Ավանդություն

ԽԸԾԱՊԷՐԹ

Շատ առաչ ըստըղէս տարը տիրականը Վարթան իխշանըն ա իլա̈լ՝ ո̈ւրա̈ն կընգանը՝ Յէղիասբէթին նըհը^էտ։ Ո̈ւտո̈ւց ալ մին մադար -գ^յո̈ւդա̈ր, վըսկըք^յա̈ք^յո̈ւլ տըղա յա իլա̈լ՝ անումը Կըրիքօր։

Ամմա հի՞նչ կասիս, վէր էտ խօխան լո̈ւս աշխարհք ա յէկալ, հօըն ա մօրը ա̈րա̈զ ըն տըվալ, թա Կըրիքօրը հալ^յա մըծացած վէչ, օխծը կըծըլական ա, ըսպանի։ Վարթան ընգալ ա մըտածմունքու մաչ։ Ճարը կըտրած պէրալ ա մին մը^էծ պէրթ շինալ, չո̈ւրքուպո̈ւլո̈ւր պատ շարալ, էնքան պէցո̈ւր, վէր օխծը ո̈ւրա̈ն պօրտավը, ղուշը ո̈ւրա̈ն թէվավը կարի վէչ նի մընա մաչ ղօլ, տըղէն տիրալ էտ բէրթըմը։

Ուրէրան մին օր Կըրիքօրէ հէտէ հարը մին ճուվարան խաղու զատ ա ղըրկէս, ամմա հունց ա պըտըհիս՝ մին գ^յո̈ւրզա̈ օխց նի յա մընիս ճուվարանը, կ^յաս բէրթը, նի մընիս Կըրրիքօրէ ութաղէն կըրպէտին տակը։ Էտ դարըմըտ մին խաղվու պըտօղ վէր ա ընգիս կըրպէտին յըրա, էտ խօխան ծէռքէն ղիմավը ուզիս ա ծակի, յօր օնի, խաղվէն գ^յո̈ւլո̈ւլը տը^էղան տո̈ւրո̈ւր ա կ^յաս, դէ օխծը էնա տակէն, չէ՞։

Կըրիքօր կըզնըվիս ա, պէնան բէյխաբար, ղա̈մա̈ն պիցըրցընիս, հանց թըխիս, վէր կարպը^էտը ծըկիս ա, պօլըմը տընգըվիս։ Նօք^յարը կ^յաս ա, թա տանի կարպը^էտը թափ տա, յըշիս ըն տըսնաս տակէն մին ըսպանած օխծ։ Կըրիքօր տը^էսնալընը բա̈ստ օշան տընիս ա, վէր ընգընիս, գ^յիդաս ա, թա օխծը էն ա սաղ։ Ախըրը մարթիք^յ հըվըքվիս ըն, ճո̈ւր շաղ տաս, յէտ պիրիս։ Վարթան ըսկընաս ա, կ^յաս մը^էծ ք^էէփ ըրիս, լօխճին հո̈ւրո̈ւմա̈թ տաս։ Ո̈ւտո̈ւր անա յը^էտը բէրթին անըմըն էլ, շէնին անըմըն էլ տինիս ըն Ուխցապէրթ, յէտնան էլ՝ Խըծապէրթ։

ՍԱՐԷՆ ՇԷՆ/ՇԱՂԱԽ

էս շէնին բընօ̈վրա̈ն Պուղուս ա տըրա̈լ։ Մին էրկու հա̈րո̈ւր տարէ առաչ ա լա̈լ, Պուղուս ալ Իրանան Ղըրըդաղըմըն ա լա̈լ ըպրիս։ Մին օրէ կընէգ^յը նախշուտ գ^յո̈ւլբա̈ յա ըրալ, կ^յէցալ ա տո̈ւս յըկալ շինամաչ։ Մի պարսիկ ըռնըխըմէ շէյխ ա լա̈լ, տըսալ ա, թա․

—Էտ գ^յո̈ւլբա̈տ բիդը հանըս, իզ տաս։

Պուղուս յըկալ ա տօն, քընէնք^յ ըրալ, թա․

—Էս վէր ասօր գ^յո̈ւլբաս ա խըլիս, էք^յո̈ւծ ալ կընէգ^յըս ա խըլլա̈կան, լ^յավն էնա քօչըմ, ո̈ւտո̈ւր անա պըրծընիմ։

Ասէլըն ա անէլը մին ա տըռալ, կընէգ^յըն ա օխտը խօխան յօր ա կալալ, յըկալ էս սարէն կըլխէն վէր յըկալ։ Ըտի էլ շէն ա տըռալ, անըմը մընացալ Սարէն շէն։

Ա̈ԶՕԽ

Ըտի մարթ կա՞, վէր Ըզօխա վը^էրվանէն անըմը ըսկացած չինի: Էս վը^էրվանը շատ ք^յօհնա̈ յա, առաչ վէր հա̈լա̈ տօն-զատ ա̈դա̈թ չի լա̈լ, ըստը^էղ մարթիք^յ ըն իլա̈լ կընաս:

Ըտահանք կօրծ-պէն չըն ըրալ, ուռթանան նի յըն տըէռալ ծըմըկնէն, հա̈նդէրը, ծօրէրը, տէսա-տէնա վըհաքալ, պէրալ, ո̈ւրգ^յօնէն մինտը^էղ կէրալ: Չո̈ւրքո̈ւպո̈ւլո̈ւր էլ վըրինի խաղու վա իլա̈լ, էլ հoվսա̈լա̈ չըն ըրալ, թա հըսնէ, խակ-խակ քաղալ ըն, կէրալ: Դէ, խակ խաղվէն էլ ա̈զօ̈խ ըն ըսէս: Ըտըրանա յա շէնին անըմը տը^էռալ Ա̈զօ̈խ:

Կ^յԻՄՐԱ̈Կ^յՈ̈ւՃ

Լափ ըռըչան ըստը^էղ կը^էնօղ շատ խըրէգ^յ ըն լա̈լ։ Տահանք էլ վէր շատ շօռ ըն յը^էկալ, վէր շինատը^էղ քըթէնան, յը^էկալ ըն ըստըղէս ըխպիրին յըրա վը^էննը կացալ։

Էտ ըխպիրին ղըրաղէն էլ մին մը^էծ , փըթած ծառու ք^յօ̈ թո̈ւկ ա լա̈լ՝ կ^յա̈րմուր կօճ։ Յը^էտնան տընէր ըն շինալ, անըմըն էլ տիրալ Կ^յիմրա̈կո̈ւճ։

ՏՈՒՄԷ

Ք^յօ̈հնա̈ մաթկանցը ըսէլավ ըստը^էղ բո̈ւննան ա̈վա̈լա̈ն շէն չի իլա̈լ, իլա̈լ ա Գագիկ թաքավէյին կ^յումէյը։

Էտ դուվումըտ էլ գ^յիդաս ըք, լի՞, Իյանա թիափան վա̈ին կ^յօղ-ավազակնէն Աասխը անց ին կընաս, կ^յաս, մէ հիյվըննէն-զատը կ^յուղունաս։

Ըտըյա հէտէ էլ ժուղօվուրթը շատ վախտ կ^յումէյըմըն ըն իլա̈լ քօն ինիս, ո̈ւյա̈ց հիյվըննուն յըյա հա̈սա̈ս կընաս։ Ըտի էլ կ^յումէյը ք^յօ̈հնա̈ վախտէքը տը^էէյալ ա ո̈ւյա̈ց հէտէ տօն։ Յը^էտնան էլ ասալ ըն՝ Տօնէ/Տօմէ, ահատ էլ՝ Տումէ։ Ըտըղատ էլ բըհամ ա յէկալ շէնին անըմը։

ՄԱՐՏԱԿԷՐՏ

Ըստը^էղ առաչ կալ^յէր ա իլա̈լ, կըլ^յէրումը մին յէխծէ, անումը՝ Կօտրած յէխծէ։

Էտ յէխծէն ըռաչին էլ մին մատուռ ա իլա̈լ, ըտըրա դա̈րդին չո̈ւրսո̈ւպիլօ̈ր ըսիլիս ըն իլա̈լ Մատուռակէրտ։ Մատուռակէրտը յէտնան տա̈ռալ ա Մատրակէրտ, տըհէնց էլ՝ Մարտակէրտ։

ՄԸՂՕԶ

Մըղօզը ք^յօ̈հնա շէն ա։ Վար դո̈ւշմաննէն շէնը քընդըքար ըն ըրալ, ժուղօվուրթը քօչալ ըն, ըշխարքավըս մին տա̈ռալ։ Ամմա սըրտըռնէն էնա իլա̈լ ո̈ւրա̈նց վը^էղէն յըրա։

Էրկու հա̈րո̈ւր տըռնանը յէտը տահանց ժ^յըռընգ^յնէն յէտ յէկալ ըն, տը^էսալ՝ ըստէղ մին թա̈զա շէն։ Էտ շինացէք^յ էլ յէկօղնէրէն անումը տիրալ ըն Մաղ օզօ̈ղնէ։

Տըհէնց էլ շէնին անումը մընացալ ա Մըղօզ։

ԴԸՐԸՄԲՕՆ

Դըրըմբունը^էցէք^յ ըստէղ յէկալ ըն Վանքան։ Յէկալ ըն, շէն շինա̈լ, ամա մին անում չըն քըթա̈լ, թա տինին էտ շէնին յըրա։ Էտ վախտէրքըն էլ տահանց դէր չի իլա̈լ, դէրը Վանքան ա իլա̈լ կ^յա̈լիս։ Մին օր էլ շինացուց անա մինը մը^էռնում ա, մըսլըհաթ ըն անում, վէր էլհա ք^յինան Կ^յա̈նձասարա դէր պիրին։ Ըստը^էղ պարիկամնէրան մինը ասալ ա․

—Հօր ք^յինանք հըսնինք^յ Վանքը, յէկաք էս դօ̈նումըտ էլ Կ^յո̈ւլըթաղա դէրին ծէն տանք, Կ^յո̈ւլաթաղը համ մօտէ յա, համ հըղէն դո̈ւզ։

Տըհէնց էլ անում ըն։ Էս դէրը վար կ^յամ ա հըսնում Ճօխտակ խաչը, կ^յըվազանը պիցըրցընում ա, թըխում մին քարու։ Վար թըխում ա, սա̈սը յէր ա ինում, ըտըղ^էտ քարէրը ըտըհէնց ըն։ Դէրը ասըմա․

—Էս հինչ դըրմըբօն-դըրմըբօն տը^էղ ա՞։ —Վար տըհէնց ա ասում, շինացուց անա մինը թա․ —Լափ լ^յավ ասէց, էլ խօսէք^յ վէչ, էս օրվանից մէր շէնին անըմը տինում ընք Դըրըմբօն։ Տըհէնց էլ անում ըն։

ՇԱՀՄԱՍՈՒՐ

Իրանա շահը կ^յամ ա, թա նի մըննէ, գըրավէ Կ^յա̈նձ^յասարա վանքը: Մինչէվ վանքը հըսնէլը մին առանց անում կուճուր շէն կա՝ հէնգ^յ-վէց տօն, նի յա մըննում էտ շէնը: Լօխ փախճում ըն, ամմա մին ղօչաղ, պառավ մարթ ա ինում, քուլօտէն մաչին կ^յաղլու վա կէնում, վար շահը կ^յամ ա, յըրա յա պըրծընում, սուրը կօխում սը^էրտը: Ժուղօվուրթը վար ըսկանում ըն, ուրխանում ըն, ըտէղ մին յէխծէ յըն շինում, ճըկատէն կ^յիրում. Շահի մահը սրով: Շէնին անումըն էլ էտ վըխտանց տինում ըն Շահմասուր:

ԿԸՍԱՊԱՏ

Շէնին ըռաչի կընօղնէն մին ուստա յըն ծէն տուվալ, վար յէկէղէցի շինի։ Կէսումը պիրալ ըն, վար հախը տան, ուստան յէր չի կալ^յալ, օզալ ա՝ ծըրի շինի՝ ո̈ւրա̈ն անվանի, վար Ըստուծէն աշկէն յըրա քախծըր ինի։ Տըհէնց հօ̈ջա̈թ ըն տուվալ, կըռվալ, ուստան թօղալ ա պատէրը կը^էսատ, փախալ։ Ասում ըն, վար էրգ^յան վախտ էտ յէկէղէցուն պատէրը մընացալ ա կէսատ, ըտըրա հէտի յէլ շէնին անըմը տիրալ ըն Կըսապատ։ Յէկէղէցին յըրա յէլ կ^յիրած չի, թա հուվա շինալ, հիբա շինալ։

ՄՕԽՇԸՄՀԱՏ

Մին քանէ հա¨րո̈ւր տարէ առաչ ըստը^էղէրք խամ վը^էղէր ա իլա¨լ՝ մօշու քուլէրավ կալ^յած։ Վէր ապրուստը տիժիրացալ ա, վը^էղը հէրիք^յ չի ըրալ, Չանախչըվա մին քանէ հօք^յի յէկալ ըն մօշօտը կըտօրալ, քանդա¨լ, արտ ըրալ։ Տը^էսալ ըն, վէր վը^էղը պիրքատու յա, շէն ըն շինա¨լ, անումը տիրա¨լ Մօխշըմհատ։

ԽԱՉՄԱՉ/ՍԱՐՈՒՇԷՆ/ՍԱ¨ՐՔՅԻՍԱ¨ՇԷՆ

Իրանումը իրէք ախպէր ըն իլա¨լ ըպրէյիս՝ Խաչին, Սարօն, Սա¨րք^յիսը։ Վէր Շահ Ըբասէն կըտօրածը ըսքըսալ ա, տահանք քօչալ ըն, ո̈ւրա¨նց թուռնէրավը, ծուռնէրավը յէկալ Ղարաբաղ։ Ըստըէղ մարթա մին շէն ըն շինալ։ Խաչուն շինած շէնին անումը մընացալ ա Խաչմաչ, Սարօվէնը՝ Սարուշէն, Սիրք^յիսինը՝ Սա¨րք^յիսաշէն։

Էս իրէք շէնին ժըղօվուրթը թուփ ըն տը^էռալ, Սարուշէն մին յէխցէ շինալ, անումը տիրալ Ամէնափըրկիչ։

ՏԸՌՆԱՎԱ¨Զ(ԿԱՐՄԻՐ ԳՅՈՒՂ)

Քյօ¨հնա շէնը քաշումըն ա իլա¨լ՝ Խաչին տակէն։ Վէր դո¨ւշմա¨ննէն նի յըն տը^էռալ շէնը քըրըքանդ ըրալ, շէնին դէրը՝ Տէր Արտավազդը, ժուղուվուրթէն հըվաքալ ա, յէր ընցալ ըստը^էղ, շէն շինալ։ Ո¨ւրա¨ն ընուման էլ թա¨զզա շէնին անումը տիրալ ա Տըռնավա¨զ։

Նէմէցին կըռվէն վախտը շէնին ջիհիլնէրէն լօխճին տարալ ըն փըրօնտ, մընացալ ըն պըռըվնէն ա կընանէք^յը։ Էտ չախըն էլ Ղարաբաղա շէնէրքը պըլան քըցած ա իլա¨լ․ ըրբէք^յը ցօրնավ պէռնալ ըն, տարալ ըՍտէփանակէրտ մըթէրում տուվալ։ Սաղ շինըթկընէրէն մաչին ըռչինը տըռնըվըզը^էցէք^յ ըն պըլանը կատարալ։ Տըրա հը^էտէ յէլ վէր վէրչին ըրբան տը^էղ ա հըսալ, պէրալ ըն մին կ^յա¨րմո¨ւր բայդաղ տընգալ ցօրնէն մաչին։ Ըտըղատ էլ Տըռնըվազա¨ անումը փօխալ ըն, տիրալ Կարմիր գյուղ։

ՈՒԼԸԲԱԲ

Էրկու ախպէր ըն իլա̈լ, Ուլին ա Բաբը։ Ըստահանք էս շէնին ամէնասո̈ւրթա կը^էնօղնէն ըն իլա̈լ։ Էս շէնին էլ անում չի իլալ, լ^յհա հու խօսալ ա, ասալ ա՝ Ուլին, Բաբը։ Ըտըղատ էլ շէնին անումը մընացալ ա Ուլուբաբ։

ՍԻՐԴԻՐԱՇԷՆ

Ըտը^էղ մին ղօչչաղ մարթ^յա իլա̈լ, անումը՝ Սա̈րդա̈ր։ Էտ Սա̈րդա̈րըտ ըշտը^էղ հո̈ւր նըհը^էտ կօխ ար կը^էնում, յէխնում ար, տափէն կ^յամ։

Ըտի տըրա անումը էնքան յէր ա ինում, վէր էրուշ տը^էղա հու էտ շէնացու անա հըրցընում ա, թա ըշտըղացէ յըս, գ^յառ-գ^յառ ասում ա․

— Սիրդա̈րա̈նց շինացէ յըմ։ Էնքան տի ասում ըն, վէր շէնին անումը տը^էռնում ա Սիրդիրաշէն։

ԱՍԹԽԱՇԷՆ

Բունա̈ն ա̈վա̈լա̈ն էս շէնին տը^էղը ծօվ ա իլա̈լ, ծօվը ցըմաքալ ա, չուրացալ: Ասում ըն՝ էտ ծօվումըն էլ խուրդըխուրդա̈ հիյվըննէ յըն իլա̈լ, վէր մընացալ ըն առանց ճո̈ւր, թուփ ըն տը^էռալ, ո̈ւրո̈ւր կըլխէ կ^յո̈ւտվա̈լ, քարէր տը^էռալ, սար ա կույացալ: Էտ հիյվըննէն էլ ըսթխէրու մին էլ ծըղըգ^յնէրու մընան ըն իլա̈լ: Միհէնգ^յ էլ էտ սարան կուճի-կուճի քարէր ըն վէր տը^էռնում: Ըտըղատ էլ սարէն անումը տը^էռալ ա Ծաղկասար, շէնին անումըն էլ՝ Ասթխաշէն:

ՂԱՅԲԱԼՈՒ

Հոր կողմից պապիս՝ Արմենակին, երբեք չեմ տեսել, սակայն շատ եմ լսել նրա մասին։ Եվ ահա, մի օր որոշեցի անպայման լինել նրա հայրենի Ղայբալու գյուղում (Ղայբալիշեն), - պատմում է Լևոն Հարությունյանը։ Ղայբալու գյուղը գտնվում է Ստեփանակերտի հարավ-արեւմտյան կողմում, նույն՝ Ղայբալու անունը կրող գետի ձախ ափին։ Ղայբալուի բնակիչները տեղաբնիկներ էին։ Ճանապարհը, որ մայրաքաղաքից տանում է դեպի գյուղ, քարուքանդ վիճակում է։ Առաջին տեսարանը, որ բացվեց իմ առաջ, ամայի եւ ավերակներով լի գյուղն է։ Թուրք-ազերիները քանդել են ամեն ինչ, նույնիսկ գյուղի պատմական գերեզմանոցը։ Ավերված է նաեւ գյուղի Սբ. Աստվածածին եկեղեցին, որը կառուցվել է 1844 թվականին։ Այդ գյուղում բնակվող միակ ադրբեջանցու համար որպես անասնատեղի էր ծառայել։ Ես արխիվային նյութերից գիտեմ, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին, երբ սկսվել է կառուցվել Եվլախ-Շուշի երկաթուղին, նրա վերջին կանգառը պետք է լիներ Ղայբալու գյուղը։ Սակայն թույլ չտրվեց իրականացնել այդ ծրագիրը։ 1832-33թթ. մարդահամարի համաձայն՝ Ղայբալու գյուղում ապրում էր 16 ընտանիք՝ 76 բնակչով։ 19-րդ դ. 90-ական թվականներին, Մակար Բարխուդարյանի տվյալներով, գյուղի բնակչության թիվը հասել էր 78 ընտանիքի՝ 580 բնակչով։ Առաջին անգամ գյուղն ավերվեց 1919թ. հունիսի 4-ին։ 700 բնակիչներից, պատմաբան Հրանտ Աբրահամյանի ներկայացրած տվյալների համաձայն, կենդանի են մնացել միայն 11 տղամարդ եւ 87 կին ու երեխա։ Ժամանակակիցների հուշերում հանգամանորեն պատմվում է այստեղ կազմակերպված սպանդի մասին։ Այս սպանդը հանդիսացավ տվյալ ժամանակաշրջանում Արցախում իրագործված անգլոմուսավաթական քաղաքականության վկայությունը։ Այն ամենադաժան հաշվեհարդարներից մեկն էր արցախահայության նկատմամբ։ Այն պահին, երբ Սուլթանովի կազմակերպած բանդաները կոտորում էին հայ կանանց ու երեխաներին, անգլիական միսիայի ներկայացուցիչները Սուլթանովի տան պատշգամբից հանգիստ դիտում եւ ինքնագոհ ժպտում էին։ Այդ մասին ավելի մանրամասն նկարագրում է մեր հայրենակից, սխտորաշենցի Աբրահամ Կիսիբեկյանը, որի հուշերը պահ են տրված Հայաստանի պետական արխիվում։ Թշնամին, իրոք, գազանային վերաբերմունք ցույց տվեց Ղայբալու գյուղի նկատմամբ։ Գերեզմանոցն ավերելուց բացի, ավերվել է գյուղի աղբյուրը, իսկ Սբ. Աստվածածին եկեղեցուց 30 մետր հեռավորության վրա գտնվող մատուռն այսօր չքացել է ընդհանրապես։ Ավերածություններն ավելի սարսափելի դարձան վերջում՝ Արցախյան պատերազմի ժամանակ, երբ Ստեփանակերտը ռմբակոծելու համար Ղայբալուն դարձրել էին հենակետ։ Թուրք-ազերիներն այնտեղ սկսել էին կառուցել բնակարաններ, այսինքն՝ դարձրել ամբողջովին թուրքական բնակավայր։ 1992թ. մայիսի 8-ին հայ ազատամարտիկների կողմից Շուշին ազատագրելու ժամանակ հարվածի ուղղություններից մեկը հենց այնտեղից է սկիզբ առել։ (Ըստ Լևոն Հարությունյանի)

ՂԱՐԱՉԻՆԱՐ

Մի տըղա մի ըխճըկա սիրիլիս ա ինում։ Ամա էտ ըխճըկանը հէրնըմը^էրը օզում չէն ո̈ւրա̈նց ըխճըկանը տան էտ տըղէն։

Տըղէն պարիկամէրըն էլ չէն ռազի կ^յը^էնում։ Աման օր թօ̈ք էն տալիս, ըստիբում, վար ծը^էռը կըտրէ, ա̈մա̈լ չի կ^յալիս. տըղէն սը^էրտըն ու մը^էթկը ըխճըկանան կըտրում չի։ Հինչ անում էն, անում չէն, տըղան ուրան էշըն ա ք^յըշում։ Մըթկումը տ^յըրած ա ինում՝ փըխճըցընէ, տըհէնց էլ անում ա։

Բուսը պահում ա, վար ախճիկը, կօժը յէր կալա̈ծ, ճ^յըրու յա ք^յընում, յէտնան տ^յո̈ւս ա կ^յալի, ծըյին յըրա տ^յընում, փըխճըցընում, շինան հանում։ Շինին ղըրաղին մի չինա̈րի յա ինում, էտ ծառին փըչակը էնքան ա մը^էծ ինում, վար էրկուսըն էլ միչին տըղվարում էն։ Վար խը^էլախ վախտ ա անց կը^էնում, էտ տըղան ք^յընում ա, վար հաց պիրի։

Ամա դէ ըխճըկանը հըրնըմը^էրը տազ չէն անում. տ^յո̈ւս էն կ^յալի, էն դ^յո̈ւզէրը մին-մին անում, աման քար ու քօլու տակ էլ յաշում էն, ախրը, վէրչը կ^յալիս էն, էտ փըչակումը ըխճըկանը ք^յըթա̈նում, ծառին ճուղնան կախ էն տալի։ Տըղան կ^յալիս ա, տը^էնում տըհէնց, տ^յա̈նակը հանում ա, ո̈ւրա̈ն էլ ըսպանում։ Էրկու ջա̈հիլըն էլ ծառին տակին էն մընում։ Էտ օրան տէնը չինարին անումը մընում ա Ղարաչինար (սը^էվ չինարի), շէնին անումըն էլ տ^յընում էն Ղարաչինար։

Թո̈ւթո̈ւն

Աստուծ մէհէտ հըրամանք ա տամ սաղ խուտէրէն, վար նի կէնան ծօխ տան, վար սադանէք^յը կըտօրվէն: Լօխ վըհաքվում ըն, Ըստուծէն հըրամանը կըդարում: Մէնակ թո̈ւթո̈ւնը չի ըսկանում: Աստուծ, վար գ^յո̈ւդո̈ւմ ա, անէսկ ա տամ.

-Դէ վար ըտըհէնց ա, էզզա̈նան իրվիլիս կէնաս:

Ասում ըն՝ ըտըհէնց ա ա̈դա̈թ ինգ^յալ թո̈ւթո̈ւն քաշիլը: Չըքանց միհէնգ^յ էլ թո̈ւթո̈ւնը հէնա միշտ ծօխ ընէլիս:

Խաղվէն թա̈նա̈գ^յը

Բո̈ւննա̈ն ա̈վա̈լա̈ն խաղվէն թա̈նա̈գ^յը ղաշանգ^յ, շիմշա̈տ քօլ ա իլա̈լ, դիք^յ-դիք^յ, դո̈ւզ-դո̈ւզ ճըղնէրավ, քաղցըր խաղու վա յեր կալա̈լ, մարթիք^յ կէրալ ըն, մըխթա̈րալ:
Էտ վըխտէն էլ կ^յինի ա̈դա̈թ չի լա̈լ, լ^յհա մինակ խաղուն ըն կէրալ: Դէ խաղուն էլ պո̈ւլո̈ւր տարէն հունց պահիս, կէնալ չի, չըքէլանը ծըմը^էռնը կը^էրալ ըն պըրծըցըրալ:

Մին թաքավէր մըտկումը տիրա̈լ ա՝ կ^յարունքըն էլ խաղու օտէ: Ածալ ա կարասը, ըռը^էխը կապալ: Վէր կ^յարունքը յէկալա ա, կարասը պէցալ ա, տը^էսալ ա՝ ճո̈ւր կըտըրած: Ասալ ա.

-Նո̈ւքյա̈րէն ծէն տըվէք^յ, խըմէ, թա սաղ մընա, մունք էլ խըմինք^յ:

Նօ̈ք^յա̈րը մին կ^յէվաթ վըխվըխէլավ խըմալ ա, ք^յէփը ք^յո̈ւքացալ ա: Յէտնան էլ թաքավէրն ա խըմալ, հըրամանք տուվալ, վէր լօխ խըմին: Խըմալ ըն, հա̈րփա̈լ, ք^յէցալ խաղվէն մաննէրը կըռըցըրալ, չըռըչափռաշ կըպօտալ:

Էտ վըխտանց ա կ^յինին ա̈դա̈թ ընգալ, էտ վըխտանց էլ խաղվէն թա̈նա̈գ^յնէն մընացալ ըն ըտի ծըռմըծօռ:

ՍԸԽՏՈՒՐԱՇԷՆ

Հու վէր Սուխտուրաշէն իլա̈ծ ա, տը^էսած կընի, թա հինչ տըրախտ տըէղ ա՝ ցօրտ-ցօրտ ճիրէր, կանանչ հա̈նդէր, ծառէր, ծօ̈րէր: Դէ, ըշխարքավըս մին անումը յէր իլա̈ծ տինջիրին էլ ճօկ պէն ա: Շատէրը գ^յո̈ւդո̈ւմ ըն թա ըտը^էղ սըխտօր շատ ա, ըտըրա հը^էտէ յա անումը ըտի, ամհա չէ. սըխտօրը ըստը^էղ լա̈վ չի տը^էռնում: Էս շինատը^էղը ք^յօհնա վախտէրքը իլա̈լ ա Իրանէն շահէն դըչատը^էղը: Վէր շահը էզզա̈նա̈ն յէկալ ա ըտը^էղ վէր յէկալ, շինըտը^էղէն անումը տիրալ ըն Շախ դուրան շէն(շահէն վը^էննը կընալի շէն): Դէ՛, պարպառ ա, լի՞, ժուկ ա ընցալ, ժամանակ ա ընցալ, էս անումը փօխվալ ա, տը^էռալ Շըխդուրաշէն, յէտնան էլ՝ Սըխտուրաշէն:

ԽՈՆԱՇԵՆ

(Մարտունու հին անունը)

Վարանդայի հնագույն բնակավայրերից է, կառուցված երկու ձորափերին, որտեղով անցնում էր Տիգրանակերտ-Ամարաս ճանապարհը: Այս բնակավայրով Մուղանի դաշտավայրը մի կողմով կապվում է Փոքր Սյունիքի լեռնաշխարհին: Բնակավայրը հանգուցային էր:

Խոն արմատը նախապես ուներ ցած, ներքեւը, ստորին, վարի, ցած գտնվող, դաշտային, տափաստանային իմաստները: Այն գրեթե հոմանիշ է խոնարհ բառին: Գրաբարում ի խոնարհ նշանակում էր դեպի վար, դեպի ցած: Այստեղից պարզ է դառնում, որ Խոնաշեն տեղանունը հատկանշում էր վայրում՝ ցածում գտնվող, դաշտային, հարթավայրային գյուղ: Ակներեւ է՝ կային նաեւ ոչ հարթավայրային՝ լեռնային շեներ: Եթե մենք մտովի մի էքսկուրս կատարենք դեպի այն հեռավոր ժամանակները, երբ Բովուրքանից սկսած(Բովուրական) մինչեւ Եմիշճանի լեռնային տարածքների մեծ մասը պատված է եղել անտառներով, ապա մեզ փոքր-ինչ հայտնի կդառնա, թե որքան հորդաջուր պետք է լիներ Խոնաշենով հոսող գետակը եւ ինչ եզակի դեր կարող էր այն կատարել արեւաշատ ու ընդարձակ այս հովիտը ջրարբի դարձնելու եւ բերրիություն սփռելու գործում: Այսպես դատելով մենք անվերապահորեն կարդարացնեինք հինավուրց խոն փոխաբերական իմաստները եւս (թաց, խոնավ, ջրաշատ), որ անկասկած, Խոնաշեն տեղանունը կրել էր իր վրա ի սկզբանե: Առանց դույզն-ինչ ստվեր նետելու մեծ հայրենասերի ու ժողովրդասերի անվանը, եթե երբեւէ վերանվանվելու լինի ավանը, ապա ես կցանկանայի նրան տեսնել իր հին ու գեղեցիկ անունով` Խոնաշեն: Հին Խոնաշենը գտնվում էր նույնանուն ձորի երկու կողմերին, եւ գյուղն առատ էր ջրհորներով:

ՀԱՑԻ

Հացի գյուղը եղել է Աղվանից աշխարհի կաթողիկոսի ամառանոցներից մեկը: Հացու գերեզմանոցում են թաղված Աղվանից կաթողիկոսները: Հացու մեծատարածք անտառները որպես որսատեղի են ծառայել նաև Պարտավի թագավորների համար: Գյուղից ներքև, ձորաբերանին, կա մի աղբյուր, նրա դիմացի բլրին եղել է վանք, որից մի խաչքար գլորվել-ընկել է աղբյուրի մոտ: Վանքը, աղբյուրը, ձորը, անտառը Անահիտի անունն են կրում: Ըստ մի ավանդության՝ Անահիտը այն նախրապանի աղջիկն է, որին Վաչագան թագավորը Պարտավ հարս է տարել:

ՀԱՂՈՐՏԻ

Հինավուրց անահտական վայրերից մեկն է այս գյուղատեղին: Նահատակէն տակը սրբավայրը դրա միակ վկայությունը չէ: Այս բարձրաբերձ հովտում էին հավաքվում շրջակա հայ բնակչությունը արեւային ծեսերը կատարելու համար: Տեղանունն էլ այդ իմաստն ունի` միանալ, ընկերանալ, հավաքվել: Փոխաբերական իմաստով հաղորդի նշանակում է բարձր, երկնամերձ հավաքատեղի, ուր ժողովվում էին Աստծու հետ հաղորդակցվելու, նրան միանալու, նրա ողորմածությունն ստանալու, զորանալու համար:

Հաղորտի գյուղի ապագա բնակիչներն էլ այդ վայրն էին ընտրել իրենց բնակատեղին՝ չմոռանալով հին անունը՝ Հաղորդի: Գյուղի նախկին բնակիչները հավանաբար ունեցել են իրենց առավել հին բնակավայրը՝ Տերթն, ներկա գյուղից երկու կմ հեռավորության վրա, որը հարատեւել է մինչեւ 10-12-րդ դարերի սահմանները (ըստ գերեզմանաքարերի վկայության):

Տերթն - Այս բառը թերթն (թերթ) բառի մի փոփոխակն է․ հոմանիշ արմատներ են տեր-տոր, թեր-թոր եւ այլն: Գրաբարում ունենք թերթեալ, որ փթթած, կանաչած նշանակություններն ունի: Բառի անհնչյունափոխ ձեւը եղել է թերթուն, թերթուն վայր, իսկ թերթուն բառն էլ զարգացել է թերթն նախաձեւից: Տերթն բառը հոմանիշ է Ծառեղ, Շեխեր եւ այլ տեղանունների:

Զորավոր, Մոշ, Ծհան աղբյուրները հագեցնում էին Հաղորդի գյուղի նախկին բնակիչների ծարավը: Դրանցից առաջինն ուներ զորընդեղ նշանակություն:

ՇԵԼԼԻ

Բանահյուսական բավականին նյութեր կան երբեմնի հայկական այս փոքրիկ գյուղի մասին: Մի ժամանակ գյուղը յոթ ջրաղաց ուներ: Բառի արմատն է՝ շիլ (շեղ): Այստեղից է շեղվում Կարկառ գետի ընթացքը դեպի Արեւմուտք, դեպի Մեծն Առան (Հարամի): Այս բնակավայրի հետ է կապվում հինավուրց ավանդությունը Շարայի մասին: Նրա յոթ ջրաղացների հիշատակման փաստն իրական լինելուց զատ, նաեւ եզերքի բերրիության վկայախոսություն է: Հին զրույցներում խոսվում է նրա հացով եւ գինով հարուստ լինելը: Այստեղ եկողը հարբում ու շեղում էր ճանապարհը:

Միաժամանակ շեշտվում է գյուղի բնակիչների անտառային ծնունդը («Շըլօր օտող շիլըլվը^էցէ»): Նրա տարածքում էր գտնվում երկրամասում հայտնի Ահարոնյանի գինու գործարանը եւ խաղողի այգին: 1920-ական թվականների վերջերին խրամորթցի Ահարոնյանի այգիներն ու գինեգործարանն անցնում են Աղդամի շրջանին: Գյուղից հեռու չէ Աղդամի հին գերեզմանոցատեղին՝ Խրամորթի հողատարածքի վրա:

ՊԸՌԱԹՈՒՄԲ-ՊԱՌԱԹՈՒՄԲ

Պաշտոնական փաստաթղթերում՝ Պառավաթումբ: Գյուղ Վարանդայում: Պառաթումբ է կոչվել այն բութ գլխով թումբը, որի վրա էլ կառուցվել է գյուղը: Գյուղը կրել է սարի անունը: Կազմված է պառ եւ թումբ բաղադրիչներից՝ միացած ա հոդակապով: Արցախի բարբառում պառակ նշանակել է պառկած, պառավ նշանակել է կորացած, փոխաբերական իմաստով` ծեր: Վարանդայում, ինչպես եւ Պատմական Հայաստանի այլ տարածքներում եղել են նման կառուցվածքի տեղանուններ: Պառավաքար-պառկած քար, ընկած քար /հկ՝ ցից քար/: Բերդաշենի՝ դեպի արեւելք թեքված սարը, որ նստած առասպելական վիշապ է հիշեցնում, դարձյալ զուրկ է կատարից եւ կոչվում է լյառն Պառակ: Պառաթումբ անունով է կոչվել մի բնակավայր, որ գոյություն ուներ Մալական բնակավայրից ոչ հեռու, Թաղեր գյուղի տարածքում: Հավանաբար, այդ բնակավայրին է պատկանել արհեստական բլուրի մեջ թաղված եկեղեցին: Բացառված չէ, որ երկու բնակավայրերն էլ նույնը լինեին իրենց դաշտային եւ լեռնային արոտավայրերով: Ղափանից մեկ ու կես կմ դեպի Զանգեզուր կա մի բնակավայր, որ պաշտոնական թղթերում Բարաբաթում է հորջորջվում, սակայն ժողովուրդը կոչում է Պառաթումբ: Տեղացիները գիտեն, որ մոտավորապես 18-րդ դարի սկզբներին այս գյուղը հիմնադրել են Արցախի Պառաթումբից գաղթած երեք եղբայրներ, ճիշտ նույն թումբն ու դիրքն ունեցող վայրում: Գյուղն այժմ նախկինը չէ, մեծացել է, համալրվել տարբեր վայրերից եկած բնակիչներով:

Պառաթումբը Վարանդայի հնագույն բնակավայրերից է, ուր կան արեւապաշտական կառույցների եւ վաղ միջնադարյան եկեղեցիների ավերակներ:

Գրական արևելահայերենով գրառված ավանդությունները ըստ Լևոն Հարությունյանի

ԱՄԱՐԱՍ

Լէնկ–Թէմուրը ըտըղան մինչէվ Արաքսը սըլդըթնէրէն ո̈ւրո̈ւր կօխկէ վը^էնն ա կըցըրալ՝ կարքադըրէլավ, վէր մին-մին տըղըհան անին վանքէն քարէրը, ու ծէռքա ծէռք տալ^յավ ածին կ^յէտնըվէր:

Տի էլ ըրալ ըն, բայց էդ մոնղոլներին ք^յինիլան յէտը մերունք վանքը նորից վերականգնալ ըն դաստի: Ըստ Արամ Ղանալանյանի

ԱՄԱՐԱՍԱ ՍՕ¨ՐՓԸ

Ամարասա սօ¨րփէն մը^էծ զօրություն ա իլա¨լ, Դէրբէնդա սքըսած մինչէվ Թավրիզ չըպէրք մարթիք^յ ու կընանէք^յը յէկալ ըն սօ¨րփը, ղաչանք ըրալ, մօմ վառալ, ուխտ ըրալ, օրէրավ կացալ, սօ¨րփին վը^էղան յէր կալ^յալ ո¨ւրա¨նց նըհը^էտ տարալ։

Ամարասը խօխա ա տըվալ։ Չըպէրք կընանէք^յը կ^յամ ին աաում՝ ինձ տըղա տօ, յա ինձ ախճիգ^յ տօ։ Ամարասը նահանց օզածը անում ար։ Իմ իրէսըս նա զօրությանը տակէն։

ԱՄԱՐԱՍ-ՔԱՂԱՔ

Մը^էծ, հարուստ քաղաք ա իլա¨լ, տարէն պո¨ւլո¨ւր ամը^էռնը մաչին խաղ ընէյիս: Տա հը^էտէ յէլ Ամարաս ըն ասալ:

Ամարասա ըխճըկէրքը սէրուն ըն իլա¨լ՝ անումը մինչև Ղարս ք^յէցած: Լօխ փըրթա¨լ ըն, կ^յուղացալ ըն տարալ: Հին խօսկ ա. «Ամարասա տօ¨խը տարէն էրկու հը^էտ ճօտէր կանէ»: Ամա Ուջաղա ըխճկէրքը Ամարասա ըխճըկուրանցան նախշուն ըն ըլա¨լ: Տա հը^էտէ ասալ ըն. «Հիշտէղ ք^յինիս օջաղը սէրուն»: Իմ սկեսուր պատմար, մարը Ըմըրասա յա ըլալ:

Իրէք մանգունք

Ք^յօհնա զո̈ւրո̈ւց ա. ասում ըն էտ վանքը շինալ ա Սիմօն վարթաբէդը: Ըտը^էղ իրէք խօխա յա թաղած, ըտըրա հը^էտէ յա անումը Իրէք մանգունք:

Էտ խօցը մէյդէրը վար հէռու տը^էղա օղտէրավ պէրալ ըն, միհէնգ^յվա յէխծան պատառ քաշ օղտը չօքալ ա: Ըտը^էղ էլ ըսքըսալ ըն վանք շինիլը, ամմա ցիցէռնակնէն յըրա յըն տա̈ռալ, կըրացը^էխը կըրալ, տարալ տիյէր պո̈ւնէր շինալ:

Ժուղօվուրթը քընէնք^յ ա ըրալ, վար հա̈լբա̈թ Աստուծ ա ղարկալ էտ ղուշէրէն, վար յէխծէ շինիլի դո̈ւզ տը^էղը նըշանց տա: Ըտըհէնց էլ ըրալ ըն, էտ խօցը ծիծէռնակնէրէն պո̈ւնէրէն քըշտէն թաղալ ըն, ըտը^էղ վանք շինալ:

Կատարօ վանք

Էս վանքը տումըցէ քուրըախպէր ըն շինալ^յ՝ մին հազզար իրէք հա̈րո̈ւր, հազզար չօրս հա̈րո̈ւր տարէ առաչ: Աստուծ ա̈րա̈զ ա տըվալ, վէր ք^յինին էտ վանքը շինին: Ըտահանք ըռազի չըն կացալ, ասալ ըն.

—Քարըն ա ճո̈ւրը կարէլ չընք պիցըրցընինք^յ մինչէվ ընդը^էղ:

Աստուծ էլ ասալ ա.

-Ծը^էզ գօրծ չօնիք^յ, տուք ք^յէցէք^յ, լօխ ա̈մա̈լ ա կ^յըլա̈կան:

Ք^յէցալ ըն տը^էսալ ըտը^էղ մին խիլլա քարէր վէր ածած, մին մը^էծ վըխճարու սո̈ւրո̈ւ յէլ ըրըծէս: Էտ վըխճըրնէն քըթալ ըն, կաթնը լո̈ւսնըվը^էղէն նըհը^էտ խառնալ, ցը^էխ ըրալ, պատէրը տիրալ: Ըտըրա հը^էտէ յէլ մինչէվ միհէնգ^յ տու կարէլ չըս մին ցըլըէփ պուք տաս:

Տիզա̈փադ

Տումըցէ մին կընէգ^յ ա իլա̈լ: Մին օր տըրա խօխան ազառմիշ ա իլա̈լ, ընգալ բալնիցա: Էլ դօխտուր չըն թօղալ, պէրալ ըն, վէր պըժըշկէ, վէշ մինը կըրէցալ չի, լօխ ծիռքըրնէն թափ ըն տըվալ, ղըրաղ կացալ: Ախըրը էտ կընէգ^յըտ տը^էսալ ա, վէր խօխան սօր- էք^յո̈ւծը ընգած ա, ճարը կըտըրած օշը բիդի Տիզըփա̈դա ա̈նգ^յո̈ւնըն ա ըրալ, ըղաչանք-պըղատանք ըրալ.

-Ա՛ Տիզա̈փադ, իմ իրէսըս քու վը^էննանըտ տակը, վէշ մինը ինձ ումէդ չի տաս, սաղ բըլէս անա ծէռք ըն քաշալ, իմ ումըդատը^էղըս տու վըս մընացալ, խօխաս սըղըցըրու, մին վը^էխճար յօր օնիմ, կ^յամ վը^էտքըտ, մատաղ անիմ:

Էտ ա, վէր ասալ ա, մին էրկու օրումը խօխան սըղացալ ա, տը^էռալ բո̈ւլբո̈ւլ:

Տըզա̈փադ սարը ըտի սօ̈րփ ա, խը^էղճ բէք^յարէն վը^էզը կըդո̈ւզըցընէ, թա̈ք^յի հըվատաս, մատաղ անիս:

ՏՈՒՄԸՑԷ ԹԷՎԱՆ

Թէվանը նի յա մընէս մին շէն, թա.

—Էրկու վը^էխչար տուվէ՛ք^յ: Լօխ ծըծըղէս ըն, ըտըրա նիհէտ տաս: Թէվանը ք^յիս ա ծըմակը, ո̈ւրա̈ն մարթկանցը ասմա.

—Ք^յը^է՛ցէք^յ համան շէնը, ըսըէ՛ցէք^յ՝ Թվանը էրկու վը^էխչար ա ուզիս: Ժուղօվուրթը վէր Թիվանէն անըմը ըսկընաս ըն, պիրիս ըն քըսան վը^էխչար տաս, թա.

—Հալալ ինի, տա՛րէք^յ՝ ք^յը^էփ անէ:

ԼԷՆԿ-ԹԷՄՈՒՐ

ա) Ասում ըն՝ կուճուր վըխտէն Թէմուրը շատ դաջալ խօխա յա իլալ: Վար մարը մը^էռալ ա, հա̈րը ք^յացալ ա մի օրիշ կընէգ^յ օզա̈լ, պիրալ: Էտ կընէգ^յը տէմ ա տիրա̈լ, թա.

—Յա՛ յէս, յա՛ քու խօխատ, յէս էտ օյինբազէն նըհէտ կարալ չում ապրէմ, թա օզում ըս՝ մընամ, ըտըրան պիտի մօրթէս: Թէմուրէն հա̈րը մընացալ ա էրկու պատու ղաթում:

Վէրչը ասալ ա.

—Մօրթէլը կարալ չում, ամմա մին ճար կանէմ: Պիրալ ա խուխէն ծախի վը^էննէն ճիլը կըտրալ, վար կարա վէչ շատ չըրօթուն անէ: Ըտըհէնց էլ Թէմուրէն վը^էննը մընացալ ա կաղլիգ^յ, անումըն էլ՝ Լէնկ (կաղ)-Թէմուր:

բ) Լէնկ-Թէմուրը շատ անվա̈լ մարթ ա իլա̈լ. վը^էննը՝ չօլախ, սըփաթը՝ ծըռմըծօռ: Միհէտ մին հիլի յա քըթա̈լ, սըփաթը մաչին տը^էսալ, ըսքըսալ լա̈ց ինիլը: Նօք^յա̈րը, վէր տը^էսալ ա, ինք^յը ընդըրանա պէցուր ա լա̈ց իլա̈լ: Թէմուրը հըրցըրալ ա.

—Տո՞ւ խէ յըս լաց ինում:

Նօք^յա̈րը թա.

—Լէնկ-Թէմուրըն ապրած կէնա, էտ վէր տու միհէտ ըս ք^յը^էզ հիլվումը տը^էսալ, լա̈ց ըս ինում, պա յը^էս հունց չի՞ լա̈ց ինիմ, վէր էտ անվա̈լ սըփաթըտ օրը հա̈րո̈ւր հը^էտ իրը^էսըս նիյըէր ա ինում:

ՈՒՍՏԱ ԱԴՈՒՆՔ Գերդաստան Չլդրան գյուղում

Էս ցէղէն մը^էծը Ադին ա: Էտ էլ լա̈վ դամո̈ւրչի յա իլալ: Ասում ըն՝ ռուս թաքավէրը նըրա հէտի մին զընդան ա ղարկալ: Ադին էլ փօքսավը փըչալ ա, քարը հիլըցըրալ, պօղվատ ըստացալ, պուղվատան էլ մէխ շինալ, ղարկալ թաքավէրէն յիրան: Թաքավէրը մէծ կընհատական ա տուվալ, ըտըրա հէտի էլ ասալ ըն՝ Ուստա Ա̈դի: Ըտըհէնց էլ Ադունց ցէղէն անումը տա̈ռա̈լ ա Ուստա Ա̈դո̈ւնք:

_Կ^ՅԻԶՕ̈ՂԱՆՑ ԱԶ_Կ Գերդաստան Հերհեր գյուղում

Էս ազգէն ժըղօվուրթը մին էրկու հա̈րո̈ւր տարէ առաչ Իրանա յըն յէկալ: Ըտահանք էլ շատ վը^էխճար ըն իլա̈լ պըհէյիս: Պո̈ւրթըն էլ էնքան շատ ա իլա̈լ, վէր վա̈րին էն ըն իլա̈լ կ^յիզիյիս ծըխէյիս: Ըտըրա հը^էտէ էլ ըտահանց ասալ ըն պո̈ւրթ կ^յիզօղ: Ազկէն անումըն էլ մընացալ ա Կ^յիզօ̈ղանց ազկ:

ՍԷՎՈՒՆՑ ԱԶԿ Գերդաստան Խնապատ գյուղում

Արաբնէրէն վախտը խընըբըդըէցէք^յ օր-իշըէղ չըն իլալ տըսնալիս: Էնքան շէնը քընդիքարակ ա տը^էռալ, վէր անումը տիրալ ըն Թէզխարաբ (ճէլլի քանդվօղ):

Միհէտ էլ դո̈ւշմաննէն կ^յամ ըն, շէնը քըթէնում չըն: Պիրում ըն Գ^յօ̈լ ըխպիրին ղըրաղէն մօխէր շաղ տամ, վէր քըշէրը ճո̈ւր յօր օնօղ ինի, վըննահէտը մընա, գյիդան՝ էտ սըմթէրումը կէնօղ կա, թա՝ չէ: Մին կընէգ^յ, խօխան խըտտած, կ^յամ ա ճո̈ւր յօր օնում, կըլխու ըղնում, վէր պէնը պո̈ւրթ ա: Ճարը կըտրած՝ մարթին նըհը^էտ նի յըն մընում խօր ծըմակը: Էտ մարթը էնքան ծըմակումը մընամ ա, ռանգ^յը սըվանում ա, անումը տինում ըն Սէվի: Ըտըրանա էլ էտ ազկէն մինչըէվ միհէնգ^յասում ըն Սէվունց:

ԴԻՀՐԸԶԸ^ԷՑՈՒ ՊԷԼԻ

Ք^էօհնա վըխտէն Դա̈հրա̈զ շէնումը ա̈դաթ չի իլա̈լ, վէր հըռհնընքէն պէլին սուփրէն ղըրաղէն նըստէ: Վա̈րին վը^էննը կացած ա մընացալ, հանցու պակաս-պըռատը տը^էսնա, ղարավուլ քաշի, վէր փըսէն ա հառհնէն բո̈ւրդան ղըսարաթ անօղ չինի:

Ըտըրա հը^էտէ յէլ միհէնգ^յ հու վէր մընամ ա սուփրէն ղըրաղէն վը^էննը կացած, ասում ըն.

—Խէ նըստո՞ւմ չըս, դիհրըզը^էցու պէլի՞ յըս:

.ՍՕՂԱՆ ՕՏՕՂ ՃԸՐՏԸՐԸ^ԷՑԷՔ^Յ

Մին հարուստ ճըրտըրը^էցէ յա ինում, լ^յավ տընէր ա շինում, վո̈ւրք^յ-տoրք^յ ըստէղծում: Կօխկէ շէնան մին էրկու հօքի մըսլըհաթ ըն անում, վէր ո̈ւրո̈ւգ^յունը կ^յան թաքուն ակուշկավը յէշին, տը^յսնան, վէր էտքան հարուստ ա, տա հինչ ա օտում, հինչ ա խըմում: Կ^յամ ըն տը^էսնում էտ մարը, մին մը^էծ սօղան ճըմօռած, ցամաք հացավ օտում ա, կըլխէն էլ ըխպիրին ճիրան խըմում: Ք^յո̈ւնում ըն ո̈ւրա̈նց շէնը, թա. —Ճըրտըրօցուց ապրուստը կըտըրվէ, էն ըն հըրըստութունում լըղ տայիս, ամմա ուտըլէղէննէն սօղան ա: Ըտի յէլ ճըրտըրը^էցուց անումը մընամ ա Սօղան օտօղ ճըրտըրը^էցէք^յ:

ՓՈ̈ՒՐՓՈ̈ՒՏՈՒ ՏԱՐԷ

Հազզար իննը հա̈րո̈ւր տըսնըիննը թիվը նուրըկ^յըղըէցուց հը^էտէ զուլում տարէ յա իլալ. արտէրը տը^էռալ չի, սօվ ա ընգալ, ժուղուվուրթէն փիրթալ: Շատ մարթ ա մը^էռալ, հուվէր էլ սաղ ա մընացալ, փո̈ւրփո̈ւտավ ա յօլլա ք^յը^էցալ. էտ տարէ մինակ փո̈ւրփո̈ւտըն ա իլալ բօլլուղ: Ըտըրա հը^էտէ էլ շինացէք^յ էտ տարուն անումը տիրալ ըն Փո̈ւրփո̈ւտու տարէ:

ՍԸ^ԷՎԸՆ Ա ՍԻՊՏԱԿԸ

Ք^յօհնա զո̈ւրո̈ւց ա. ասում ըն՝ լափ ըռըչան վը^էղ-զատ չի իլալ, չո̈ւրք^յո̈ւպո̈ւլո̈ւր սաղ ճո̈ւր ա իլալ, էտ ճիրըմըտ էլ՝ էրկու ղուշ. մինը՝ սը^էվ, մինը՝ սիպտակ: Միհէտ էս սը^էվ ղուշը ընգալ ա ճիրին տակը, ընդըղան վը^էղ պէրալ տուվալ սիպտակէն: Ըտի էլ ամմէն օր պիրանումը վը^էղ ա պէրալ, սիպտակ ղուշըն էլ թուփ ա ըրալ, թուփ, մին վը^էղէ թումբ շինալ, ըտըրանա էլ յէրգ^յիրը կույացալ ա: Սը^էվ ղուշըն էլ տը^էսալ ա, փըխըլօթունը քաշալ: Միհէտ էլ օղկ ա ըրալ, պիրանան վը^էղէն տը^էղակ քարէր ա վէր տը^էռա̈լ, աշխարքըս լըցցալ:

Ըտըրա հէտէ էլ ասում ըն՝ սիպտակը պարի յա, սը^էվը՝ չար:

ՃԸԿԱՏԷՆ Կ^ՅԻՐՎԱԾԸ ՃԻՆՋՎԻԼ ՉԻ

Մէհէտ Ըռչածօ̈ր մին տըղա խօխա յա ծընվում: Ծընվում ա, յէշում ըն տըէս- նում՝ կըլխանը յէրը մին սիպտակ մըրքավուր վը^էննը: Էտ մըրքավուրը ասմա.

—Յը^էս ճըկըտակ^յիր կ^յիրօղըն ըմ: Էս խուխէն ճըկատէն կ^յիրէցէ, վար փըսըկվիլի օրը սէլու տակ ընի, մը^էռնէ:

Էտ մարթըտ էտքանըտ ասում ա, ինքը իթտի-բաթտի տա̈ռնում, կօրչում: Դա̈րդը ընում ա տընըցուց ջանը: Ախըրը, վար խօխան մըծանում ա, փըսըկվիլի վախտը կ^յամ ա, հա̈րըն ա մարը վախում ըն՝ հէռու տը^էղ ք^յինան, շէնին էն մի թաղան մին ախճիգ^յ ըն հավան կէնում, մըսլըհաթ անում, վար հըրսանէք^յ օքօստօսումը անին, վար սէլ չի կ^յա: Ըրէվէն փըլփըլթօցավը հարթնանը յօր ըն օնում, վար կ^յան տօն, բո̈ւրդան ծօ̈րավը ընցնիլիս յէրգ^յինք^յը սըվանում ա, ըրօտում, սէլ նի օնում, էտ տըղէն քըշում, տանում քըց^յում Խըչընակ^յէտը, ըսպանում: Հըտէ ըտըհէնց ա: Նըհախ չըն ասում.

—Ճըկատէն կ^յիրվածը ճինջվիլ չի:

ՄԸՌԱԼԷՆ ՆԸՀԷՏ ՎԸՆՆԸՄԱՆԷՐ ՏԻՆԻԼԸ

Ղարաբաղա շինըթկընէրան մինումը միհէտ մին իրփիվէրի կընգա ջահիլ տըղա յա մը^էռնում: Շինացէք^յ վըհաքվում ըն, թա̈զզա շօրէր, վըննըմանէր իք^յ օնում, էտ տըղէն կ^յըէց տամ, տանում թաղում: Ամմա վըննըմանէրը կուճուր ա ինում, զօռռավ ըն կ^յը^էց տամ: Էտ քըշէրը ըրա̈զի մարը իրը^էք հէտ տը^էսնում ա տըղէն՝ վա՜յ-վա՜յ ընէլիս.

—Այա՜, վա՜յ վը^էննէրըս, տը^էղըս նը^էղ ա՜, վա՜յ վը^էննէրըս:

Խը^էղճ կընէգ^յը զո̈ւրթնանում ա ծըվվօն-ծըկըլթօն քըցում շէնը, լօխճին վըհաքում կըլօ̈խը: Ըտի էրկու օր, իրը^էք օր, շէնին տըղըմարթիք^յը, ճըրըննէն կըտրած, ք^յինում ըն հանգ^յիստը պէնում, էտ տըղէն վըննըմանէրը հանում տինում քըշտին, նօրիցան վը^էղավ անում: Էտ քըշէրը ըրազի տըղան կ^յամ ա, թա.

—Ա՛յա, շունըրհակալ ըմ, մըհէնգ^յ տը^էղըս հա̈րզակ ա, անջախ-անջախ դինջացալ ըմ: Էտ օրան էլ ադաթ ա ընգալ. մըռալէն վըննըմանէրը կ^յը^էց չըն տամ, տինում ըն վըննէրէն քըշտին:

ՂԱՐԱԲԱՂ

Ասում ըն՝ Լէնկ-Թէմուրը վէր հըսալ ա Գօրիս, ո̈ւրա̈ն մարթկանցան մին քանէ հօքու ղարկալ ա մէր յէրգ^յիրը, թա.

-Ք^յըէցէք^յ տը^էսէք^յ՝ էտ հուվէրք ըն, հինչ հըրըստօթուն օնին: Տահանք էլ յը^էկալ ըն տը^էսալ, ք^յը^էցալ լօխ նաղլ ըրալ:

-Յէրգ^յիրը լ^յավ յէրգ^յիր ա՝ կանանչ, բաղէրումը թաղված, ամմա ժըղօվուրթը շատ ղօճճաղ ըն, լ^յավ կինի՝ ղըրաղ շօռ տաս: Էս ըռնըխըմէն էլ ըսկացալ ա, ըսկացալ, թա.

-Յը^էս հանց քըրըքա̈նդ բիդի անիմ էտ կանանչ բաղէրը, վէր տը^էռնա կարա(սը^էվ) բաղէր:

Ըտըղան ա մէր յէրգ^յիրին անումը մընացալ Ղարաբաղ: