խօխա կընի:

308. Վարար թօռը ճէլլի յէտ կօնէ:

309. Վէրթին վէր հափըռումը յուղուծո̈ւ յէլ անէ, մօրը ուտըցընէ, էլհա կարէլ չի մօրը ըմագյին տական տո̈ւս կյա:

310. Վէր ծըէրքէտ ա լո̈ւզվիտ հա̈ս-հա̈ս կըէնաս, ամէն խըթա կըպըրծընիս:

311. Վէր տանան կըռ տըվօղ չինի, տո̈ւսումը վէր չըն ընգընէլ:

312. Վէր տըրաքուցը կըտրում ա, ամէն լո̈ւզո̈ւ տըրաքուց ա տըէռնում:

313. Վըէղէն վէր պահիս, ինքյն էլ քյէզ կըպահէ:

314. Վըէղը հա՛մ պահում ա, հա՛մ թաղում:

315. Վըէղը մարըն ա, արէվը հա̈րը, քըրտնօնքըն ա տարը:

316. Վըէղըտ կյուղացէն, լյո̈ւզուտ կյուղացէն:

317. Վըէննը կացած յէզնը նըստած յէզնանը յըրա կըթըրքէ:

318. Վըէսկէ կացէնն էլ ա ծըմակ քյինո̈ւմ:

319. Վըէսկէն էլ բիդի ո̈ւրա̈ն ծանդըր պահէ, մինակ անումը բօլ չի:

320. Վըէսկըէռ պիրօղ շօնը վըէսկըէռ էլ կըտանէ:

321. Վըննավուրը ծիյըվուրէն հըղըցհընգէր չի:

322. Վըրթէվուրէն թադարէքյը Զըտէգյան ըն ըսքըսում:

323. Վըրցակէն մին կյէվաթ կյինի տըվէն, քյէցավ թա ըղվէսին խէխտի:

324. Տակէն քարը վէր կըլօ̈խ յէր իլավ, էլ մար ու քուր չի հըրցընէլյ:

325. Տանը մըէծը վէր տիտիգյ անէ, կուճիրը մըտէգյ կանէ:

326. Տանը մըէծը սատօրըն ա. ամէն թըխ ո̈ւրա̈ն յըրա յա յօր օնում:

327. Տանը վէր բաքյմա̈զ ինի, մըրչէմն էլ կընի:

328. Տարավ կյաս՝ սուլթան ըս, ամսավ կյաս՝ ղօնաղ ըս, ամմէն օր կյաս, անհամ ըս:

329. Տափը ընգած սըէրմը յա՛ տակ կըտա, յա՛ կըլօ̈խ:

330. Տէպէգյ վըէննը փօշ նի կըմըննէ:

331. Տէրտակ կըլօ̈խը վըննէրէն դինջօթուն չի տալ:

332. Տէրտակ մըհակէն շօն չի հա̈չիլ:

333. Տըկլօրը յէր իլա̈վ սարը, սարէն անումը բէդնամ յէր իլա̈վ:

334. Տըկլօրը պըլուկվէլա վախէլ չի:

335. Տըղամարթը թըքածը յէտ լո̈ւզիլ չի:

336. Տըղամարթը կըլօ̈խըն ա, կընէգյը՝ փէշկը:

337. Տըղան ծընօղէն հըէտէ հըրըստօթուն ա, ախճիգյը՝ մըխթիրօթուն:

338. Տըղան տանը սո̈ւթո̈ւնն ա, ախճիգյը՝ նըխշընիգյա̈րը:

339. Տըղէն անա տըղա յա ինում, լա̈վ տըղէն անա՝ ախճիգյ:

340. Տըռանըտ շօնն էլ բիդի ղաշանգյ ինի:

341. Տընըցէն հընդըցուն քըթօ̈լը խըլիլ չի:

342. Տըռնավը նի մըտած քամէն հո̈ւրթավ տո̈ւս կըկյա:

343. Տո̈ւզնը շօնը տըէռնանըն էլ կըկըծէ:

344. Տու ինձ Մէլիքյ ասէ, յէս քյէզ՝ Մէլիքսէթ:

345. Տու ինձ սիրի կօրկու մըչանք, յէս քյէզ սիրիմ ցօրնու մըչանք:

346. Տո̈ւսինը ծո̈ւնըն ա, մաշկո̈ւսինը՝ արաղը:

347. Տու տըզ ըրա, յէս մըէղըր:

348. Տօնը մաչան ա մըծանում:

349. Տօնըտ նըէղ պահէ, սըէրտըտ՝ հա̈րզա̈կ:

350. Ցըէխան տո̈ւս յըէկէնքյ, լըէլը ընգըէնքյ:

351. Ցիլը հիշքան սըէվ ինի, ցօրէնը էնքան մըէծ-մըէծ կընի:

352. Ցօրտը շիրէփավ նի յա մըննում, քըթօ̈լ-քըթօ̈լ տո̈ւս կյամ:

353. Ումէդը հըվըտըվուրէն խափիլ չի:

354. Ուտէլիս քըթօ̈լը չի հէրիքյ անում, կօրծը ընէյիս՝ հընգէրը:

355. Ուրխութունան մազըն ա իրգընանում, դա̈րդա̈ն՝ղէյնը:

356. Ո̈ւրո̈ւշին թանը ո̈ւրո̈ւշին ամանը ցամաք կըպահէ:

357. Ո̈ւրո̈ւշին շանավը վըէրս չի անվէլ:

358. Փադյին մըղըմօղըն էլ ա ո̈ւրա̈ն անա կույանում:

359. Փախչիլ պըրծընէլըն էլ ա տըղըմըրթօթուն:

360. Փափուկ լո̈ւզո̈ւն վէչ քար կըճինանչի, վէչ քօլ:

361. Փէշակը մին կուտուր հաց ա, փիշըկըվէրին կուռնըտակէն տիրած:

362. Փըթած փադյը մէխ չի պահէլյ:

363. Փիս ախպէրը հա̈րո̈ւր հընգէրա լյավ ա:

364. Փիս մարթը պարիկէնթանէն էլ ա փիս:

365. Փո̈ւրփո̈ւտէն ջանը քացախըն ա:

366. Փուլէն ըռաչին հա՛մ սարը կըլօ̈խ կըտա, հա՛մ քարը, մինակ սար տըղամարթը չի կըլօ̈խ տալյ:

367. Փօրցված սադանան լյավ ա, հինչ անփօրց հիրիշտրակը:

368. Քամէն քարան պէն չի տանէլյ:

369. Քաշը ո̈ւրա̈ն ճօտէն ասում ա՝ պիմբըկքօլա վըէննէրէտ մատաղ:

370. Քաշին նըհըէտ հընգըրօթուն ընօղէն կըտօցը յէխտուտ կընի:

371. Քարան վէր պաչիս, քարէն սըէրտըն էլ կըկըղէ:

372. Քարէն իրէսնըյըէր վէր խօսիս, լո̈ւզո̈ւ-լո̈ւզո̈ւ կինի:

373. Քընէնքյը մարթին վըէննանը յըրա կըչուրըցնէ:

374. Քըշէրվա քյէցած հըղէն քըթած ա:

375. Քըչիղակէն ըսըէցէն՝ խէ՞ տի խըբիրբիզան ըս, ասից՝ ա̈րթա̈ր ակնէն քար քըցիլըն ա ինձ խըբիրբիզան շինալ:

376. Քըրտնընքավ ըշխադած կապէկը օղտու հաքյի յա, իրկընանալյ չի:

377. Քյա̈նդիրը ըշտըղավ պատ կյա, էլհա կյիլականա կյէփավը անց կըէնա:

378. Քյըզանա պըտկածը քյէզ կօտէ:

379. Քյինի հա̈նդը. հա՛մ ըրա, հա՛մ կըէր, հա՛մ սըվըէրէ:

380. Քյօ̈հնա դո̈ւշմանը դօստ չի տըէռնալյ:

381. Քյօ̈մա̈գյ ըրա, վէր քյէզ էլ քյօ̈մա̈գյ անին:

382. Քու յէղըտ քյէզ ինի, իմ թանէս նի չի կյաս:

383. Քու տանըտ թանը ո̈ւրո̈ւշին տանը մըէղրան լյավ ա:

384. Քօռակը վէր մըծանա, էլհա էշ ա տըռնըլական:

385. Օժժան վախէլ մէ՛ր, նըմուսան վախէ՛:

386. Օխծէն հաքյին մինչէվ կօխիս վէչ, կըծէլյ չի:

387. Օխտը հարթնանը իփած խաշիլը աղի կընի:

388. Օխտը տարանը մին շան տարէ կանէ:

389. Օղտէն ըսըէցէն՝ խէ՞ վըէզըտ ծօռ ա, ասից՝ հինչը՞ս ա դո̈ւզ, վէր վը̈զըս դո̈ւզ ինի:

390. Օղտէրը պէց ըն թօղում, կըտիտին հըէտըն ընգընում:

391. Օղտը քյէցավ վէչ, մաղըն էլ վըէռան կըպըէցէն:

392. Օնքը շինիլին տըէղ աշկըն էլ ցըրէվ չըն տալ:

393. Օրանը մին խընձօ̈ր օտօղը դուխտուրու կօշտ չի քյինիլյ:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 1. Արցախի ժողովրդագիտություն մատենաշար. բանահյուսություն, հ. 9(9), հ. 10(10), հ. 11(11), հ. 12(12): 2. Բարխուդարյան Մ., Բարոյական առածներ, Թիֆլիս, 1898: 3. Մելիք-Շահնազարեանց Կ., Առակներ Ղարաբաղի բարբառով, <<Հանդէս ամսօրեայ>>, Վիեննա, 1930, թիւ 5-6, էջ 357-362: 4. Ղանալանյան Ա., Առածանի, Երևան, 1960, Գրիգորյան-Սպանդարյան Մ., Լեռնային Ղարաբաղի բանահյուսությունը, Երևան, 1971, էջ 416-430; 5. Առաքելյան Մ., Ղահրամանյան Ռ., Նմուշներ Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդական բանահյուսությունից, Երևան, 1978, էջ 163-175: 6. Ղազիյան Ա., Արցախ, <<Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն. Նյութեր և ուսումնասիրություններ>>, Երևան, 1983, հ. 15, 158-164: 7. Հարությունյան Լ., Նշխարներ Արցախի բանահյուսության, Երևան, 1991, էջ 176-219, երրորդ գիրք, Ստեփանակերտ, 2007, էջ 182-225, հիգերորդ գիրք, Ստեփանակերտ, 2011, էջ 285-294:
8. Պետրոսյան Մ., Արցախյան առածանի, ասածանի, Ստեփանակերտ, 1999, էջ 3-38; 9. Սարգսյան Ա., Արցախի բանաձևային բանահյուսությունը, Երևան, 2009, էջ 13-105: 10. Սարգսյան Ա., Արցախի բանահյուսությունը, Երևան, 2015, էջ 447-539: