Չայլուի բարբառ

Նյութեր

ՎԵՐԻՆ ՉԱՅԼՈՒ․նմուշ-փոխադրություն

ՉԱՅԼՈՒԻ ԲԱՐԲԱՌ․ «Ս» ՃՅՈՒՂ

ՎԵՐԻՆ ՉԱՅԼՈՒ (Ուրմիայի բարբառի նման)

Չայլո՛ւ կ^յէղի՛ վէրի՛ թա՛ղա մէ տուն կար, կօ՛խկա հասա՛ր էր ք^յաշա՛ծ, էն ղ̊ըդա՛ պինդ էր ք^յա¨շա՛ծ, օ՛ցա չէր գինա¨ ճըղէլա¨. էտ տան մէչ ա¨ ապրէս էն էր էրկու դ ա¨դօ. ճo¨չ դ ա¨դօյի անըմա Սաթիկ^յ էր, փըստըկա անըմա՝ Հասմիկ^յ. էրկու դ ա¨դօնէրն էլ մէկ ա¨ մէկէն խօրօտ էն էր, ամա Հասմիկ^յ ա¨ ճo¨չ դ ա¨դօյէն էլ էր խօրօտ։ Տ ա¨նց ա¨ օխտա ախպէր ունէն էր, դ ա¨սմէն փըստիկ^յ ախպէր ա¨ Հասմիկ^յին շատ էր սիրալը։ Օրվա մէ օր էլ կ^յ ա¨րուն էր. սարէր ա¨, դ ա¨ր ա¨նէր ա¨, բաղէր ա¨ հըմէն ծախկիր էր, դ ա¨նց խէտն էլ ասէս էս էր բ ա¨լք^յի Հասմիկ^յն էր ծախկը։ Ամմա Հասմիկ^յի սիրտ ա¨ շատ տուխուր էր։ Փըստիկ^յ ախպէրա մօտէնաս ի, խարցընէս ի.

— Բաջի ջան, է՞ր էս տուխուր։

— Ախպէր ջան, - ասէս ի Հասմիկ^յ ա¨, - էսօր ինձի տըկ ա¨ նըշանէն Արամի խէտ, ամմա յէս դ ա¨ր ա¨ խավան չէմ, սիրաս էմ Զավէնին, էնիկ^յ էլ ինձի. է՜, աղաչէս էմտ, ախպէր ջան, ինձի մի զո¨ւրցո¨ւցո¨ւ, իմ օրա էկիր ի։

Էտ օրա կ^յ ա¨ս էն Հասմիկ^յին նըշանէս էն, իսկ^յի մէ պ ա¨ն էլ դ ա¨րմէն չէն խարցընէլի։

Էրկու սըհաթէն յէտօվ մէնք^յ էթա¨ս էնքյ Հասմիկ^յին սիրտ տալու խըմա. ճա¨մբ ա¨խէն լըսէս էնք^յ Հասմիկ^յի դ ա¨յ ա¨յ ա¨լ ա¨ց ա¨, շօ¨-շօ¨տ վազէս էնք^յ, տէսնէս էնք^յ Հասմիկ^յ ա¨ խօրի մէչ ի ինգ^յի, զինք^յա¨ ըսպանիր ի:

Պատմեց Հասմիկ Շահբազյանը։

( Կարո Դավթյանի <<Լեռնային Ղարաբաղի բարբառային քարտեզը>> աշխատությունից)

Չայլուի բարբառ

ՉԱՅԼՈՒԻ ԲԱՐԲԱՌ․ արևելյան խմբակցության –ս ճյուղի բարբառ, որով խոսում էին Մարտակերտի շրջանի Չայլու գյուղում: Իրականում ներկայացնում է Ուրմիայի բարբառը, որի կրողները 1828-1830 թվականներին այստեղ են տղափոխվել Պարսկաստանի Ուրմիայի և Խոյի գավառներից՝ հիմնականում պահպանելով մայրենի բարբառի առանձնահատկությունները: Որոշ լեզվաբաններ համարում են Մարաղայի բարբառի խոսվածք, որոշները՝ նույնացնում Խոյի բարբառի հետ:

Բացի գրական հայերենի հնչյուններից գործածվում են ա, է, ը, ի, ու, օ, ա̈, ո̈ւ, օ̈, ը^Է ը^Ի, ու^օ ձայնավորներն ու երկբարբառները, գ^յ, կ^յ, հ^յ, յհ, ք^յ բաղաձայնները:

Ձայնավորները ենթարկվում են տարբեր փոփոխությունների, երկբարբառներն ու եռաբարբառները՝ վերածվում պարզ ձայնավորների, ձայնեղները^յբառասկզբում խլանում, ետնալեզավային պայթականներն ունեն քմայնացած տարբերակներ ևն:

Շեշտը դրվում է վերջին վանկի ձայնավորի վրա: Գոյականն ունի թվի, հոլովի, առկայացման կարգեր, անձի և իրի քերականական տարբերակում: Հիմնական հոգնակերտներն են՝ -էր, -նէր, -քյէր, , -տանք, -րանք, -ստար ևն:

Սեռական-տրականը սովորաբար թեքվում է ի, ու/ու, ա/ա, վա թեքույթներով և օ ներքին հոլովմամբ, բացառականն ունի –է (ն), գործիականը` -օվ վերջավորություն, ներգոյականը ինքնուրույն ձևավորում չունի և կազմվում է սեռական-տրականից և մեջ կապից:

Բայն ունի է, ա լծորդություններ, վաղակատարի վերջավորությունը ձևավորվում է ր տարրով, անկատարը՝ ս-ով: Սահմանական ներկան և անցյալի անկատարը կազմվում են անկատար դերբայ+օժանդակ բայ կաղապարով (կյիրէս էմ, կյիրէս էմ էր ): Պայմանականն ունի կ(ը), հարկադրականը՝ կիտա̈/տըկը/տիկյա̈ եղանակիչը: