Ղարաբաղի բարբառ

Թեմաներ

Ղարաբաղի բուն բարբառ

Ժայռի նման է այս հին բարբառը, Ժայռի պես կոշտ է, չհղկված. ՈՒ ժայռի պես էլ կարծր է, համառ է, Չի պոկի նրան և ոչ մի հարված. Շուրթերի վրա այնպես է բառը, Ինչպես որ ժայռն է հողում խրված: Ս․ Կապուտիկյան

ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԲՈՒՆ ԲԱՐԲԱՌԸ Արցախյան բարբառը հայերենի ամենատարածված, ուսումնասիրված ու դեռ ուսումնասիրության ընդգրկուն դաշտ ունեցող բարբառներից է: Այն ունի հարուստ ու բազմադարյան պատմություն. հայերենի հնագույն բարբառներից է և հատկանշվում է հնչյունական, քերականական ու լեզվաոճական առանձնահատկություններով, ճոխ բառապաշարով, բառապաշարի հնագույն տարրերով, բառիմաստային ուշագրավ իրողություններով: Բարբառի բառապաշարի հարստությունը վկայում է պատմական խոր արմատներ ունենալու փաստը: Դեռևս 8-րդ դարի քերական Ստ. Սյունեցին, հայ բարբառները աշխարհագրորեն դասակարգելով, հայերենի 8 բարբառների շարքում առանձնացրել է նաև Արցախյանը. <<Եւ դարձեալ զքո լեզուիդ գիտելն զբովանդակ բառսն զեզերականս, որպէս զԿորճայն և զՏայեցին և զԽութայինն և զՉորրորդ Հայեցին և զՍպերացին, և զՍիւնին և զԱրցախայինն. այլ մի միայն զՄիջերկրայսն և զՈստանիկսն, վասն զի պիտանիք այսոքիկ են ի տաղաչափութեան. այլև օգտակարք ի պատմութիւնս, զի մի վրիպեսցի անընդել գոլով լեզուացն>>:

13-րդ դարի բանաստեղծ, մանկավարժ ու քերական Հովհ. Երզնկացին Դիոնիսոս Թրակացու իր մեկնաբանություններում Ստ. Սյունեցու օրինակով դարձյալ 8 բարբառներ է տարբերակում, այդ թվում և Արցախի բարբառը՝ Կորճայք, Տայք, Խութ, Սպեր, Չորրորդ Հայք, Սյունիք, Արցախ, Արարատյան կամ Ոստանիկ: Արցախյան բարբառին անդրադարձել են Վ. Արևելցին, Ա. Այտընյանը /1866թ. լույս է տեսնում Ա. Այտընյանի <<Քննական քերականութիւն աշխարհաբար կամ արդի հայերէն լեզուի>> մենագրությունը, որտեղ մի առանձին բաժին նվիրված է բարբառային մի շարք իրողությունների բացահայտմանը/, Ք. Պատկանյանը /”Исследование о диалектах армянского языка”, որով և Պատկանյանը նախանշում է բարբառների ձևաբանական դասակարգման ճանապարհը՝ չանտեսելով դասակարգման տարածքային սկզբունքը/ և ուրիշներ:

1898,1899,1900թթ. հաջորդաբար լույս են տեսնում Աճառյանի բարբառագիտական առաջին ուսումնասիրությունները՝ նվիրված Ասլանբեկի, Վանի, Ղարաբաղի բարբառների քննությանը: Աճառյանը Արցախյան բարբառը -ում ճյուղի բարբառների շարքն է դասում ու իր <<Ղարաբաղի բարբառը>> մենագրության մեջ ներկայացնում բարբառի առանձնահատկությունները: Հետագայում Ա. Ղարիբյանը Ղարաբաղի բարբառից առանձնացնում է Հադրութի և Շաղախի բարբառները ու դրանք դասում -ս ճյուղի բարբառների շարքը: Ղարիբյանը Արցախյան բարբառին անդրադարձել է նաև իր <<Հայ բարբառների հնչյունական դասակարգումը>> աշխատության մեջ և այն բնութագրել որպես երկաստիճան ձայնեղազուրկ բաղաձայնական համակարգ ունեցող բարբառ:

Արցախյան բարբառի ուսումնասիրության բնագավառում մեծ է Կ. Դավթյանի վաստակը: Նրա՝ <<Լեռնային Ղարաբաղի բարբառային քարտեզը>> մենագրությունն առ այսօր էլ Ղարաբաղի բարբառի մասին եղած ուսումնասիրություններից լավագույնն է. այն այսօր էլ Ղարաբաղի բարբառի, վերջինիս խոսվածքների ուսումնասիրության համար լայն դաշտ ու հնարավորություններ է բացում: Սա այն ակոսն է, որով ձգվում ու դեռ ձգվելու են բարբառի ուսումնասիրությանը միտվող բոլոր ճանապարհները: Շատ կարևոր է նաև, որ հայ բարբառագետներից Կ.Դավթյանն էր առաջին անգամ իր <<Լեռնային Ղարաբաղի բարբառային քարտեզը>>/ 1966թ. լույս տեսած/ մենագրության մեջ կիրառել լեզվաբանական աշխարհագրության մեթոդը: Դավթյանի օրինակին հետևեցին շատ բարբառագետներ, բայց, իհարկե, դրանք դեռևս քարտեզագրման գործում ամբողջական աշխատություններ չէին: 1965թ. լույս է տեսնում Ա. Պողոսյանի <<Հադրութի բարբառը>> աշխատությունը, որտեղ հեղինակը մանրամասն ներկայացնում է բարբառի հնչյունական, բառագիտական, քերականական օրինաչափությունները:

1972թ. լույս է տեսնում Գ. Ջահուկյան <<Հայ բարբառագիտության ներածություն>> աշխատությունը, որը կարևոր դեր է ունենում վիճակագրական բարբառագիտության բնագավառում և նոր խթան է դառնում բարբառների ուսումնասիրության նոր եղանակներին անցնելու ճանապարհին: Հայերենի շուրջ 120 բարբառախոս վայրերի ցանկում նա քննում է Ղարաբաղի բարբառի մեկ տասնյակ խոսվածքներ: Գ. Ջահուկյանն է, որ իր դասակարգմամբ հստակեցրել է բարբառ- ենթաբարբառ-խոսվածք սահմանները, և հիմնավորել ու փաստարկել առանձին բարբառներ դիտվող Հադրութի ու Շաղախի, Մեհտիշենի` Ղարաբաղի բարբառի ենթաբարբառ կամ խոսվածք լինելու իրողությունը: Այսօր էլ ուսումնասիրության հարուստ աղբյուր է բարբառը, կատարվում են ուսումնասիրություններ, գրվում հոդվածներ ու ատենախոսություններ: Անկախության շրջանում ԱրՊՀ բանասիրական ֆակուլտետում, ՀՀ ԳԱԱ Հր. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտում իրականացվել են լայնածավալ աշխատանքներ, հավաքագրվել են նյութեր, կազմվել են բարբառագիտական ատլասներ, ընդլյանվել է բարբառների ուսումնասիրության դաշտը: 2008-2010թթ. լույս է տեսել Գուրգեն Բաղդասարյանի՝ երկհատորյա <<Արցախի բարբառի բառարան-հանրագիտարանը>>: 2013թ. Ար. Սարգսյանի հեղինակությամբ հրատարակվել է <<Ղարաբաղի բարբառի բառարան>> մեծարժեք աշխատությունը: Այս երկու աշխատանքները բարբառի պատմության հուշարձաններն են և լրջագույն ներդրում բարբառի պատմության ուսումնասիրության տարածքում: Արցախյան բարբառը եղել և մնում է հայերենի հնագույն ու ուսումնասիրության խոր շերտ ունեցող բարբառներից:

Հադրութի ենթաբարբառ

ՀԱԴՐՈՒԹԻ ԵՆԹԱԲԱՐԲԱՌ ․ Ղարաբաղի բարբառի ենթաբարբառ: Խոսվում է ԱՀ Հադրութի շրջանի բնակավայրերում, բացի Արփագյադուկ, Թէզխարաբ, Սիպտակ շէն, Պուտրուսաշէն (վերջիններս պատկանում են ում ճյուղի բուն Ղարաբաղի բարբառին) և Խըծապէրթ, Դօլանլար, Սարէն շէն, Միրիշկյալու, Խըրմանջուղ, Ըլբըլաղ (վերջիններս պատկանում են Շաղախի ենթաբարբառին) գյուղերի:

Ի տարբերություն մայր բարբառի՝ սահմանական ներկան և անցյալի անկատարը կազմվում են ս-ով վերջավորվող դերբայով (ըղաս, ուտէս, շինիս), որի պատճառով որոշ լեզվաբանների կողմից դիտվում է որպես -ս ճյուղի առանձին բարբառ:

Ունի նաև այլ առանձնահատկություններ. 1. անձնական դերանվան 1-ին դեմքի, օժանդակ բայերի և բայական ձևերի 1-ին դեմքի հոգնակի վերջավորությունները նույնանում են 2-րդ դեմքի հետ՝ ք-ին նախորդող ն-ի բացակայության պատճառով (մուք, ըսէս ըք, ասալ ըք, ըսէս իք^յ, ըսէցէք^յ, կասիք^յ, բիդի ըսիք^յ ևն), 2. .կենսունակ է նէ (նի և ոչ թե ներ մասնիկից առաջացած) հոգնակերտը, որը սեռական-տրականում թեքվում է ոչ թե_ էն_ (տըխտըկնէրէն, սըլդըթնէրէն), այլ ու հոլովանիշով (սըլդըթնուն, սըլդըթնուն), 3. վերլուծական բացառականն ու գործիականը հաճախ են կազմվում նըստա/նը²ստա, նըստավ/նը^էստավ բառ-մասնիկներով (տըղէն նըստա, տըղէն նըստավ), 4. էս, էտ, էն ցուցական դերանուններին զուգընթաց հաճախ գործածվում են _ըզէս, ըզէտ, ըզէն _դերանունները, 5. առավել հաճախ են գործածվում երկրորդական բաղադրյալ ժամանակաձևերը ևն: Նախկինում Հադրութի ենթաբարբառին էին պատկանում նաև Ասկերանի շրջանի Շուշըք^յէնդ և Շուշիի շրջանի Քարէն տակ գյուղերի խոսվածքները:

Շաղախի ենթաբարբառ

ՇԱՂԱԽԻ ԵՆԹԱԲԱՐԲԱՌ․ Հադրութի շրջանի Խըծա̈պէրթ, Դօլանլար, Սարէն շէն, Միրիշկյա̈լո̈ւ, Խըրմանջուղ, Ըլբըլաղ (նախկինում՝ նաև Մարտակերտի շրջանի Չինգյաթաղ) գյուղերի խոսվածքների ամբողջությունը: Տարբեր լեզվաբանների կողմից ներկայացվում է նաև Շաղախի բարբառ, Շաղախ-Խծաբերդի բարբառ, Քեյվան-Շաղախի բարբառ անուններով՝ հիմնականում հիմք ընդունելով սահմանական եղանակի ներկա և անցյալի անկատար ժամանակաձևերի կազմությունը ս-ով վերջավորվող դերբայով (ըսիս ըմ, ըսիս ըմ լա̈լ): Առաջացել է 1928-1930թթ. այդ բնակավայրերում բնակություն հաստատած նախկին ղարադաղցիների բարբառի (Ղարադաղի բարբառ) վրա Ղարաբաղի բարբառի և հատկապես Հադրութի ենթաբարբառի ազդեցության արդյունքում: Վերջինիս համեմատությամբ պահպանել է մի շարք առանձնահատկություններ. 1.առկա է շեշտակիր ը ձայնավոր ոչ բնաձայնական միավանկ բառերում (մըծ, սըրտ), 2.անձնանունները հաճախ հոդ չեն ստանում (Աշօտ ասից, Մաքսիմի ախչիգյը), 3. ունի երկու խոնարհում՝ ա (աղալ) և ի (շինիլ), Հադրութի ենթաբարբառի է խոնարհմն բայերը պատկանում են ի խոնարհման (ասիլ), 4. ներկա ժամանակի հոգնակի երկրորդ դեմքի օժանդակ բայն է էքյ (ըսիս էքյ), 5. օժանդակ բայի անցյալը կազմվում է ներկայից և լա̈լ բայից (ըսիս ըմ լալ), 6. անցյալի վաղակատարը և անցյալ կատարյալը նույնանում են վաղակատարին (ասալ ըմ), 7. ըղձական անցյալն ու պայմանական անցյալը արտահայտվում են նույն ձևով՝ անորոշ դերբայի, օժանդակ բայի ներկայի ձևերի և լալ բայի հարադրությամբ (ասիլ ըմ լա̈լ), որից էլ բիդը/բէդի/բիդի եղանակիչով կազմվում է հարկադրականի անցյալը (բիդը ասիլ ըմ լալ), 8. վերլուծական բացառականը նը^էստա/նըստա բառ մասնիկով չի կազմվում, այլ միայն անա բառ-մասնիկով (տըղէն անա):

Մեհտիշենի բարբառ

ՄԵՀՏԻՇԵՆԻ ԲԱՐԲԱՌ․ Մեհտիշենի բարբառը Ղարաբաղի բարբառի համեմատությամբ պահպանել է մի շարք առանձնահատկություններ.

օժանդակ բայի ներկայի և անցյալի ձևերը նման են են գրական հայերենին՝ բացառությամբ եզակի երրորդ դեմքի, որ ներկայում հաճախ լինում է ա/ա̈ (ասում ա), իսկ անցյալում՝ էր (ասում էր),
ապառնի դերբայը հիմնականում ունի գրականի վերջավորությունը (ասէլու),
վաղակատար դերբայը ունի ր վերջավորությունը (ասէր), որն ընկնում է, եթե օժանդակ բայը նախորդում է նրան (չէմ ասէ),
անցյալ կատարյալի եզակի առաջին դեմքը վերջանում է մ դիմորոշիչով (ասամ), իսկ մյուս դեմքերի վերջավորությունները սովորաբար լինում են ար, ավ, անք, աք, ան նաև կանոնավոր բայերում (կ^յըրար, կ^յըրավ, կ^յըրամք, կ^յըրաք, կ^յըրան),
սեռական-տրականը հոդ չի ստանում,
բացառականը կազմվում է ից (քարից), գործիականը՝ օվ (քարօվ) վերջավորություններով,
շեշտը դրվում է վերջին վանկի վրա,
նախաշեշտ ձայնավորները սովորաբար չեն սղվում ևն:

Այս առանձնահատկություններն աստիճանաբար վերանում են, և ենթաբարբառը Ղարաբաղի բարբառի խոսվածքի վերածվելու միտում ունի:

Չայլուի բարբառ

ՉԱՅԼՈՒԻ ԲԱՐԲԱՌ․ արևելյան խմբակցության –ս ճյուղի բարբառ, որով խոսում էին Մարտակերտի շրջանի Չայլու գյուղում: Իրականում ներկայացնում է Ուրմիայի բարբառը, որի կրողները 1828-1830 թվականներին այստեղ են տղափոխվել Պարսկաստանի Ուրմիայի և Խոյի գավառներից՝ հիմնականում պահպանելով մայրենի բարբառի առանձնահատկությունները: Որոշ լեզվաբաններ համարում են Մարաղայի բարբառի խոսվածք, որոշները՝ նույնացնում Խոյի բարբառի հետ:

Բացի գրական հայերենի հնչյուններից գործածվում են ա, է, ը, ի, ու, օ, ա̈, ո̈ւ, օ̈, ը^Է ը^Ի, ու^օ ձայնավորներն ու երկբարբառները, գ^յ, կ^յ, հ^յ, յհ, ք^յ բաղաձայնները:

Ձայնավորները ենթարկվում են տարբեր փոփոխությունների, երկբարբառներն ու եռաբարբառները՝ վերածվում պարզ ձայնավորների, ձայնեղները^յբառասկզբում խլանում, ետնալեզավային պայթականներն ունեն քմայնացած տարբերակներ ևն:

Շեշտը դրվում է վերջին վանկի ձայնավորի վրա: Գոյականն ունի թվի, հոլովի, առկայացման կարգեր, անձի և իրի քերականական տարբերակում: Հիմնական հոգնակերտներն են՝ -էր, -նէր, -քյէր, , -տանք, -րանք, -ստար ևն:

Սեռական-տրականը սովորաբար թեքվում է ի, ու/ու, ա/ա, վա թեքույթներով և օ ներքին հոլովմամբ, բացառականն ունի –է (ն), գործիականը` -օվ վերջավորություն, ներգոյականը ինքնուրույն ձևավորում չունի և կազմվում է սեռական-տրականից և մեջ կապից:

Բայն ունի է, ա լծորդություններ, վաղակատարի վերջավորությունը ձևավորվում է ր տարրով, անկատարը՝ ս-ով: Սահմանական ներկան և անցյալի անկատարը կազմվում են անկատար դերբայ+օժանդակ բայ կաղապարով (կյիրէս էմ, կյիրէս էմ էր ): Պայմանականն ունի կ(ը), հարկադրականը՝ կիտա̈/տըկը/տիկյա̈ եղանակիչը:

Մարաղայի բարբառ

ՄԱՐԱՂԱՅԻ ԲԱՐԲԱՌ ․ արևելյան _–ել (լ) _ճյուղի բարբառ է: Որոշ լեզվաբաններ համարում են Ուրմիայի բարբառի խոսվածք: Հիմնականում խոսվել է Պարսկաստանի Մարաղա քաղաքում ու նրա շրջակա բնակավայրերում, իսկ 19-րդ դարի 30-ական թվականներից՝ նաև Արցախի Մարտակերտի շրջանի Մարաղա գյուղում:

Ձայնավորներն են՝ ա, է, ը, ի, ու, օ, ա̈, ո̈ւ, օ̈, երկբարբառները՝ ը^է, ը^ի, ու^է, ու^ի, օ^ի, օ^ու: Գործում է ձայնավորների ներդաշնակության օրենքը: Բառասկզբում ձայնեղները խլանում են, հ-ն դառնում է խ, իսկ ետնալեզվային բաղաձայններն ունեն քմայնացած տարբերակներ:

Բաղաձայնից առաջ առկա է կ-յք, նք-հյ փոփոխություն և կիսաշփականների շփականացում: Բացակայում է ֆ խուլ շփականը, գործածվում է ղ կոկորդայինը: Գոյականն ունի թվի, հոլովի, առկայացման կարգեր: Հիմնական հոգնակերտներն են՝ -իր, -նիր, -քիր: Բացառականն ունի –էն , գործիականը` -օվ վերջավորություն:

Սահմանական ներկան կազմվում է անորոշ դերբայ+օժանդակ բայ կաղապարով (սիրել իմ-սիրում եմ), իսկ անցյալի անկատարում դրան ավելանում է էր մասնիկը (սիրիլ իմ էր): Վաղակատար դերբայն ունի ր տարրը: Եղանակների կազմը նման է գրական հայերենին:

Ղարաբաղի բարբառ

Ղարաբաղի բարբառը հայերենի ամենատարածված, ուսումնասիրված ու դեռ ուսումնասիրության ընդգրկուն դաշտ ունեցող բարբառներից է: Դեռևս 8-րդ դարի քերական Ստ. Սյունեցին, հայ բարբառները աշխարհագրորեն դասակարգելով, հայերենի 8 բարբառների շարքում առանձնացրել է նաև Արցախյանը. «Եւ դարձեալ զքո լեզուիդ գիտելն զբովանդակ բառսն զեզերականս, որպէս զԿորճայն և զՏայեցին և զԽութայինն և զՉորրորդ Հայեցին և զՍպերացին, և զՍիւնին և զԱրցախայինն. այլ մի միայն զՄիջերկրայսն և զՈստանիկսն, վասն զի պիտանիք այսոքիկ են ի տաղաչափութեան. այլև օգտակարք ի պատմութիւնս, զի մի վրիպեսցի անընդել գոլով լեզուացն»: Ըստ Կարո Դավթյանի՝ Ղարաբաղի տարածքում գոյակցում են 6 բարբառ՝ Ղարաբաղի, Հադրութի, Շաղախ-Խծաբերդի, Չայլուի, Մարաղայի, Մեհտիշենի. վերջին 4-ը 19-րդ դարի առաջին կեսին Պարսկաստանի Ղարադաղից, Ուրմիայից, Խոյից, Մարաղայից գաղթած հայ բնակչության խոսվածքների դրսևորումներն են: Հրաչյա Աճառյանը նշում է, որ բարբառը ձևավորվել է 12-րդ դարում՝ հիմք ընդունելով այդ շրջանում բարբառի բաղաձայնական համակարգում կատարված հնչյունափոխական իրողությունները, իսկ Գևորգ Ջահուկյանը հաստատում է, որ Ղարաբաղի բարբառը, ի թիվս հայերենի այլ բարբառների, առաջացել և զարգացել է հայ ժողովրդի ձևավորման ու պատմական զարգացման ընթացքին զուգահեռ, ինչը հիմնավորվում է լեզվաբանական հիմնավոր փաստերով:

Ղարաբաղա պարպառը շօղուլ կաղնէ յա, օզում ըս համնը շինի, օզում ըս՝ մա̈սա̈ն: