Խաղիկ․ Վիճակի երգ․ Ջանգյուլում
Նյութեր

1․Ծո̈ւ վըմ նախշալյ, Զատիկ ա,
Կյըրմըր-կյա̈րմո̈ւր պատիկյ ա,
Ա՛ շօլկի շօ̈րում ախճիգյ,
Պըռըշնէտ նըռնու հատիգյ ա:
2․Զատկան առաչ մըէծ պաս ա,
Կյէցիտ շօ̈րէրը խաս ա,
Մատաղ ինիմ էն օրին,
Ծօցըտ կանիս ինձ մա̈զա:
3․Լուխճին հըէտի վառ Զատիկ,
Մըէզ հըէտի նըվըկատիկյ,
Հունց անինքյ թա նըվըկատիկյ,
Յարըս ա վըէսկու հատիգյ:
4․Զատկին նէրկած կյա̈րմո̈ւր ծո̈ւ
Ղայմաղ, կարաքյ նան մածուն,
Հո՞ւվ ա լյավին արժանի,
Հո՞ւվ ա օտըմ լյավ յէղածուն:
5․Ա̈րո̈ւն-ա̈րո̈ւն տու ըրէր,
Ըռանգյ-ըռանգյ ծո̈ւ ըրէր,
Էնքան քյինալ կյալ ըրէր,
Օժավ սէրու տար ըրէր:

1․Վարթ, մանիշակ պէցվալ ա,
Շաղ ա տիրալ, թացվալ ա,
Հալյա քյըէզ չասած խօսկէրքաս,
Սըէրտըս յէկալ, լըցվալ ա:
2․Բաղէրումը ղուշ կըինի,
Սիրած յարին թուշ կըինի,
Յարին սըէրտը վէր կօտրիս,
Օրը ախ ու վուշ կըինի:
3․Սիպտակ ղօչը մատաղ կանիմ,
Առանց քյըէզ միշտ ա՜խ կանիմ,
Տու ինձ մըէհէտ ջան ասէ,
Չօր տըէղըն էլ բաղ կանիմ:
4․Կյարունքին կանչ ա ինո̈ւմ,
Վարթէրի թառանչ ա ինո̈ւմ,
Յար ջան, յէս քըէզ վարթ չըմ ասում,
Վարթին կյանքը կարճ ա ինո̈ւմ:
5․Սիրօղը կյիժ ա ինո̈ւմ,
Օրէրը տիժէր ա հընցընում,
Հու վէր սիրածէն խըտտում չի,
Յարէքյը թիժ ա ինո̈ւմ:
6․Ծըմըէռն ա կյամ, տու՝ կյարունք,
Աշխարքըս ծո̈ւն, տու՝ կյարունք,
Քու սըէրտըտ ինձ ա ման կյամ,
Իմ սէրավըս տու կյարունք:
7․Սէ՛ր տօ, սիրի՛, կընալյու չընք,
Ո̈ւրո̈ւր քըշտէ մընալու չընք,
Էս աշխարքըս մէրը չի,
Հա̈րո̈ւր տարէ կընալյու չընք:
8․ Տըէ՛ս, մէր Քիրսը ծո̈ւնալ ա,
Քու ըրէվատ հա̈լյա̈լյ ա,
Ա՛ ծիյավուր, շըփաղատ
Մէր սըրտէրը տիլա̈րալ ա:
9․Ծըմըէռն ա, ծո̈ւնըկալյած ա,
Մէր սըրտէրը պուղըկալյած ա,
Ա՛ սէր պիրօղ ծիյավուր,
Մէր սըրտէրէն հօվուր տօ:
10 ․Քու հըղէտ մունք պահալ ընք,
Աղուն, փոխէնձյ շարալ ընք,
Վըննըհըէտէտ նախշէն մատաղ,
Մէր մուրազէն հըսալ ընք:
11․Էս սարէրն ան ծօ̈րէրը,
Էս ծո̈ւնէրն ան սառնէրը,
Վըէսկէ ծիյըվուրէն նալավը
Պէրալ ըն կընընչկյա̈րմո̈ւր ալավը:
12․ Ծաղէգյ օնիմ ընըմանէ,
Քամէն թիլ-թիլ կըտանէ,
Յէս՝ նախշուն, յարըս՝ նախշուն,
Ա՛ ծիյավուր, բախտըս լյավ հանէ:
13․Հօռէ ծառը կընանչի,
Լյավն ան փիսը ճինանչի,
Հիշքան վըէր նըէղ տըէղ ընգիս,
Սուրփ Սարիբէգյը կանչի:
14․Բո̈ւլյբո̈ւլյ ըս տու, խաղ կանչի,
Մարալն ըս տու մէր բախչի,
Սուրփ Սարիբէգյին կանչի,
Թօղ մէր սէրը կընանչի:
15․Յօրղան-դօ̈շակ մինդյակալ ըմ,
Կըտրէն փօխէնձյ մըտակալ ըմ,
Սուրփ Սարիբէգյին վըննըհըէտէն
Տըրըպո̈ւլո̈ւր ըսպասալ ըմ:
16․Ծըմըէռնը ծո̈ւն ա պէրալ,
Սըրէրէն քօն ա պէրալ,
Յէս էն Սօ̈րփէն ըմ հըվատում,
Վէր իմ յարէն տօն ա պէրալ:
17․Կանանչ խըլըէղ կարալ ըմ,
Սուրմա-կօճակ շարալ ըմ,
Սարիբէգյին կանչավը
Յէս քյէզ զօռավ ճարալ ըմ:
18․Խաղ ըս տու իմ խաղումը,
Կյա̈րմո̈ւր խընձյօ̈ր`քաղումը,
Յէս մին թառլան ղուշ բիդի
Քու սըրտէդ էն բաղումը:
19․Կառկառը լափ տա, անց կըէնա,
Խընձյօ̈րին ծաղկէ, ճուճուփ կը՝նա,
Յա՛ր, քու սէրիտ կըրակավը,
Իմ սըէրտըս պօղավ լիգյը կըէնա:
20․Էրկու ղուշ ո̈ւրո̈ւր կօխկի
Մին օղ ըն վըէսկէ թօխկի,
Սաղ աշխարքըս ճուխտըճօխտի,
Յիս էլ կարօտ քու մին խօսկի:
21․Քիրսա սարէն ծո̈ւն ա փըռվալ,
Սաղ ըշխարքէն վազք ա փըռնալ,
Հիշքան մարթ կա՝ սըէրտը թիժ,
Ամէն լուզվի ասք ա փըռնալ:
22․Ծաղէգյ, ծագէգյ, ծըղկաքաղ,
Լո̈ւս նան արէվ վըսկըմաղ,
Մին տըէղ ինինքյ, ճօխտ ինինքյ,
Տու ինձ՝ բո̈ւլյբո̈ւլյ, յէս քյէզ՝ բաղ:
23․Շըղշօղում, շափաղ ըս անում,
Ըխպիրկարկաչ ծէծաղ ըս անում,
Քու արէվլո̈ւս մըննէրավըտ
Իմ սըրտավըս խաղ ըս անում:
24․Քու մաննէտ վըէսկէ օղ տամ,
Քու սըրտէտ սէրի տօղ տամ,
Էտ հի՞նչ ծօվ աշկէր օնիս,
Աշկըէրէտ ծօվումը լըէղ տամ:
25․Յէկէք քյյինինքյ պար փըռնինքյ,
Յարը յարէն տար անինքյ
Հու վէր մին լյավ յար չօնէ,
Կըլխէն թըխինքյ, տէն անինքյ:
26․Արկանք տինինքյ, փօխէնձյ անինքյ,
Յէր ինինքյ թախտափուշան յէշինքյ,
Տըէսնանք թա յարըս կյաս ա,
Չօք տանք, չըքյըմէնուն քաշինքյ:
27․ Դըռդօռանչին կօռնըտ ինձ տօ,
Ծօցէդ հըսած նօռնը ինձ տօ,
Էտ թըշէրէտ ալ վըրթէրան
Մըղրածօ̈ր պաչը ինձ տօ:
28․ Ծիյավուրը տէսքավ քյինից,
Նալէրը վըէսկավ քյինից,
Լուխճին սըրտավ սէր տըվավ,
Ինձ անսէր թողից, քյինից:
29․Իմ հըսած բաղը տուվ ըս,
Լիգյը սըրտէս դաղը տուվ ըս,
Խէ՞ յըս նըհախ ինձ տանջում,
Իմ բաղէս քաղը տուվ ըս:
30․Ղուշէրը ճօխտ ըն տըէռնում,
Պո̈ւն շինում, օխտ ըն տըէռնում,
Իմ յարէն սէրն ան կարօտը
Սըրտումըս սո̈ւն ըն տըէռնում:
31․Տու վարթէրէն քուրն ըս,
Ծաղիկնէրէն հուրն ըս,
Աշկէրըտ քըցի ըշկէրէս,
Ասիմ, վէր տու իմըն ըս:
32․Էտ քու նախշուն պատկէրըտ,
Շըքյարի յա մաննէրըտ,
Խըէլքըս կըլխաս տանում ըն
Լէնթավ կապած ծամէրըտ:
33․Կանանչ հըղէ, կյա̈րմո̈ւր օր,
Գյո̈ւրգյըս լիգյը ալ խընձյօ̈ր,
Բաղը յէս ըմ, բարը՝ տու,
Սըրտէս սիրած յարը՝ տու:
34․Ասթխէր, ասթխէր շօռ տըվէքյ
Չըրքուպո̈ւլո̈ւր կօռ տըվէքյ,
Սըէրտըս լիգյը դա̈րդէր ա,
Իմ սիրածը ինձ տըվէքյ:
35․Աշըղ ըմ, հո̈ւր կըկա՞նչիմ,
Բո̈ւլբո̈ւլ ըմ, զուր կըկանչիմ,
Ախճիգյ չըմ, վէր հըմանչիմ,
Տըղա յըմ, զիլ կըկանչիմ:
36․ Ա՛յ տըղա, բաղավը յէ՛ք,
Վըէննէրէտ շաղավը յէ՛ք,
Էս թաղը ղըլմըղալ ա,
Յա՛ն տօ, էն թաղավը յէ՛ք:
37․ Բաղէն խօտը քաղալ ըն,
Ալլէրը տանը մաղալ ըն,
Շէնին ջահիլյ տըղէքյը
Ըխճըկօրցը սըէրտը տարալ ըն:
38․ Իմ յարըս աննըման ա,
Օնքը թէվու նըման ա,
Ամմէն յէշօղ էրվում ա,
Սըէրտ բիդի, վէր տըմանա:
39․Թուխպալ ա, թօռ չի կյամ,
Մըթնալ ա, տօն չի կյամ,
Տըէղը վէր ըմ քըցալ,
Ըշկէրէս քօն չի կյամ:
40․ Իրիքյնակը տո̈ւս կըկյա,
Մինակէն յըրա լյո̈ւս կըկյա,
Հու վէր խէր պէնում շառ խօսէ,
Աշկէրը մին-մին տո̈ւս կըկյա:
41․Ա՛յ ախճիգյ, ծա՛մավ ախճիգյ,
Տու շըքյարա հա՛մավ ախճիգյ,
Աշկէրըտ խըլքըս տարէն,
Տու լուխճանա հա՛մավ ախճիգյ:
42․Ա՛յա, ա՛յա, տօռնը պէ՛ց,
Յարըս կյամ ա կըլխըպէց,
Թազզա օնիս՝ թափ տօ կյէց,
Քյօհնա օնիս՝ կապ տօ կյէց:
43․Բաղէն մաչին քօլ կըինի,
Քօլէն տակէն ղուշ կըինի,
Ջըհիլնէրէն սըրտումը
Ըլըվ-ալավ սէր կըինի:
44․Բուստանէն բա̈րան պէնալ չըմ,
Կանանչ դարյա կըէնալ չըմ,
Հու ինձ անսէր հարս տանէ,
Մին օր ծէրքէն կըէնալ չըմ:
45․ Վարթ ու մէխակ կըտամ քէզ,
Սէրըս կըտամ մինակ քէզ,
Տըէսնամ հինչքա՞ն «չէ» կասիս,
Տըմանալ չըս, «հա» կասիս:

Աղջիկ
—Չո̈ւրքուպո̈ւլո̈ւր բաղէր ա,
Կընընչ-կյա̈րմո̈ւր թաղէր ա,
Տու մէր շէնին խաղա՛վ տըղա,
Սըրտըէս լիգյը դաղէր ա:
Տղա
—Ա՛յ ախճիգյ, ծամա՛վ ախճիգյ,
Տու մէր շէնին նուռնու հատիգյ,
Աշկ-օնքըտ խըէէլքըս տարավ,
Մըղրահացա համավ ախճիգյ:
Աղջիկ
—Կյարունքն ա յէկալ, պարավ ա յէկալ,
Ծառ, ծըղէգյավ, խէրավ ա յէկալ,
Յէս էս օրէն աշկէն մատաղ,
Վէր ծաղկունքէս տար ա յէկալ:
Տղա
—Բախճա օնիմ, բարը՝ տո՛ւ,
Արտէս մաչի զառը տո՛ւ,
Իմ յիրգյինքիս ասթխը տո՛ւ,
Իմ մուրազէս նալը տո՛ւ:
Աղջիկ
—Մօրաս թաքուն տո̈ւս չըմ կյալ,
Առանց իմ հօր խօսկ չըմ տալյ,
Վէր ինձ տարէր ծէր տօնը,
Յէս քու խուսկատ տուս չըմ կյալ:
Տղա
—Վարթը տօ̈շիտ կար կանիմ,
Քյէզ իմ սըրտէս տար կանիմ,
Թա վէր տանիմ քյէզ մէր տօն,
Հավքը տանըս թառ կանիմ:
Աղջիկ
—Սըէրտըս կըրակ՝ սէր կասիմ,
Տըէղըտ ծօխ ա, յէ՛ր, կասիմ,
Թա վէր տըէսէ քյէփ չօնիս,
Մըէղրան համըէղ յէրք կասիմ:
Տղա
—Կյարունքը յէս ըմ, ծաղէգյը՝ տու,
Իմ սըրտէս յարը՝ տու,
Տանըս ու կալիս էշխը՝ տու,
Էքյսվա ղօչէս մարը՝ տու:
Միասին
—Աստուծ, մէր ասածը օղ ըրա,
Մէր սըրտէնին մըէզ տար ըրա,
Քու ծուցատ մուրազ առնինքյ,
Ո̈ւրո̈ւր անա ծէրք չի քաշինքյ,
Ո̈ւրո̈ւր անա հըռանանք վէչ,
Միշտ ճօխըտ կըէնանք,
Ճօխտ պըճըղվինքյ:

1․Տարէն լյավը յօր օնէ,
Կյէշը փէշկան թօղ անէ:
Չարը քյինի, պարին կյա,
Բարը ծառէն, վարէն տա:
2․Մէր արտէրը ղալին կյա,
Հասկն ու փօնջը կալյին տա,
Մունք մէր մուրազէն հըսնինքյ
Աստուծ էլ ոїրա¨ն տալին տա:
3․ Տըռնէրը միշդ պէց ինի,
Տաշտէրը լիգյը հաց ինի:
Չարը քյինի, պարին կյա,
Խանում-խաթուն տարէ կյա:
4․Տարէն լո¨ւսավ պէնանք,
Ժա¨ռա¨նգյ թօղինքյ,
Կամար կապինքյ,
Կյիր կյիրինքյ,
Ծառ տընգինքյ,
Հըվըտնէս էլ ղայիմ պահինքյ:
5․Յէկ, ա՛ Նօր տարէ,
Ցօրէն արտավ յէկ,
Արթար ծէրքավ յէկ,
Ուրախ սըրտավ յէկ...
Յէկ ա՛ Նօր տարէ,
Հանց յէկ, վէր օրվա լո¨ւսը շըտանա,
Մարթին սըէրտը մըծանա,
Աշխարքըս սէրավ լիյանա:
6․Թա¨զա¨ տարէն յէկալ ա,
Մէր ամբարնէն պէցվալ ա,
Լիգյը ցօրէն վըսկըհատ
Լիգյը սուփրա փափուկ հաց:
7․Ըշկըրնէս լո¨ւս ինի,
Լո¨ւսավ լիգյն ինի,
Նօր տարուն վննամօտը
Մըէզ ըտէ խէր ինի:
8․Յիրգյիրին՝ խըղըղօթուն,
Մարթկանց՝ հիշտօթուն,
Լուխճին տանը ուրուրուց զընգա,
Լուխճին քըրտնօնքը վըէսկէ տըէռնա:

1․ Ըսօր մըէզ Համբարցում ա,
Ըստուծէն փառքը պա̈րցում ա,
Քըրիստօսը յէրգինքյ հըմփա̈րցվից,
Լօխճիս բախտը պէցվըմ ա:
2․Ճէղացըս պատիկյ-պատիկյ,
Պըռըշնէս նըռնու հատիկյ,
Մըէր էս կյարունք-ծաղկունքին
Յէս Հըմփարցում, տու՝ Զատիգյ:
3․Ախճի՛, տու հօ՞ր ըս, հօ՞ր ըս,
Յէս ծարավ ըմ, տու ճո̈ւր ըս,
Էն Համփարցման քըշէրը
Յէս ման ըմ կյամ, տու հօր ը՞ս:
4․Լուսնընգյա քըշէր, պայծառ ասթխէր.
Ջա՛ն գյուլում, ջա՜ն, ջա՜ն,
Շամամ օնքէր, ղաշանգյ աշկէր,
Ջա՛ն գյուլում, ջա՜ն, ջա՜ն:

- Կյա¨րմո¨ւր արէվը պարավ ա յէկալ,
Վըրթըվէրին խըբարավն ա յէկալ,
Յէրքավ, պարավ, խաղավ ա յէկալ,
Ըշկըլո¨ւսանք պիրիլի ա յէկալ:
- Վարթ ա պէցվալ ուռթընվա խաղէրավը,
Յարըս բըխճան վարթ ա քաղում մաղէրավը,
Վարթն ա պէցվալ Վըրթըվէրա գյիրէգյուն,
Քու սէրավըտ ալավ ա կալալ իմ հո¨ւքյո¨ւն:
- Աստուծ, մէր սըրտէնը մըէզ ըրա,
Արէվն ու ճո¨ւրը բօլ ըրա,
Վըրէթըվէրին էս ա¨զիզ օրը
Լուխճին մուրազը կադար ըրա:
- Վըրթըվէրիս վա¨դա¨ն ա,
Սըէրտըս լիգյը էրվում ա,
Ճո¨ւրը սըրտէս հօվ չանում,
Իմ դա¨րդիս դա¨րմա¨ն չանում:
- Վըրթէվուրը կյալիս ա,
Ծաղէգյ ու ծառ ցընձալիս ա,
Ա՛յ գյուլում կանչօղ ախճիգյ,
Սա¨սըտ սըրտումըս զըրընգալիս ա:
- Ծըղըիգյնէրէն կանչը իմն ա,
Վըրթըվէրին վարթը իմն ա,
Թա վէր սըրտիտ յէս տուր կյամ,
Պըռըշնէրիտ պաչը իմն ա:
- Վըրթէվուրը պէցվալ ա,
Ճո¨ւր, ծըղէգյավ լըցվալ ա,
Չո¨ւրսուպո¨ւլո¨ւր ծէծաղ ա,
Ճիրըբուբուխ ճո¨ւրփախուց ա:
- Հայ ասին ա, ասին ա,
Կյա¨րմո¨ւր կյինի թասին ա,
Հի՞բ ըն շատ խօսում ըխճըկէրքը,
Վըրթըվէրի պասին ա:
- Իրիքյնակը տո¨ւս կը կյա,
Վըրթըվէրին լո¨ւս կը կյա,
Հու վէր խէրում շառ խօսէ,
Աշկէրը մին-մին տո¨ւս կը կյա:
- Կյա¨րմո¨ւր վարթը պէցվալ ա,
Վըրթըվէրը յէկալ ա,
Էնա ճըպատըս հըզըրած.
Սիրած յարըս կյէցվալ ա:

Գինին խաղիկներում
1․Յէս քյըզ հըէտէ կարաս պէնամ,
Յէս քէըզ հըէտէ կյինի պիրիմ,
Տու վէր խըմիս, կըլօ̈խըտ ընգէ,
Քախծըր-քախծըր քօն կընիս:
2․Կյինին լյավն ա, խըմէլն անուշ,
Քախծըր կուլտում, ջիգյար վառում,
Կյինուս փարչում քու պատկէրն ա,
Վէր իմ սըէրտըս դըղդըղօրում ա:
3․Աշունք ա կյամ, վըսկըքաղ ա,
Ուրխօթուն ու ծէծաղ ա,
Բաղը լիգյը հաղուղ ա,
Կըրըսնէն լիգյը մախմուր ա:
4․Յէս աշըղ ըմ, ծէռքիս՝ սազը,
Ա՛ռ, խըմէ՛ կյինուտ թասը,
Ջիգյարիտ ցօրտ ճո̈ւր ա,
Էրվօղ սըրտէտ դա̈րմա̈ն ա:
Խաղիկ․ Վիճակի երգ․ Ջանգյուլում
1․ Ղարաբաղում ախ չի կա,
Անմանիշակ թաղ չի կա,
Հիշտէղ շօռ կյաս, հինչ տըէսնաս,
Վըէղատ քախծըր պէն չի կա:
2․ Յէս սիրըմ ըում Ղարաբաղը,
Ընդըրա համըէղ հաց նան աղը,
Ծառը, ծաղէգյը՝ ընըմ-անըմ,
Վըէղն ու ճուրը՝ քըրտնընքխառնը:
3․Մին անկյին ակն ըս ինձ էտի,
Ըշխարքաս թա̈նգյըն ըս ինձ էտի,
Տուք նան Ղարաբաղը, յար,
Սըրտըմըս թագ ըք ինձ էտի:
Արցախյան խաղիկները պարզապես երգեր չեն, այլ արցախցու հոգու կանչ ու խոստովանություն, որոնց մեջ միավորվում են անձնական ճակատագիրն ու հավաքական հիշողությունը, ցավն ու հույսը, սերն ու կեցության իմաստնությունը։
Ջանգյուլումի ծիսական միջավայրում, որտեղ աղջիկները ծաղիկ, ջուր, գաղտնի իր և երգ էին միահյուսում, խաղիկը վերածվում էր մի խորհրդանշական կամրջի՝ մարդու ներաշխարհի և անտեսանելի ճակատագրի միջև․ յուրաքանչյուր քառատող ոչ միայն գուշակություն էր, այլև կյանքի հանդեպ համայնքի խոր զգացողության արտահայտություն։
Արցախյան խաղիկներում սերը միայն զգացմունք չէ, այլև փորձություն, հավատարմություն, սպասում ու ներքին դիմացկունություն, իսկ հայրենիքը՝ հոգևոր արմատ, հիշողության սուրբ տարածք և գոյության հենարան։
Պանդխտությունը, պատերազմը, սոցիալական դժվարությունները, բարոյական խրատներն ու աշխարհի անցողիկության մասին խոհերը ցույց են տալիս, որ այս բանահյուսությունը ծնվել է ոչ թե զվարճանքի, այլ կյանքի ծանրությունն իմաստավորելու և մարդուն ներքուստ ամրացնելու անհրաժեշտությունից։
Արցախյան խաղիկները մեզ առաջնորդում են դեպի կարևոր ճշմարտություն․ ժողովուրդը հարատևում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ կարողանում է իր ցավը երգի վերածել, իր հիշողությունը՝ խոսքի, իր հոգու փորձությունը՝ մշակութային հավերժության։