Առակ
Նյութեր
ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Արցախի ժողովրդագիտություն մատենաշար. բանահյուսություն, հ. 9(9), հ. 10(10), հ. 11(11), հ. 12(12), Երևան, <<Արմավ>>, 2022-2023 :
Առաքելյան Մ., Ղահրամանյան Ռ., Նմուշներ Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդական բանահյուսությունից, Երևան, 1978, էջ 79-134:
Հարությունյան Լ., Նշխարներ Արցախի բանահյուսության, Երևան, 1991, էջ 89-98:
Սարգսյան Ա., Արցախյան առակներ, Ստեփանակերտ, 2011:
5․Սարգսյան Ա., Արցախի բանահյուսությունը, Երևան, 2015, էջ 258-282:
ՎԸԷՂԷՆ ԽԱԲԱՐԸ
Էրկու հըրէվան էրկու մէտըր վըէղու դա̈րդա̈ կըէռէվ ըն անըմ, ո̈ւրո̈ւր յըխա կէնըմ, էլ սաղ-մըէռած, էլ հա̈ր-մար, կընէգյ-խօխա չըն թօղում, լօխճին նախշըմ ըն: Մին ղարիբ մարթ ա կյամ ջիհըմ: Սահանք ասըմ ըն.
-Յըէ՛ք մէր շառը կըտըրէ:
. Ղարիբը անջուկը տինըմ ա վըէղէն, յէր կէնըմ, թա.
-Վըէղը ասըմ ա՝ տու կօրծ չօնիս, էսա ըտահանք ճօխտը կյիլա̈ն ըն խըտէտըս, յըէս, շառը կըտըրըլական ըմ:
ՏԸՆՋԸՐԷՆ Ա ՊԷԽԷՆ
Տընջըրին լօխճին հըվաքում ա կըլօ̈խը, պիցըրծէնըմ.
-Յէս ըմ ծըմակէն հո̈ւրին-փէրին, մարթիքյ ինձ յէշում ըն լա̈զա̈թ քաշըմ: Պէխէն կըլօ̈խը պիցըրցընում ա, թա.
-Լա̈զա̈թավ տօն չըն պահըմ, ա՛ մարդիմազար, տու մըզանա խօսէ, վէր էրվըմ ընք, մօխէր տըէռնըմ, մարթկանցը ծըմըռնըհան անըմ:
_ ԱՄԷՆ ՄԱՐԹՅ ԱՄԷՆ ՀԻՆՉԸ Ո̈ւՐԱ̈Ն ԱՐՇԻՆԱՎԸՆ Ա ՉԱՓՈՒՄ_
Մըրչէմնը սարան քըշանում ա շէնը: Մարթիքյ հըրցընում ըն.
-Հը՞, սարան ըս կյամ, խօտ կա՞, քյինանք պատառ հարինք:
Մըրչէմնը ահում ա.
-Խօտ, հի՜նչ խօտ, կըռըճիլէրաս ա տամ:
ԱՄԵՆԱՆԸԷ Ղ ՕՐԸ
Կարկուտը կյ ամ ա մինին բօստանը քիշո̈ւմ, յէտնան էլ արաշտն ա վէր կօխում արտէրը խաշո̈ւմ, կօվըն էլ ընդըէ ղ ա ցըմաքում, թօղում տօնը չօքած: Մըրթըկընէգյ մընամ ըն ո̈ւրո̈ւր իրէսէ յիշիլիս: Կընէգյը ասում ա.
-Ա՛ մարթ, յա̈նի ըստըրանա յէրը նըէղ օր էլ ա՞ ինո̈ւմ: Մարթը թա.
-Հա՛, ա՛ կընէգյ , էս հա̈լա̈ հինչ ա՞, ամէնանըէղ օրը էնա ա, վար մարթ պըդըրըստօթուն ա քաշում, սուփրա-սէղան պա̈ց անում, մին հընգէր-հըրէվան չի կյամ, թա նըստա մին պատառ կըտրէ:
ԱՍՏՈՒԾԸՆ Ա ՇԻՆԱՑԷՆ
Շինացէն ծէռքէրը բիդի յէրգյ ինքյ ա օնում, ղաչանք անում.
-Աստո՛ւծ, իմ իրէսըս քու վըէ ննանըտ տակը, ցօրէնըս վըէ ղըն ըմ քըցալյ , մին էրկու օր թօ՛ռ յէք, վէր ծիլի:
Աստուծ ըսկանում ա, թուռըթաց անում, շինացուն արտը ծիլում ա, խըրխըմնում: Շինացէն նօրըն ա ղաչանք անում.
-Աստո՛ւծ, բօլ ա, միհէնգյ էլ արէ՛վ ըրա՝ արտըս հըսնէ: Աստուծ էլլա յա մէխկը կյամ, արէվու յա պըրանում: Վէր կյամ ա հինձիլի վախտը, շինացէն քյ ինում ա, տըէ սնում մուկունը կըէրած: Ծույնէրէն վէր ա թակում , թա.
-Ընէծած ինիս, Աստո՛ւծ, էս հինչ օյին պէրէր իմ կըլօխըս: Աստուծ յէշում ա, յէշում, թա.
-Քա հօր տօնը շինվի, թօռ ուզէցէր, տըվէ, արէվ ուզէցէր, ըրէ, էն ա մին դո̈ւնո̈ւմանց ցօրէն ուզիր, տայի, լի՞:
ԸՍՏԻ ԷԼ ՉԻ ՄԸՆԱԼ
Մին մարթու մին տըղա յա ինո̈ւմ: Էտ տըղան քյինա̈մ ա թա փէշակ սըվէրէ: Մին տըռնանը յէտը հարը քյինա̈մ ա տըէսնում՝ տըղան խօզյէր ա պահում, ասում ա.
-Բա՛լա, էտ փէշակ չի: Տըղան ասում ա.
-Ա՛պա, ըստի մընալ չի:
Էտ մարթը կյամ ա տօն, մին տըռնանը յէտը էլհա քյինա̈մ տըէսնում տըղան տըվարած ա, ասում ա.
-Բա՛լա, էտ էլ չի փէշակ: Տըղան էլհա յա ասում.
-Ա՛պա, ըստի մընալ չի: Իրէքընջի տարէն հա̈րը քյինա̈մ ա տըէսնում՝ թաքավէրը մըէռած, տըղան թաքավէրէն ըխճըկանը օզա̈ծ, թաքավէրէն թախտէն նըստած: Հա̈րն ասում ա. -Ա̈փա՛̈րիմ տըղա, հատէ ըտի յըմ ասալ է՜. հատէ էտ վէր փէշակ ա՜: Տըղան յէտ ա տըէռնում թա. -Ա՛պա, ըստի էլ չի մընալ:
Դե միհէնգյ՝ Մին քաթ ասէ:
-Ըսըլական ըմ: Յէս ըսօղանց անա յըմ:
_Յէս էլ լըսօղանց անա յըմ:
-Հու վէր սօտ ասէ, ընգընէ յըէխտէն պէկը, հու վէր ղօրթ ասէ, թաքավէրէն թախտէն նըստէ: Ըսքըսում ում, բայց քաթէս անումը վէրչումը տու կասիս:
-Համօզ ըմ:
Ըմըռնան օր ար, ցօրէնը վըէսկէ խունգ տըէռած, հօ̈նձը ըսքըսած: Հուրըտըղա քյէցալ ըն արտը՝ հօ̈նձյի: Օրվա վէրչին տըղան հօրը հըրցընում ա. -Ապա՛, քանէ՞ խօրթնըս հինձյալ: -Քըսան: -Յըս էլ քառասուն,- գյառ ասում ա տըղան: Յէրգըրօրթ օրը էլհա օրվա վէրչ տըղան հըրցընում ա. -Ապա՛, սօր քանէ՞ խօրթնըս հինձյալ: -Քըսան,- ասում ա ապան: -Յըս էլ յէրէսուն,- ասում ա տըղան: Կյամ ա յէրօրթ օրը, օրվա վէրչին տըղան էլհա հըրցընում ա. -Ապա՛, սօր քանէ՞ խօրթնը հինձյէցէր: -Քըսան, քյըմատաղ,- ասում ա ապան: -Յըս էլ ըմ քըսանը հինձյալ: Չօրրօրթ օրը տըղան պէն չի հըրցընում: Հա̈րը տօն կյայիս հըրցընում ա. -Ա՛ վէրթի, իսկի հըրցըրէր վէչ սօր քանէ խօրթն ըմ հինձյալ, տու հիշքա՞ն ըրէր: -Տասը, ապա՛: -Յըս էլ քըսան, ապան քյըմատաղ: Հինգէրօրթ օրը տըղան էլհա սա̈ս չանում, ապան ա օրվա վէրչին հըրցընում. -Հը, վէրթի՛, քանէ՞ խօրթն ըս հինձյալ: -Հէնգյ, ապա՛,- ասում ա տըղան: -Յըս էլ քըսան: Վէցէրօրթ օրը տըղան կարում չի հօ̈նձի քյինի... Պատումը՝ ըստ արցախցի բանահավաք Լևոն Հարությունյանի
_Հի՞նչ կասիք... —Կասիմ՝ 1.Կըմընց -կամանց քյինօղը էրկան կըքյինի:
2.Թայդի ընգընօղը օխտը տըէղ կընըստէ:
Էն էլ կասիմ՝ 1. Թիժ կըրակը ճէլլի յա վէր ընցընում:
Կօրծ անօղն էլ խըրէգյ կըխօսէ: Կօրծըտ պըրծէր, յէտնան գյըռաց:
Ջահիլին օժն ա ահիլին խըրատը մինտըէղ սարէր շօռ կըտան:
ԳՐԱԿԱՆ ԱՐԵՎԵԼԱՀԱՅԵՐԵՆ
ՀԱՅՐ ՈՒ ՈՐԴԻ
Ամառվա մի օր էր, ցորենի հունձքը սկսվել էր: Հայր ու որդի գնացել էին արտը՝ հունձի: Օրվա ավարտին տղան հորը հարցնում է. - Քանի՞ խուրձ ես հնձել, հայրի՛կ: - Քսան: - Ես էլ քառասուն,- հպարտորեն ասում է որդին: Երկրորդ օրը դարձյալ օրվա ավարտին տղան հարցնում է. - Հայրի՛կ, այսօր քանի՞ խուրձ ես հնձել: - Քսան,-պատասխանում է հայրը: - Ես էլ երեսուն,- ասում է տղան: Հասնում է երրորդ օրը, օրվա ավրտին տղան դարձյալ հարցնում է հորը. - Հայրի՛կ, այսօր քանի՞ խուրձ հնձեցիր: - Քսան,- դարձյալ պատասխանում է հայրը: - Ես էլ քսան,- ասում է տղան: Չորրորդ օրը տղան ոչինչ չի հարցնում: Տունդարձի ճանապարհին հայրը հարցնում է. _Ա՛յ որդի, իսկի չհարցրիր՝ այսօր քանի խուրձ եմ հնձել, դու որքա՞ն հնձեցիր: - Տասը, հայրի՛կ,-պատասխանում է տղան: - Ես էլ քսան,- ասում է հայրը: Հինգերորդ օրը տղան դարձյալ ձայն չի հանում, հայրն է օրվա ավարտին հարցնում. - Հը՞, որդի՛ս, քանի՞ խուրձ հնձեցիր այսօր: - Հինգ, հայրի՛կ, -ասում է տղան: - Ես էլ քսան,- ասում է հայրը: Վեցերորդ օրը տղան չի կարողանում հնձի գնալ.....
ԱՄԷՆ ՄԱՐԹՅ ԷԼ ՄԻՆ ԴԱ̈ՐԴ ՕՆԷ
Մին թաքավէր ո̈ւրա̈ն նո̈ւքյ ըրնէրէն ղարկում ա ծըմակը ու ասում.
-Քյա̈ցէքյ հանց ծառ պիրաքյ , վար յըրան վէչ չօ̈ր ճօղն ինի, վէչ կօտրած:
Նո̈ւքյըրնէն քյինամ ըն օխտը օր ծըմակումը շօռ կյ ամ, տէռտակ ու բօշ յէտ կյ ամ, թա.
-Թաքավէրն ապրա՛ծ կըէնա, քու յիրգյիրումըտ տի ծառ չըկա, վէրին յա ճօ̈ղնը չինի կօտրած, յա չօ̈ր ճօ̈ղնը չինի:
ՄԱՐԹՅ ՀԻՆՉՈՒ ԱՆՈՒՄ Ա, Ո̈ւՐԱ̈Ն ՀԸԷՏԷ ՅԱ ԱՆՈՒՄ
Մարթյը կացէնը յօր ա օնում, ըսքըսում հա̈նդին մըէծ կաղնէն կըտրէլը: Ծըտէրը լո̈ւզու-լո̈ւզու յըն ինո̈ւմ, ղաչանք անում.
—Մա՛րթ ախպէր, կըտրէլ մէր, մէխկ ու կըրակ ընք, էս ծառըն ա մընացալ, թօղ կըէնա, յըրան հավաք ինինքյ :
Մարթը ըսկանում չի, հալյ ա էլ ավըլի յա ճիլլըճէլլի կըտօրում:
Մըրչէմնէն ըն կյամ ղաչանք-պըղատանք անում.
- Մա՛րթ ախպէր, խըէ ղճ ընք, կըտրէլ մէր, թօղ կըէնա՝ փըչակումը ծըմըռնըհան ինինքյ:
Մարթը էլհա չի ըսկանում, հալյա էլ ա ըջըղվում: Ախըրը վէր կէսը կըտրում ա, յէշում ա տըէսնում ծառէն փըչակը մըէ ղրավ լիգյը: Դա̈ստի կացէնը տէն ա քըցում ու ասում.
-Է՜ս հինչ լյավ ռուզի յա, էլ հօ՞ր ըմ կըտրում ծառը, կըպահիմ, ամէն տարէ կյամ մըէղըրը տանիմ:
Աշխարհքն էլ շօռ կյաս, տըրախտը քու վըէղումըտ ա:
ՄԸԿԸԾԸԷՌՆԸՆ Ա ԱՂՎԷՍԸ
Մուշըհավը էն ա ինո̈ւմ կտօց-կտօց յէրք ըսէլավ մօշէն քօլէն տակէն քըթօթ ընէյիս: Մըկըծըէռնըն էլ ո̈ւրան հըէտէ ծառան ծառ ա ինո̈ւմ քըշըպէցուր ընէյիս: Աղվէսն էլ մըտքէն դօնն ընգած, ինքյը ո̈ւրա̈ն անավ հըյիլմայիլ կըտրած, մին կյիր էլ կուռնըտակէն, օշը բիդի յէրգյինքյ ըրած էն ա ինո̈ւմ քյինիյիս: Մին էլ գյիրթ ընգընում ա ծառէն կօխկէ խօր փօսը: Մըկըծըէռնը տըէսնում ա, ծիծաղան ուշըհան ինո̈ւմ, համ էլ հըրցընում.
—Էտ փօսումը հի՞նչ օնիս, ա՛ քամէ նըհըէտ տըվօղ:
—Սուղումուն իմաստունն ասալ ա՝ յէրգյինքյին ասթխէրը հաշէվ ըրա, բախտըտ պիցվըլան ա, յըս էլ հաշէվ ի անում: Մին կօրած ասթըխ կար, ինձ շատ չըրչարից, վըէնանըս տակըն էլ տըէսէ վուչ, ընգըէցէ էս վէրը: Ծառէ՛ն ախպէր, մունք մին ցըղա յընք, բիդի ո̈ւրո̈ւր քյօ̈մա̈գյ անինքյ, ծէրքըտ տօ, հանց ապրիս, տո̈ւս կյամ էս վէրան:
—Քյըզ մընան բախտ ման յէկօղէն բախտը էտ փօսումըն ա: Ինձանա քյէզ խօրուրթ. առաչ վըէննանըտ տակէ վըէղը ճինանչի, յէտնան ասթխէրը հաշէվ ըրա, քու բախտըտ քու վըէղումըտ ա: (Ըստ Լևոն Հարությունյանի)
Առածանի
1․Ամէն մարթու հըէտէ ո̈ւր̈ան վըէղըն ա քաղծըր։/ Յուրաքանչյուր մարդու համար իր հողն է քաղցր/
2․Աստուծ վէր քյըզանա խըռավէ, ումէդըտ վըէղէն յըրա տիր։ / Աստված թե քեզանից խռովի, հույսդ դիր հողին/
3․Աշխարքը շօռ ա յէկալ, տըրախտը ո̈ւրա̈ն վըէղումը քըթալ։/ Աշխարհը շրջել է, դրախտը իր հողում է գտել/
4․Ըսօր վըէղ չօնիս, էքյո̈ւծ հաց չօնիս։/Այսօր հող չունես, վաղը հաց չունես/ 5․Վըէղըտ կյուղացէն՝ լո̈ւզուտ կյուղացէն։ / Հողդ գողացան՝ լեզուդ գողացան/
5․ Առաչ վըէննանըտ տակէ տափը ճինանչի։/Նախ ոտքիդ տակ հողը ճանաչիր։
Քու տանըտ թանը ուրիշին տանը մըէղրան լյավ ա: / Քո տան թանը ուրիշի տան մեղրից լավ է:
Արէվ իլա̈ծ վախտը լո̈ւսը վէշ մինին պէտկը չի, արէվէն խըվըրէլանը յէտնըն լո̈ւսին կյին տամ: /Արև եղած ժամանակ լույսը ոչ մեկին պետք չէ, արևի խավարելուց հետո են լույսն արժևորում:
Ուրիշին լյավըն էլ ք2յէզ չըն տըլան ու ք2յըզըէտէ չի, հինչու տիրալ ըս, էն ըս յօր ուննական: /Ուրիշի լավը քեզ չեն տա ու քեզ համար չէ, ինչ դրել ես, նա ես վերցնելու:
Քունըտ քու վը<sup>է</sup>ղումըտ ա, քու վը<sup>է</sup>նըտ քու վը<sup>է</sup>ղումըտ ա թըվավուր, զո̈ւրավուր, իմասկ ու օժ բիդի, վէր փօսը չընգընիս… /Քոնը քո հողում է, քո ոտքը քո հողում է թևավոր, զորավոր, խելք և ուժ պիտի լինի, որ փոսը չընկնես:
Հանելուկ
Սաղ ըշխարքէն հըէտէ համ հա̈ր ա, համ մար,
Ամմա ինքյը վէչ հա̈ր օնէ, վէչ մար: / հող/
/գրական արևելահայերեն տարբերակը՝ Ամբողջ աշխարհի համար և՛ մայր է, և՛ հայր, բայց ինքը ո՛չ հայր ունի, ո՛չ մայր:/
ԳՐԱԿԱՆ ԱՐԵՎԵԼԱՀԱՅԵՐԵՆ
ՍԿՅՈՒՌՆ ՈՒ ԱՂՎԵՍԸ
Մոշահավը քուջուջ անելիս կտուց-կտուց երգում էր մոշի թփի տակ: Սկյուռն էլ իր համար ծառից ծառ էր բարձրանում, իջնում: Աղվեսն էլ մտքերում խորասուզված, ինքն իրենով հիացած, մի գիրք թևի տակ դրած, ուշքը դեպի երկինք գնում էր: Մեկ էլ հանկարծ ընկնում է ծառին մոտ խոր փոսը: Սկյուռիկը տեսնում է ծիծաղից ուշաթափվում ու հարցնում.
-Ի՞նչ ես անում այդ փոսում, ա՛յ քամի քշող:
_Սողոմոն Իմաստունն ասել էր, որ երկնքի աստղերը հաշվեմ, բախտս բացվելու է, ես էլ հաշվում էի աստղերը: Մի կորած աստղ կար, ինձ շատ չարչարեց, ոտքիս տակը չտեսա, ընկա փոսը: Սկյու՛ռ եղբայր, մենք մի ցեղից ենք, պիտի իրար օգնենք, ձեռքդ տո՛ւր, Աստծու սիրուն, դուրս գամ այս հորից:
_Քեզպեսների վերջը փոսն է: Ինձանից քեզ խորհուրդ, նախ՝ ոտքիդ տակ հողը ճանաչիր, հետո աստղերը հաշվիր:
Առակ
ԱՌԱԿ. վիպական բանահյուսության ժանր է :
Առակները փոքր ծավալի բարոյախոսական փոխաբերական ստեղծագործություններ են, որոնցում սովորաբար մարդկային բնավորության և հասարակական, կենցաղային արատները ներկայացվում ու ծաղրվում են կենդանինների, երբեմն՝ բույսերի գործողությամբ ու վարքագծով՝ արտահայտելով բարոյախոսական եւ խրատական որևէ գաղափար: Նրանց մեջ գործողն ըստ էության մարդն է՝ այս կամ այն կենդանու կերպարանքով:
Ղարաբաղի բարբառում նաև մա̈սա̈լ է ասվում առակին․ որոշ խոսվածքներում մա̈սա̈լ նշանակում է նաև դժվարիմաց այլաբանություն, հանելուկ (պընգըլ), իսկ որոշներում` իմաստալից խոսք, առած-ասացվածք:
Մա̈սա̈լ վէր պիրիլ դարձվածն ունի երկար խոսել, պատմել իմաստը: Մա̈սա̈լ․ նշանակում է նաև նախատինք, խայտառակություն: Գործածվում են առակ բաղադրիչով կազմված առակ անէլ/շինիլ (խայտառակել, ծաղրի առարկա դարձնել), առակ տըէռնալ (խայտառակվել, ծաղրի առարկա դառնալ) դարձվածները: