Ղարաբաղի բուն բարբառ

Կ^ՅՕՂԷՐԸ ՏՈՒՔ ԸՔ, ԷՆ ԸՔ ԺԸՂՕՎՈՒՄԸ

Հիրհէրա կըլխօզէն նախագան լօխճին ծէն ա տամ կանցիլա̈րը, ժօղօվ անում: Մին էլ յէշում ա տը^էսնում՝ խաղուղէն բաղէն պահակը` Մանաս դային, ակուշկէն տակէն վը^էննը կացած: Յէտ ա տը^էռնում, թա.

—Մա՛նաս դայի, տո՞ւ ըստը^էղ հինչ ըս անում, ք^յինի բաղը պա՛հէ՝ խաղուղը կ^յուղանան վէչ:

Մանաս դային ո̈ւրան կուրցունում չի, ասում ա.

—Նա՛խագա, ջանըս ք^յը^էզ մատաղ, շէնումը օրիշ կ^յօղ չըկա, հու բի՞դի կ^յուղօթուն անէ, կ^յօղէրը էն ըք ժօղօվումը:

ՊԱ ՀՈ՞ՒՆՑ ԸՆ ԸՆԷՍ

Քարէնտըկը^էցէ Կ^յափռո̈ւն թօռնը ըշկօլան կ^յաս ա տօն, թա.

—Ա՛պա, տու գ^յիդաս ը՞ս, վէր յէրգ^յիրը հայըրդա էն ա ինիս շօռ տալիս:

Կ^յափռի դային արմանք-զարմանք ա կըտրէս, թա.

—Բա՛լա, լ^յըհա մունք հէչ, պա էն մը^էծ-մը^էծ քըղըքնէրըմը շան տըղէքը հունց ը՞ն ընէս, վէր վէր չըն տըռնաս:

Քըխծըրլո̈ւզու խօսկ

Այսպես են խոսում են 1-1,5 տարեկան արցախցի մանուկները, և այս լեզուն մայրերի համար ամենաքաղցր լեզուն է։

ածիկ - աչք

աճիկ - աղջիկ

ամա - կեր

ամ - ուտում եմ

ատօ՜- ինձ տուր

բաբայ - քնել

բաբուլ - ոտնաման

բիժի - հորթ

բուա - ջուր

բուբու - թշնամի

դա̈ - ձի, էշ

դա̈դա̈ - քեռի, ծանոթ մարդ

զիզա - գեղեցիկ

ի - ինձ տուր

լօ̈լօ̈ - խնձոր

ծա̈ծա̈ռ - կանգնել

ծիպա - թռչուն

ծ^յո̈ւկ - ես քեզ գտա

կա- վերցրու

կակա -քաղցր, շաքար

կուկու - երեխա

հիտի - գրկիր

մէն/մէնը - ոտք

միմի - խմիր

նա̈-՛նա̈-՛նա̈՛ - նախատել

պիթի - գաթա, թխվածք

պտա/պծա - վերջացավ

տա̈տա̈ - հաց

տիտի - նստիր

տիզա̈ - լույս

փափա - կերակուր, մայրական կաթ

փո՜ւ - այրում է

քըխա - վատ է, ուտելի չէ

Աշխարհի բոլոր լեզուներում այս բառաշարքը ամենամաքուրն ու անմեղն է։

ԱԿՆԱՐԿ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԲԱՐԲԱՌԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

Ղարաբաղի բարբառը հայերենի կենդանի բարբառներից ամենատարածվածն ու կենսունակն է, որով հաղորդակցվում են Արցախի Հանրապետությունում, Հայաստանի Հանրապետությունում և արտերկրում ապրող հարյուր հազարավոր հայեր: Երբ և հատկապես որ շրջանում է ստեղծվել այն՝ դժվար է ասել: Խոսելով այդ մասին և հիմք ընդունելով, որ բարբառում գրաբարյան բ, գ, դ, ձ, ջ ձայնեղների խլացումն ընդգրկում է բնիկ հայերեն բառերն ու ասորերենից, պարսկերենից, հունարենից կատարված հին փոխառությունները, սակայն չի տարածվում թուրքական փոխառությունների վրա, և նկատի ունենալով, որ ձայնեղների խլացման օրենքը գործել է մինչև 12-րդ դարը՝ <<թուրքերի՝ Հայաստան գալուց առաջ>> ու դադարել է գործելուց այդ դարից հետո՝ Հրաչյա Աճառյանը նրա ծագումը հատկացնում է 12-րդ դարին : Հակադրվելով դրան՝ Գ. Ջահուկյանը առաջ է քաշում իր տեսակետը, ըստ որի՝ հայերենի բարբառների հնչյունական, քերականական և բառապաշարային հատկանիշները ձևավորվել են հայերենի պատմության ողջ ժամանակաշրջանում , և բաղաձայնների խլացման երևույթը պայմանավորված է այլ հանգամանքներով :

Ղարաբաղի բարբառի մասին առաջին վկայությունը թողել է 8-րդ դարի քերական Ստեփանոս Սյունեցին՝ հայերենի տարածական մի քանի տարբերակների շարքում նշելով նաև զԱրցախայինն. <<Եւ դարձեալ զքո լեզուիդ գիտելն զբովանդակ բառսն զեզերականս, որպէս զԿորճայն եւ զՏայեցին եւ զԽութայինն եւ զՉորրորդ Հայեցին եւ զՍպերացին եւ զՍիւնին եւ զԱրցախայինն. այլ մի միայն զՄիջերկրեայսն եւ զՈստանիկսն, վասն զի պիտանիք այսոքիկ են ի տաղաչափութեան. այլ եւ աւգտակարք ի պատմութիւնս, զի մի վրիպեսցի անընդել գոլով լեզուացն>> : Նույնը կրկնել է 14-րդ դարի բանաստեղծ, քերական Հովհաննես Երզնկացին :

1862-1863թթ. հրատարակած <<Ասրի բէգ եւ Գիքի>> դրամայի, որը հեղինակը համարում է Ղարաբաղի բարբառով (ղարաբաղցերեն լեզու) գրված, առաջին մասի ներածականում (էջ 896-900) ներկայացնելով բարբառի որոշ առանձնահատկություններ՝ Գալուստ Շերմազանյանն այն կոչում է <<քաջ տղամարդի և պատերազմական լեզու>>: Դրամայում գործածված դժվարհասկանալի բազմաթիվ (հիմնականում՝ բարբառային և փոխառյալ) բառեր համապատասխան էջերում բացատրվում են գրական հայերենով :

Իր 1869թ. հրատարակած աշխատության մեջ Քերովբե Պատկանյանը հայ բարբառների դասակարգմանը և որոշ բարբառների նկարագրությանը զուգընթաց ներկայացնում է Ղարաբաղի բարբառի հակիրճ ուսումնասիրությունը ։ Սկզբում տեղադրելով բարբառով գրառված որոշ նյութեր՝ հեղինակն այնուհետև քննում է բարբառի հնչյունական ( որոշ ձայնավորների ու բաղաձայնների քմային արտասանություն, հնչյունափոխություն, ձայնավորով սկսվող միավանկ բառերի սկզբից հ-ի ավելացում), բառապաշարային (գրաբարում չվկայված, ինչպես նաև գրաբարյան իմաստներից տարբեր իմաստ ունեցող բառերի առկայություն), քերականական (անվանական և դերանվանական հոլովում, խոնարհում) մի շարք առանձնահատկություններ: Միաժամանակ, խոսելով Խոյի բարբառի մասին, նա հավաստում է, որ այդ բարբառը խոսվում է Խոյում, Սալմատում, ինչպես նաև Ղարաբաղի մի քանի տեղերում՝ Շուշվա շրջակայքում՝ Ավետարանոցում և այլուր, և որ այն շատ կողմերով թեև նման է Ղարաբաղի բարբառին, սակայն ունի մի շարք տարբերություններ, ինչպես՝ ի-ն է դարձնելու հակում, բայական ներգոյականի ս-ով կազմություն՝ ում, ըմ, ման-ի փոխարեն, ու-ի փոխարեն ական-ով ապառնի դերբայի կազմություն ։

Ղարաբաղի բարբառի որոշ օրինաչափություններ, հատկապես հոլովման ու խոնարհման հարացույցներն են ներկայացված Մակար Բարխուդարյանի՝ Արցախի նշանավոր զվարճախոս Պըլը-Պուղու հետ կապված զվարճալի պատմությունները (գրառված գրական հայերենով ու Ղարաբաղի բարբառով (տվյալ ժամանակաշրջանի տառադարձությամբ) ընդգրկող ժողովածուի առաջաբանում , իսկ վերջում կցված է բարբառին հատուկ բառերի բացատրական բառարան (էջ 171-190): Նույն հեղինակի բանահյուսական մեկ այլ ժողովածուի <<Այլաբանական իմաստներ>> բաժինը (էջ 44-52) իրականում Ղարաբաղի բարբառի դարձվածների հավաքածու է:

<<Ժողովրդական լեզուի շեշտադրութիւնը արեւելեան ճիւղի բարբառների մէջ >> հոդվածում Մանուկ Աբեղյանը հայերենի արևելյան խմբակցության որոշ՝ Արարատյան, Ագուլեցոց, Գուգարաց, Թիֆլիսի բարբառներին զուգընթաց ներկայացնում է Ղարաբաղի բարբառի շեշտադրության առանձնահատկություններն ու շեշտից կախված հնչյունափոխության որոշ դեպքեր: Ըստ հեղինակի՝ <<Արևելյան բարբառներից առանձին քերականական շեշտադրություն ունին միայն Արարատյան բարբառն յուր բոլոր երկրորդական բարբառներով, Արցախու և Սյունյաց (Ղարաբաղի), Ագուլեցոց (զոկերի), Գուգարաց և Թիֆլիսի բարբառները: Մյուս երկրորդական գավառաբարբառները, որոնք այս գլխավոր բարբառների մեջ են, հարկավ, ենթարկվում են առոգանության միևնույն օրենքին, որ ունին մայր բարբառները>>:

Այս շրջանում բարբառի որոշ առանձնահատկությունների նվիրված երկու հոդվածներով է հանդես եկել Ղազարոս Աղայանը , որոնցից առաջինում անդրադարձ է կատարվում բ, գ, դ, ձ, ջ (ըստ հեղինակի՝ մետաղաձայն հնչյուններ) և պ, կ, տ, ծ, ճ (ըստ հեղինակի՝ նուրբ կարծրատիպ հնչյուններ) բաղաձայնների հնչյունափոխությանը և գործածության որոշ դեպքերի, այնուհետև ներկայացվում են ո տառի ւէ, ւը, ւա ձևերով գործածության դեպքերն ու բերվում համապատասխան օրինակներ, իսկ երկրորդում մեկնաբանվում են բարբառում գործածվող տէր (Աստված), տար (որևէ բանի տեր) և դէր (քահանա) բառերը, առանձնակի ուշադրություն է դարձվում դէր բառի քննությանը: Վերջինիս ծագումը կապվում է Տիր աստծո անվան հետ, որն ըստ հեղինակի՝ օտար բառ է և պետք է լինի դիր: Դեռևս անտիպ է Աղայանի կազմած <<Ղարաբաղի բառարանը>> , որի առաջին մասում քննվում են բարբառի հնչյունական մի շարք իրողություններ, իսկ երկրորդ մասում տրվում է (հեղինակի մշակած տառադարձությամբ) բարբառում գործածվող շուրջ 2000 բառ՝ համապատասխան բացատրություններով:

Ղարաբաղի բարբառի ուսումնասիրության մեջ առանձնահատուկ դեր ունի Հրաչյա Աճառյանը: Դեռևս Փարիզում ուսանելու ժամանակ նա փորձառական հնչյունաբանության հիմնադիր Ռուսլոյի լաբորատորիայում փորձառական մեթոդով մի քանի բարբառախոսների և իր անձի վրա ուսումնասիրության էր ենթարկել համապատասխան բարբառների, այդ թվում նաև Շուշիի խոսվածքի հնչյունաբանությունը։ 1899-1901թթ. «Արարատ» ամսագրում տպագրվում է նրա «Քննութիւն Ղարաբաղի բարբառին» ուսումնասիրությունը , որը 1901 թ. հրատարակվում է առանձին գրքով: Աշխատության առաջաբանում (էջ ա-գ) թվարկվում են բարբառով գրված տպագիր նյութերը և այն աշխատանքները, որոնցում հեղինակներն անդրադարձել են բարբառի որոշ իրողությունների: Բուն ուսումնասիրությունը կազմված է չորս գլխից: Առաջին գլուխը (էջ 1-34) վերնագրված է <<Ձայնախօսութիւն>>, որտեղ ներկայացվում են բարբառում գործածական բոլոր հնչյունները՝ ձայնավորներ՝ ա, m, է, ը, ը^է, ի, օ, ու, է^օ, իւ, երկբարբառներ՝ էյ, օյ, ուա, բաղաձայններ՝բ, գ, գ^յ, դ, զ,թ, ժ, լ, խ, ծ, կ, կ^յ, հ, հ^յ, ձ, ղ, ճ, մ, յ, ն, շ, չ, պ, ջ, ռ, ս, վ, տ, ր, ց, փ, ք, ք^յ, որոնցից յուրաքանչյուրը նկարագրվում է առանձին՝ ուշադրություն դարձնելով հնչյունախոսությանը և գործածության դիրքերին, անհրաժեշտության դեպքում բերվում են բառերի օրինակներ: Առավել ծավալուն է երկրորդ՝<<Ձայնաբանութիւն>> գլուխը (էջ 34-140): Այստեղ Աճառյանը հանգամանորեն նկարագրում է բոլոր ձայնավորների, երկբարբառների ու բաղաձայնների հնչյունափոխության դեպքերը՝ նշելով նաև շեշտի վերջընթեր դիրքն ու շեշտանախորդ դիրքում գտնվող ձայնավորի սղվելու կամ ը-ի վերածվելու օրինաչափությունը: Երրորդ՝ <<Քերականութիւն>> գլխում (էջ 141-188) նկարագրվում են բարբառի անվանական հոլովումը, որոշյալ հոդը, ածականի համեմատության աստիճանները, թվականների (հեղինակը կոչել է թուական ածականներ) տեսակները, դերանունների հոլովումը, ստացական հոդերը, բայի խոնարհումը, անփոփոխելի բառերը (նախադրություններ, մակբայներ, շաղկապներ, ձայնարկություններ), շեշտադրության ծագումը և բարդ բառերը: Չորրորդ գլխում (էջ 189-198) ներկայացվում է <<Թիւնին պըէլին>> հեքիաթը՝ գրառված Էջմիածնի վանքի միաբան Եսայի սարկավագ Մահտեսի Բաբայանից (ծննդով Վարանդայի Գիշի գյուղից), ով նաև աջակցել է Աճառյանին՝ նրա ուսումնասիրության համար կազմելով Ղարաբաղի բարբառի բառարանը : Աշխատության մեջ Աճառյանը ընդհանուր առմամբ համեմատության ելակետ է ընդունել գրաբարը՝ այս կամ այն լեզվական օրինաչափությունը ներկայացնելիս հաճախ համեմատության եզրեր անցկացնելով այլ բարբառներում առկա համապատասխան երևույթների հետ, մի հանգամանք, որ հատուկ է նրա բարբառագիտական բոլոր աշխատություններին։ Քիչ չեն նաև ընդհանուր բնույթի դիտարկումները։ Այսպես, խոսելով բարբառի շեշտադրության մասին, նա հանգում է այն եզրակացության, որ արևելյան մի շարք բարբառների վերջընթեր շեշտը «զուտ հետևողութիւն և շարունակութիւն է իրենց կորսնցուցած նախկին բնիկ լեզուին շեշտադրութեան»:

Աշխատությունը մեծ հետաքրքրություն առաջացրեց։ Պատահական չէ, որ ֆրանսիացի մեծ հայագետ Ա. Մեյեն հանդես եկավ ընդարձակ գրախոսականով ՝ ըստ արժանվույն գնահատելով այն, միաժամանակ նշելով որոշ թերություններ և Ղարաբաղի բարբառի հնչյունական առանձին օրինաչափությունների՝ հատկապես բաղաձայնական ու ձայնավորական համակարգերի զարգացման, քմայնացման, տարաբնույթ հնչյունափոխությունների վերաբերյալ կատարելով կարևոր դիտողություններ։

«Քննութիւն Ղարաբաղի բարբառին» ուսումնասիրության արդյունքները Աճառյանը ամփոփել է իր <<Հայ բարբառագիտութիւն. ուրվագիծ և դասավորութիւն հայ բարբառների (բարբառագիտական քարտեզով)>> աշխատության մեջ, որը հեղինակի՝ 1909 թվականին Փարիզում ֆրանսերեն հրատարակած <> աշխատության մշակված և լրացված տարբերակն է: Այստեղ նա, հիմք ընդունելով ներկա և անկատար ժամանակների կազմության եղանակը և հայերենի՝ իրեն հայտնի բարբառները բաժանելով <<ում>>, <<կը>> և <<ել>> ճյուղերի, առանձին ենթաբաժնում (էջ 61-75) ներկայացնում է <<ում>> ճյուղի մեջ ընդգրկված Ղարաբաղի բարբառի տարածման սահմանները, հնչյունախոսությունը, ձայնավորների, երկբարբառների, բաղաձայնների հնչյունափոխության դեպքերը, հոլովների կազմությունը, հոլովման և խոնարհման յուրահատկությունները, դերբայների դրսևորումները, Գանձակի, Ղազախի ու Ղարադաղի ենթաբարբառների՝ Ղարաբաղի բարբառից ունեցած որոշ տարբերություններ, բարբառին ու նշված ենթաբարբառներին առնչվող ուսումնասիրություններն ու ստեղծագործությունները: Վերջում տրվում է բուն բարբառով և ենթաբարբառներով (նաև Զանգեզուրի գավառականով) գրառված մեկական նմուշ: Բացի դրանից, Ղարաբաղի բարբառին անդրադարձ է կատարվում այլ բարբառների այս կամ այն օրինաչափությունը քննելիս: Ղարաբաղի բարբառի հակիրճ նկարագրությունն է տրված նաև նրա «Հայոց լեզվի պատմություն» աշխատության երկրորդ մասում : Նշանավոր լեզվաբանը բարբառի համապատասխան ձևերին հաճախ է անդրադարձել նաև իր <<Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի>> բազմահատորյակում բազմաթիվ լեզվական երևույթներ քննելիս:

Բարբառի բառապաշարը հավաքագրելու և կորստից փրկելու տեսանկյունից լուրջ նշանակություն ունի Աճառյանի <<Հայերէն գաւառական բառարանը>> , որն ընդգրկում է, ըստ հեղինակի, հին մատենագրությամբ չավանդված 30000 գավառական բառ և դարձված: Գլխաբառից հետո համառոտագրությամբ նշվում են բառի գործածության վայրերը, որից հետո տրվում է իմաստների բացատրությունը, բազմաթիվ դեպքերում՝ վկայված օրինակներ: Առանձին պարբերություններով ներկայացվում են տվյալ բառով կազմված դարձվածները: Միաժամանակ աստղանիշով առանձնացվում են այն արմատները, որոնք գրաբարում ավանդված չեն, իսկ դրանց վերջում նշվում են հեղինակի կամ ուրիշների կողմից տրված ստուգաբանությունները: Բառարանի շուրջ 8000 բառ ու դարձվածային միավոր, որոնց գերակշիռ մասը Աճառյանը վերցրել է շուշեցի նշանավոր մանկավարժ Ավետիս Բահաթրյանի կազմած <<Ղարաբաղու գավառական բառգիրք>> ձեռագիր բառարանից, վերագրված են Ղարաբաղի բարբառին: Հարկ է նշել, որ բազմաթիվ բառերի ու դարձվածների դիմաց նշվում է միայն Ղարաբաղը, իսկ մի շարք բառեր ու դարձվածներ էլ, որոնք խիստ կենսունակ են բարբառում, համապատասխան նշում չունեն:

Բարբառի հարյուրավոր բառեր են ընդգրկված նաև Աճառյանի այլ բառարաններում : Սրանցից հատկապես հարուստ է առաջինը, որտեղ ներկայացվում են թուրքերենից կամ նրա միջոցով այլ լեզուներից (հատկապես արաբերենից ու պարսկերենից) փոխառյալ բառերը, տրվում բացատրությունը, թուրքերենի ձևը, ծագումը, ֆրանսերեն նշանակությունը, գործածության սահմանները: Դրանցից Ղարաբաղի բարբառին հեղինակը հատուկ է համարել շուրջ 1000-ը:

Ոչ պակաս կարևոր է Սահակ Ամատունու <<Հայոց բառ ու բան>> բառարանը , որը գրված է գրական հայերենի տառադարձությամբ և ընդգրկում է հայերենի բարբառներում գործածական շուրջ 16000 բառ ու դարձվածային միավոր: Նախ տրվում է գլխաբառը, այնուհետև՝ գործածության վայրը, բացատրությունը, գրավոր կամ բանավոր խոսքից առնված օրինակը (երբեմն՝ կրճատումով), իսկ ոճերը (դարձվածները) տրվում են համապատասխան գլխաբառերի տակ: Բառարանում ընդգրկված միավորներից շուրջ 4000-ը գործածական են Ղարաբաղի բարբառում, չնայած դրանցից շատերի դիմաց Ղարաբաղը նշված չէ: Հեղինակը դարձվածները ներկայացնելիս հիմնականում սահմանափակվել է Արարատյան բարբառով, սակայն ընգրկված միավորների զգալի մասը նույնպես գործածվում է Ղարաբաղի բարբառի խոսվածքներում: Մի շարք բառէր էլ ներկայացված են միայն Ղարաբաղի բարբառի անվան տակ: Բառարանն առանձնանում է վկայված օրինակների առատությամբ:

Բարբառին անդրադարձել է նաև Արամ Դադյանը իր և եղբոր՝ Խաչիկ Դադյանի՝ Վարանդայի, մասամբ նաև Դիզակի ու Խաչենի գյուղերից գրառած (տվյալ ժամանակաշրջանի գիտական տառադարձությամբ) ժողովրդական վիճակի երգերի՝ ջանգյուլումների հավաքածուի մեջ : Առաջին մասի ներածականում՝ <<Երկու խոսք>> (էջ 37-40), տեղեկություններ են տրվում նյութերի գրառման հանգամանքների մասին, լուրջ դիտարկումներ են արվում Ղարաբաղի բարբառի (հեղինակը անվանում է ղարաբաղցերեն) որոշ օրինաչափությունների և բարբառային տառադարձության վերաբերյալ: Ժողովածուում գործածված դժվարհասկանալի գրեթե բոլոր (հիմնականում՝ բարբառային և փոխառյալ) բառերը համապատասխան էջերում բացատրվում են գրական հայերենով:

Հետևելով բարբառների դասակարգման ձևաբանական սկզբունքին՝ Արարատ Ղարիբյանը իր <<Հայերեն բարբառների մի նոր ճյուղ>> աշխատության մեջ Հր. Աճառյանի կողմից ներկայացված <<ել>> ճյուղը վերանվանում է <<լ>> և առանձնացնում <<ս>> ճյուղը՝ վերջինիս մեջ ներառելով նաև Լեռնային Ղարաբաղում խոսվող Շաղախի և Հադրութի բարբառները: Ուսումնասիրության մեջ մյուս բարբառներին զուգահեռ առանձին բաժիններով ներկայացվում են Շաղախի (էջ 50-58) ու Հադրութի (էջ 107-127) բարբառների (իմա՝ Ղարաբաղի բարբառի ենթաբարբառներ) հնչյունաձևաբանական հիմնական առանձնահատկությունների քննությունը և դրանցով գրառված նյութեր: Նույն հարցին հեղինակն անդրադարձել է <<Հայ բարբառագիտություն>> ձեռնարկում ՝ միաժամանակ առաջ քաշելով հայերենի բարբառների հնչյունական դասակարգումը և առաջին տեղաշարժի ենթարկված (որոնց մեջ գրաբարյան ձայնեղները խլացել են) բարբառների շարքին դասելով նաև Ղարաբաղի, Հադրութի և Շաղախի բարբառները: Ուսումնասիրության մեջ առանձին ենթաբաժնով (էջ 88-104) տրվում է Ղարաբաղի բարբառի նկարագրությունը՝ տարածման սահմանները, հիմնական օրինաչափությունները (որոշ դեպքերում՝ Հադրութի, Շաղախի, Մեղրու բարբառների համեմատությամբ), բարբառով գրառված նմուշներ, իսկ <<ս>> ճյուղի բարբառների քննությանը նվիրված բաժնում (էջ 146-153) անդրադարձ է կատարվում Հադրութի և Շաղախի բարբառներին: Նշված հարցերն առավել հանգամանորեն ու գիտական տեսանկյունով Ղարիբյանը քննել է 1953թ. հրատարակած աշխատության մեջ ՝ նաև առանձին ենթաբաժին նվիրելով (էջ 230-242) Ղարաբաղի բարբառի հնչյունաքերականական, հատկապես հնչյունափոխության, հոլովման, խոնարհման առանձնահատկությունների նկարագրությանը:

<<Հայ բարբառագիտության դասընթաց>> բուհական դասագրքում Ահարոն Գրիգորյանը այլ բարբառներին շարքում տվել է նաև Ղարաբաղի (էջ 251-284) և Հադրութի (էջ 474-494) բարբառների նկարագրությունը՝ անդրադառնալով վերջիններիս տարածման սահմաններին, հնչյունախոսությանը, հնչյունափոխությանը, խոսքի մասերի ու նրանց քերականական կարգերի դրսևորումներին, շարահյուսական մի շարք առանձնահատկությունների ևն, ընդգրկել դրանցով գրառված նյութեր: Իր <<Դիտողություններ բարբառների զարգացման ներքին օրենքների վերաբերյալ>> հոդվածում բարբառների քերականական կառուցվածքի ուսումնասիրման գործում առավել կարևորելով տվյալ բարբառի՝ համաժողովրդական լեզվից ու մյուս բարբառներից ունեցած տարբերությունների վերհանումը՝ Սերգեյ Աբրահամյանը քննության է առնում Ղարաբաղի և Հադրութի բարբառների երկու կարևոր օրինաչափություն՝ նույն բառերի՝ որոշյալ կամ անորոշ առումներով գործածվելու դեպքում տարբեր հոլովման (ոչ բոլոր հոլովներում) ենթարկվելու երևույթը և ժամանակի մակբայների գործածության առանձնահատկությունները՝ կապված ներկայում կատարվող կամ ապագայում կատարվելիք և անցյալում կատարված գործողության հատկանիշ ցույց տալու հետ: Առանձնակի ուշադրություն է դարձվում նաև այդ երևույթների առաջացման պատճառներին և ընթացքին:

Ուշագրավ աշխատություն է Արմենակ Պողոսյանի <<Հադրութի բարբառը>> մենագրությունը ։ որտեղ ներկայացվում է Արցախի Հադրութի շրջանի բնակավայրերի խոսվածքների ամբողջության՝ Հադրութի բարբառի համաժամանակյա հանգամանալից քննությունը: Ներածական մասում (էջ 5-9) տեղեկություններ են տրվում շրջանի գյուղերի տնտեսությունների թվի (ըստ 1895 և 1958 թվականների), բարբառի և Ղարաբաղի բարբառի ու Ղարադաղի գավառից գաղթածների (ըստ հեղինակի՝ Շաղախ-Խծաբերդյան խումբ) խոսվածքների (Խծաբերդ, Դոլանլար, Շաղախ, Մելիքջանլու, Խրմանջուղ, Աղբուլաղ) փոխազդեցության, բարբառի վերաբերյալ եղած ուսումնասիրությունների մասին: Առաջին մասում՝ <<Հնչյունաբանություն>> (էջ 11-80), ներկայացվում են բարբառի հնչյունախոսությունը, ձայնավորների, բաղաձայնների և երկբարբառների հնչյունափոխության դեպքերը, անդրադարձ է կատարվում շեշտին ու հարցականին: Երկրորդ մասում՝ <<Ձևաբանություն>> (էջ 82-268), քննության են առնվում բոլոր խոսքի մասերը և նրանց քերականական կարգերը: Առանձնակի ուշադրություն է դարձվում գոյականի հոգնակիի կազմությանը, հոլովների կազմությանն ու հոլովման տիպերին, հոդերին, դերանվանական հոլովմանը, դերբայներին, բայի խոնարհման փոփոխություններին, եղանակային ձևերի կազմությանը, երկրորդական բաղադրյալ ժամանակներին, պատճառական, կրավորական, անկանոն, պակասավոր, հավելավոր, հարադիր բայերին, ժխտական խոնարհմանը, եղանակային ձևերի կիրառություններին, կապվող բառի հոլովառությանն ու կապերի իմաստային առումներին ու շարադասությանը ևն: Երրորդ մասում՝ <<Բառագիտություն>> (էջ 269-305), ներկայացվում են բարբառի բառապաշարի շերտերը, գրաբարից ավանդված որոշ բառերի իմաստափոխությունը, այլ բարբառներում չհանդիպող մի քանի դարձվածներ, ոճեր, առած-ասացվածքներ, բառակազմական միջոցները, բարդությունների և ածանցների տեսակները: Չորրորդ մասում՝ <<Շարահյուսություն և շարադասություն>> (էջ 305-332), քննվում են նախադասության տեսակների և նրանց անդամների շարադասության հետ կապված որոշ հարցեր: Հինգերորդ՝ հավելվածային մասում (էջ 333-366) Հադրութի շրջանի տասնյակ բնակավայրերի խոսվածքներով տրվում են բարբառային նմուշներ և պարզաբանումներ մենագրությանը կցված բարբառագիտական 8 քարտեզների վերաբերյալ: Աշխատությունն ունի նաև օգտագործված գրականության և օժանդակ աղբյուրների համառոտ ցանկ (էջ 367-368): Ուսումնասիրության մեջ տարբեր օրինաչափություններ քննելիս հեղինակը Հադրութի տեղական խոսվածքներին զուգընթաց մի շարք դեպքերում անդրադառնում է Ղարադաղից գաղթածների, եզակի դեպքերում՝ Սյունիքից գաղթածների (Պետրոսաշեն, Թեզխարաբ, Արփագյադուկ, Սպիտակաշեն գյուղեր) խոսվածքների առանձնահատկություններին: Աշխատությունը հեղինակի՝ 1948 թվականին ՀՀ ԳԱԱ Հր. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտում պաշտպանած թեկնածուական ատենախոսության (որին կցված են նաև գրաբարից ավանդված, բարբառային և փոխառյալ բառերի բառացանկեր) լրամշակված տարբերակն է:

Ա. Պողոսյանը Ղարաբաղի բարբառի հակիրճ նկարագրությունն է ներկայացրել «Հայ բարբառագիտություն» բուհական դասագրքում ։ Նույն հեղինակի <<Նի մասնիկը եւ նրա բառակազմական նշանակությունն ու իմաստային առումները հայերենի բարբառներում>> հոդվածում հանգամանորեն քննվում են նի մասնիկի ծագման, ձևավորման, նշանակության, իմաստային առումների հարցերը ու նրա հարադրությամբ կազմված բայական հարադրությունների և այլ կապակցությունների դրսևորումները հայերենի մի շարք, հատկապես Ղարաբաղի և Հադրութի բարբառներում:

Անգնահատելի է Կարո Դավթյանի «Լեռնային Ղարաբաղի բարբառային քարտեզը» մենագրությունը ։ Ի տարբերություն իր նախորդների՝ հեղինակն ընտրել է ուսումնասիրության ուրույն մեթոդ՝ ելնելով լեզվաբանական աշխարհագրության արդիական պահանջներից։ Աշխատությունը բաղկացած է ներածությունից և հինգ բաժիններից։ Ներածական մասում (էջ 5-13) ներկայացվում են աշխատության ստեղծման նախադրյալները, նպատակը, կառուցվածքը, Ղարաբաղի տարածքի բարբառների վերաբերյալ կատարված ուսումնասիրությունների և բարբառով գրված աշխատանքների ցանկը: «Բնակավայրերի անունները» ենթաբաժնում համարակալված են Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի բոլոր 221 գյուղերը։ Հետագայում տեղի խնայողության և գործը համեմատաբար հեշտացնելու նպատակով լեզվական յուրաքանչյուր երևույթ քննելիս հղումները կատարվում են այդ համարներին, ինչը հնարավորություն է տալիս վերլուծության ենթարկելու բոլոր գյուղերի խոսվածքները՝ վեր հանելով դրանց առանձնահատկություններն ու ընդհանրությունները։ «Հնչունաբանություն» բաժինը (էջ 15-85) բաղկացած է երկու հիմնական ենթաբաժնից՝ «Հնչյունախոսություն» և «Հնչյունափոխություն»։ «Հնչյունախոսության» մեջ Կ. Դավթյանը, հիմք ընդունելով Հր. Աճաոյանի, Ա. Ղարիբյանի և է. Աղայանի գործածած տառադարձությունները, ներկայացնում է Ղարաբաղի տարածքի բոլոր խոսվածքներում եղած ձայնավոր և բաղաձայն հնչյունները, որոնք բացակայում են գրական հայերենում։ Առանձին սյունակներով տրվում են այդ հնչյուների տառադարձությանը, իբրև ինչ արտասանվելը, տվյալ հնչյունը ընդգրկող բառերի օրինակներ և արտասանության վայրը։ Ընդհանուր առմամբ նա տարածքի բարբառներին հատուկ է համարում 13 ձայնավոր, 39 բաղաձայն, 2 կիսաձայն հնչյուն, 7 երկբարբառ և 15 երկհնչյուն՝ առանձին աղյուսակում ամփոփելով դրանք ըստ բարբառների։ Առավել մանրամասնությամբ է ներկայացվում «Հնչյունափոխություն» ենթաբաժինը, որտեղ հետազոտվում են հայերեն հնչյունների փոփոխությունները։ Յուրաքանչյուր հնչյունի փոփոխությունները վերլուծվում են աոանձին, ընդ որում՝ տարբերակվում են տվյալ հնչյունի հնարավոր ընդհանրական և միևնույն բառերում եղած փոփոխություններն ըստ գյուղերի։ Միաժամանակ քննության են առնվում հնչյունափոխական այնպիսի երևույթներ, ինչպիսիք են հնչյունների անկումը և հավելումը, կրկնությունը, բառամասերի կրճատումը, դրափոխությունը, ձայնավորների ներդաշնակությունը, ինչպես նաև շեշտի դրսևորման յուրահատկությունները։ Հարուստ փաստական նյութով և գիտական խոր վերլուծություններով է կազմված «Ձևաբանություն» բաժինը (էջ 86-223)։ Այստեղ հեղինակը մեկ առ մեկ քննում է բոլոր խոսքի մասերը՝ իրենց քերականական կարգերով, երևան հանում յուրաքանչյուր գյուղի խոսվածքում դրանց դրսևորման առանձնահատկությունները, անհրաժեշտության դեպքում կատարում համեմատություններ այլ բարբառների և գրաբարի հետ, բերում առատ և սպառիչ օրինակներ։ Առանձնակի խորությամբ են ուսումնասիրվում գոյականի հոգնակիի կազմությունը և հոլովումը, դերանունների տեսակները, դերբայները, բայի եղանակները և ժամանակային ձևերը, անկանոն և պակասավոր բայերը, երկրորդական բաղադրյալ ժամանակները։ Բաժնի վերջում աոանձին ենթաբաժիններով ներկայացվում է խնդրո առարկա խոսվածքների ածանցման, բառաբարդման և շարահյուսական մի շարք առանձնահատկություններ։ «Բարբառային ազդեցությունների մասին» բաժնում (էջ 224-235) Կ. Դավթյանը ուշադրություն է դարձնում այլ բարբառային միջավայրերից եկած և Լեռնային Ղարաբաղում ամբողջական գյուղերով, ինչպես նաև տեղական գյուղերում վերաբնակվածների վրա բարբառային նոր միջավայրերի ազդեցության, տեղական «ում» և «ս» ճյուղերի բարբառների փոխազդեցությունների հարցերին՝ իրավամբ բացահայտելով, որ տեղական խոսվածքների ազդեցությունը չափազանց մեծ է եկվորների վրա, որի արդյունքում վերջիններս իրենց բարբառային ձևերով տեղի են տվել տեղականներին՝ աստիճանաբար յուրացնելով նրանց հնչյունական և քերականական օրինաչափությունները։ Նմանապես «ս» ճյուղի Հադրութի բարբառային միջավայրի բարբաոախոսները, հատկապես երիտասարդները, ենթարկվել են «ում» ճյուղի Ղարաբաղի բարբառի ազդեցությանը։ Աշխատության չորրորդ բաժնի՝ «Բարբառային խմբավորումներ և նմուշներ» (էջ 236-296), առաջին ենթաբաժնում, իբրև ուսումնասիրությունների ամփոփում, խմբավորվում են Լեռնային Ղարաբաղում գոյություն ունեցող բարբառային ձևերը ըստ բարբառաճյուղերի, բարբառների, ենթաբարբառների, խոսվածքների՝ հիմնականում հիմք ընդունելով մեծահասակ բնակչության խոսակցությանը։ Առանձնացվում են տարածքում առկա վեց բարբառներ, որոնցից երկուսը՝ Ղարաբաղի և Մեհտիշենի՝ «ում» ճյուղի, երեքը՝ Հադրութի, Շաղախ-Խծաբերդի և Չայլվի կամ Ուրմիայի՝ «ս» ճյուղի, մեկը՝ Մարաղայի՝ «լ» ճյուղի։ Ղարաբաղի բարբառը հեղինակը բաժանում է երկու խմբի՝ Ղարաբաղի բուն բարբառ /128 խոսվածքով/ և Ղարաբաղի բարբառի ենթաբարբառային խոսվածքներ /9 ենթաբարբառ՝ 20 խոսվածքով/, Հադրութի բարբառը բաժանում է երեք ենթախմբի՝ բուն բարբառ /34 խոսվածքով/ , Տումու խոսվածք և Շուշիքենդի ու Քարին տակի խոսվածքներ, Շաղախ-Խծաբերդի բարբառում ընդգրկում է 8 խոսվածք և Ջանյաթաղի առանձին խոսվածքը, Չայլվի կամ Ուրմիայի բարբառում՝ Ներքին ե Վերին Չայլուների խոսվածքները, իսկ Մեհտիշեն և Մարաղա գյուղերի խոսվածքները առանձնացնում՝ որպես առանձին բարբառներ։ Բարբաոների, ենթաբարբառների ու խոսվածքների դիմաց առանձին սյունակներում տրվում են նրանց հիմնական հատկանիշները և առանձնահատկությունները, Լեռնային Ղարաբաղից դուրս այլ խոսվածքների հետ նմանությունները, անհրաժեշտության դեպքում՝ որոշ ծանոթություններ։ Բաժնի երկրորդ՝ «Նմուշներ», ենթաբաժնում բերվում են Ղարաբաղի տարածքի 40 գյուղերի խոսվածքներով գրառված նմուշներ։ Դրանց կողքին հեղինակը նմուշներ է գետեղել Գորիսի շրջանի Տեղ, Եվլախի շրջանի Նամեթաբադ և Միր Բաշիրի շրջանի Բեգում Սարով գյուղերի խոսվածքներով։ Բարեխիղճ ու տքնաջան աշխատանքի արդյունք է նաև աշխատության վերջին՝ «Համադրական բառարան» բաժինը (էջ 297-503), որտեղ գրաբարի համեմատությամբ տրվում են տարածքի բոլոր վեց բարբառների համապատասխան բառային համարժեքները։ Ընդհանուր առմամբ բառարանը ընդգրկում է շուրջ 3000 բաո և բառաձև, այդ թվում որոշ՝ գրաբարում բացակայող, բայց գրաբարյան ձևերից կազմված բառեր։ Հայերեն ձևերի բացակայության դեպքում կամ դրանց զուգընթաց տրվում են նշված բարբառներում գործածական բարբառային կամ փոխառյալ տարբերակները։ Մենագրությանը կցված է բարբառագիտական 8 քարտեզ։ Ցավով պետք Է նշել, որ հրատարակչության մեղքով ոսումնասիրության մեջ սպրդել են մի շարք քերականական և տեխնիկական սխալներ, որոնց մասին հեղինակը հանդես Է եկել առանձին հոդվածով։

Աշխատությունը գրախոսել է Արարատ Ղարիբյանը ՝ այն համարելով Ղարաբաղի մարզի հայկական բարբառներն անմահացնող աշխատություն ու միաժամանակ անդրադառնալով տարածքի բարբառների փոխհարաբերություններին, որոշ օրինաչափությունների և կատարելով արժեքավոր դիտողություններ ու եզրահանգումներ:

1972թ. հրատարակվում Է Գևորգ Ջահուկյանի «Հայ բարբառագիտության ներածություն» մեծարժեք ոաումնասիրությունը , որի առաջին մասում (էջ 13-156) քննվում են համաժամանակյա բարբառագիտության հարցեր: Ի տարբերություն նախորդ՝ միահատկանիշ դասակարգումների՝ մաթեմատիկական ճշգրիտ մեթոդների կիրառմամբ հարյուր տարբերակիչ հատկանիշի հիման վրա ներկայացվում է հայերենի բարբառների բազմահատկանիշ վիճակագրական դասակարգումը: Դասակարգման ենթակա 120 բարբառախոս վայրերից 11-ը (Շուշի, Հաթերք, Հարավ, Կաղարծի, Շահումյանովսկ, Ջանյաթաղ, Հադրութ, Շուշիքենդ, Տումի, Շաղախ, Մեհտիշեն) հեղինակն ընտրել է Լեռնային Ղարաբաղի տարածքից՝ դրանց համար համեմատության եզր (բարբառային կենտրոն) սահմանելով դարեր առաջ Արցախից գաղթած հայերի կողմից Վրաստանում հիմնադրված Բոլնիս Խաչեն գյուղի խոսվածքը, որը լեզվական օտար միջավայրում առավել անփոփոխ է պահել Ղարաբաղի բարբառի յուրահատկությունները: Արդյունքում, ըստ սահմանված մակարդակային միավորների տարբերակիչ հատկանիշների քանակի, բարբառների արևելյան խմբակցության Ղարաբաղ-Շամախիի կամ ծայր հյուսիսարևելյան միջբարբառախմբի մեջ առանձնացվում են Ղարաբաղի և Մեհտիշենի բարբառները, իսկ մյուսները, ինչպես նաև Գորիսը և Խանագահը (Ղարադաղ), համարվում են Ղարաբաղի բարբառի խոսվածքներ: Բացի դրանից, Ղարաբաղի բարբառին և նրա նշված խոսվածքներին լուրջ ուշադրություն է դարձվում նաև աշխատության երկրորդ մասում (էջ 159-333), որտեղ քննվում են տարաժամանակյա բարբառագիտության մի շարք հարցեր՝ 5-րդ դարի բարբառային վիճակը, ժամանակակից հայ բարբառների ժամանակագրական փոխհարաբերությունը, բարբառային հնագույն տարբերությունների հետքերը գրաբարում, բարբառների հնչյունաբառաքերականական հնաբանությունները ևն:

Նշանավոր լեզվաբանը բարբառին անդրադարձել է նաև <<Արցախահայ (Ղարաբաղի) բարբառի կազմավորման մասին>> հոդվածում ՝ քննելով որոշ առանձնահատկություններ՝ բառասկզբի հավելուրդային հ-ի գործածություն՝ հատկապես հնդեվրոպական ծագման բառերում (հինչ, հուր, հօվ//հուվ), գրաբարյան ն-ով վերջացող հիմքերի պահպանում (մօկնը, ծօնգնը//ծօյնը) և գրաբարից ավելի մեծ տարածում (անդէմնը, փիրփէշնը, պռէշնը), հնչյունների քմայնացում, ձայնեղների խլացում հին փոխառություններում, ձայնավորների հերթագայություն, գրաբարի ոչ արմատական ձևերի դիմաց արմատական ձևերի առկայություն (զգենուլ-կէնալ, կռճել-կռօճ, պեպէն-պէն), գրաբարյան ձևերին զուգահեռ հին և անկախ ձևերի պահպանում (կեղեւ-քլէվ, պատուհան-պտռհան, նապաստակ-ըլըբաստրակ) և հին այլ երևույթներ: Արդյունքում Ջահուկյանը հիմնավորում է դեռևս 1959թ. իր առաջ քաշած դրույթը, որի համաձայն՝ հայերենի բարբառների հնչյունական, քերականական և բառապաշարային հատկանիշները ձևավորվել են հայերենի պատմության ողջ ժամանակաշրջանում՝ պատմական տվյալ պայմաններից կախված՝ ուժեղանալով, թուլանալով կամ նույնիսկ ընդհատվելով և պատմական տվյալ պայմաններում տալով բարբառային տվյալ խմբավորումները:
Ղարաբաղի բարբառի ծագումնաբանությանն անդրադարձ է կատարել նաև Բագրատ Ուլուբաբյանը : Բարբառը համարելով ազգի տվյալ հատվածի պատմության կենդանի վկայությունը և անդրադառնալով հայերենի ամենամեծ՝ Արցախի (Ղարաբաղի) բարբառի ընդգրկած սահմաններին, նրա մասին եղած ուսումնասիրություններին ու մասնագիտական գրականության մեջ առկա հիշատակություններին՝ հեղինակը կարևորում է բարբառի բազմակողմանի քննության անհրաժեշտությունը: Միաժամանակ քննության առնելով Արցախի պատմության և բարբառի ծագման ու զարգացման հետ կապված մի շարք հարցեր, հենվելով պատմական և կոնկրետ փաստերի վրա՝ նա վեր է հանում բարբառում պահպանված գրաբարյան որոշ օրինաչափություններ՝ վերջնահանգ ն-ի առկայություն, ֆ հնչյունի բացակայություն և օտարազգի բառերում նրա փոխարեն փ-ի գործածություն, մի շարք բառերի սկզբում հ-ի հավելում, որոշ դեպքերում զ նախդիրի, հինհայերենյան հոլովաձևերի պահպանում, բառապաշարի համընկնում: Արդյունքում փորձելով հիմնավորել, որ Ղարաբաղի բարբառը առաջացել է շատ ավելի վաղ, քան Արցախի՝ 387 թվականի մեկուսացումը, հեղինակը հակադրվում և հերքում է Արցախի պատմությունը աղավաղող ադրբեջանամետ որոշ գործիչների առաջ քաշած այն թյուր տեսակետը, որ իբր Ղարաբաղի բարբառը առաջացել է ավելի ուշ՝ գարգարա-հաբեթական լեզվի կամ աղվաներենի հիմքի վրա:

1975թ. Ալեքսանդր Մարգարյանը հրատարակում Է «Գորիսի բարբառը» մենագրությունը ՝ ներկայացնելով Գորիսի շրջանի բոլոր և Սիսիանի ու Ղափանի շրջանների սահմանամերձ որոշ բնակավայրերի խոսվածքների ամբողջության՝ Գորիսի բարբառի (իմա՝ Ղարաբաղի բարբառի ենթաբարբառ) ամբողջական համաժամանակյա (մի շարք դեպքերում նաև գրաբարի համեմատությամբ) ուսումնասիրությունը: Այն բաղկացած է ներածական մասից և երկու բաժնից: <<Ներածության>> (էջ 3-22) մեջ տեղեկություններ են տրվում բարբառի ընդգրկած տարածքների, բարբառի վերաբերյալ եղած ուսումնասիրությունների, նրանով գրառված նյութերի մասին, Ղարաբաղի բարբառից ունեցած տարբերությունների վերհանմամբ փորձ է արվում հիմնավորելու նրա՝ ինքնուրույն բարբառ լինելու տեսակետը: Առաջին բաժինը բաղկացած է չորս մասից՝ <<Հնչյունաբանություն>> (էջ 23-116), <<Ձևաբանություն>> ( էջ117-237), <<Բառագիտություն>> (էջ 238-269), <<Նմուշներ>> (էջ 270-310): Առաջին մասում ներկայացվում են բարբառի հնչյունական համակարգը, շեշտի դրսևորումները, ձայնավորների, երկբարբառների, բաղաձայնների համաժամանակյա ու տարաժամանակյա հնչյունափոխությունները, հնչյունների անկման, հավելման, կրկնության, դրափոխության դեպքերը: Երկրորդ մասում առանձին ենթաբաժիններով հանգամանորեն քննության են առնվում բոլոր խոսքի մասերի ու նրանց քերականական կարգերի դրսևորումները: Առանձնակի ուշադրություն է դարձվում գոյականի հոգնակիակազմության, հոլովների ու նրանց կազմության, հոլովման, հոդառության, ածականի համեմատության աստիճանների, դերանունների հոլովման, դերբայների կազմության ու գործածությունների, բայի եղանակների ու ժամանակաձևերի կազմության, բազմապատկական, կրավորական, պատճառական, անկանոն, պակասավոր բայերի, ժխտական խոնարհման, երկրորդական բաղադրյալ ժամանակների, կապերի հոլովառության ևն քննությանը: Երրորդ մասը նվիրված է բարբառի բառապաշարի շերտերի, իմաստափոխության ու բառակազմության քննությանը: Չորրորդ մասի առաջին ենթամասում զետեղված են բարբառային նմուշներ մի շարք գյուղերի ու Գորիս քաղաքի խոսվածքներով, իսկ երկրորդ ենթամասում ներկայացվում են գրաբարից ավանդված, բարբառային, արևելյան լեզուներից և ռուսերենից փոխառյալ բառերի բառացանկեր (շուրջ 10000 միավոր): Մենագրությունից բացի, Ալ. Մարգարյանը տարբեր տարիների հանդես է եկել մի շարք հոդվածներով , որոնք հետագայում ընդգրկվել են նրա <<Ստուգաբանություններ>> գիտական ժողովածուի մեջ : Դրանցում հեղինակը, արժևորելով հայ բառագիտության նվաճումները մասնավորապես բառերի ծագման, առաջացման, բաղադրության ու փոփոխությունների հարցերի ուսումնասիրման բնագավառում և քննադատաբար մոտենալով այլ լեզվաբանների տեսակետներին, հնչյունափոխական տարբեր երևույթների և բառիմաստների զուգորդությամբ կատարում է հիմնականում Ղարաբաղի և Գորիսի բարբառներում գործածվող բազմաթիվ բառերի (աշան//հաշան (կալի մեջ խրձերի ցրվածքը), սմքել (ցամաքել, չորանալ), ճկռել (կզել), կաթ (շիթ, կաթիլ), թրմփալ (մեծ ձայնով ընկնել), զամբ//զէմբ (ջրաղացի քարերի շուրջը նստած ալյուրի փոշի), չռել (աչքերը լայն բացած և սևեռուն նայել, երկար ժամանակ հայացքը չհեռացնել նույն կետից), շկակել (արագ վազել), պլպլալ//պսպղալ//փսպղալ (փայլել, ցոլալ), ծածառ (երեխայի՝ նոր ոտքի կանգնելը), շըղաղել (շաղախել), պապար//պապալ (պար, երեխայի խաղալը), քոլոլ (շների գզգզվելը՝ գզվրտոցը), մըրցընէլ (փակել, ծածկել, կողպել), խօխա//ըրախա//րախա (1.երեխա, ծնողի չհասունացած որդի, զավակ, 2. տղայամիտ, մանկամիտ, անմիտ, անփորձ), առռի//առռէ (հույժ, շատ), ճօշք//ճօժկ (1.բամբասանք, 2.կախօրրան, ճլորթի), շալք (գոլորշի, շոգի), պէկ//պակ (1.ավերված, քարուքանդ եղած տեղ, ավերակ, 2.արտաքնոց), տունչ (դեմքի այն մասը, որտեղ քիթը, բերանը և ծնոտն են գտնվում), ադէր//ադէր (տերտեր, քահանա), առիս (ինձ մոտ, մոտս, ձեռքիս), մըթքէն դօնը ընգնէլ (մտքերի մեջ խորասուզվել), թօր(ը)//թօռ(ն) (որ, որտեղ, դեպի որ կողմը), խընձաղա//խընձաղի (ձնծաղիկ), կըզնըվէլ//կըզնվիլ (բարկանալ, զայրանալ), գուլի (1.հնդկահավ, 2.հնդկահավին կանչելու ձայն), խըռըզնըհատ ինիլ//տըէռնալ (տանջամահ լինել), խըռըզնըհատ անէլ (տանջամահ անել), կյուզէլ//կուզէլ//կյուզիլ//կուզիլ (1.միզել, 2.վախենալ, մի բանից խիստ զարհուրել), հախկ (ընկերակից գութանավորներից ամեն մեկի վարելիք հողը), սաքէլ (իրար վրա կանոնավոր դարսել), սառալ-սըքառալ (խիստ սառել, ընդարմանալ, մրսել), , գլուխկոնծի (գլխի վրայով թավալվելով ոստյուն), թարսել//թարսիլ (ընդեղենը տեփուրով թեթև վեր նետելով՝ հակառակ կողմը շուռ տալ), սէն (կանանց և սուրբ կենդանիների կրծքի կաթի անուժ, փուչ լինելը), տանկ//տանգ (ջվալի (տոպրակի) երկու կողերի օղակները), տօպ (1.կաթիլ, 2.մի քիչ), կոնծել (1.ոգելից խմիչքով լի բաժակը միանգամից դատարկել՝ ըմպել, 2.խմել, հարբել), հուշտռիկ (1.խրտնող, 2.թեթևսոլիկ, թեթևամիտ), պլուտ (1.աղքատ, դատարկաձեռն, 2.անբարոյական), տունդի (երաստան, նստատեղի), թերմացք (կերակրի մնացորդ), լըհա//լիհա//ալլահ//ալլա//էլլա//էլլհա (1.պես, նման, կարծես թե, 2.երբ որ, հենց որ, 3.միայն, միայնակ, 4.այլևս, դարձյալ, մեկ էլ), լօխ (ամբողջ), ճապկի (ամուր և ճկուն ճյուղերով թուփ), շհատք//շահադ//շհադ (հացահատիկն աղալու վարձ, որ վերցնում են հացահատիկով), չիմ (բոլորը, ամբողջը, ամենքը), պէլ (գիժ, խենթ), մի//մին//մըն//մը հավուր//հօվուր (1.մի քիչ՝ որոշ ժամանակ, 2.դիցուք, ասենք թե), արշա ընգընէլ//ինգյիլ//կյալ (1.ծնվել, ծնունդ առնել, 2.հայտնվել, առաջանալ, գոյանալ, ստեղծվել), , ճուարան//ճուվարան//ճըվարան (կթոց, դալար ճյուղերից հյուսված մեծ կողով), տառալ (կատաղել), սըլպահատ//սիլպահատ//սիլպիհատ//սըլպիհատ (ընտիր, մաքուր (ցորեն), լավ (հորդ՝ տեղատարափ անձրև, հեղեղ), հէնց//հանց (1.այնպես, այն կերպով, 2.ուղղակի, իսկ և իսկ, 3.նույնիսկ), պոպոզ (սրածայր, սուր ծայրով վերջացող), սնդու//սնտու (գետնի երեսից հողի տակով դեպի թոնիրը տանող խողովակաձև անցք), զահմ (վախ, սարսափ), ըրամա(ն)կ//ըրամա(ն)գ//ըրամա(ն)ք ըղնէլ//ինգյէլ (մարդու շարք անցնել, հրապարակում երևելի լինել, ինչ-որ բանով հայտնի դառնալ), քնափ (շատ քնող, քնկոտ), ճպել (աչքը թարթել) միլ (գերան), մղակ (դուռ, դռան ներքին կողմը, շեմքի մուտքը), շնթռնել//շնթռկել//շնթռտել (մի տեղ երկար նստել մնալ, պառկել, քնել (շների և մարդկանց մասին), նան//նանա//նանե//նանի (մայր, մայրիկ), տկլոր (բոլորովին մերկ, մերկանդամ), փնթի//փնթէ (1.կեղտոտ, 2.տգեղ, 3.թափթփված, անփույթ) և որոշ տեղանունների (Գորիս, Զանգեզուր, Խնածախ//Խանածախ, Կոռնիձոր//Կօռնիծօր, Մշնահանդ, Ջալահիր, Քարահունջ, Շինուհայր//Շնհեր//Շընըհէր, Արավուս, Խնձորեսկ, Խոզնավար) ստուգաբանական վերլուծություններ:

Ղարաբաղի բարբառի ուսումնասիրության մեջ կարևոր տեղ ունի Լավրենտի Հովհաննիսյանը: Դեռևս 1977թ. հրատարակած հոդվածում նա հանգամանորեն քննում է բարբառի՝ գրաբարի հետ ունեցած բառային (արթակ, բանգի, ըրմանալ, թումբ, խանձող, կապար, կլափէն տալ, հայս, ճիճի, ճիրըթափվէլ, քըթըվէլ, ճռճռօկ, մին, չօրք, ուլանալ և այլն) և քերականական (անձներական թվականների առկայություն, որոշ բայերի իմաստային բազմաբնույթ կիրառություններ, հոգնակերտ ք-ի պահպանում, -ուք վերջավորությամբ հոգնակի գործիականի կազմություն, որոշ նախդիրների գործածություն, մի շարք բառերում վերջնահանգ ն-ի պահպանում, հարցանել և խնդրել բայերի՝ բացառական հոլովով խնդրառություն, հինհայերենյան բազմաթիվ ոճերի (քընավ ընցընել, հըղէ ընգընել, մըննան ընգնել, աշք ածել) պահպանում և այլն) մի շարք ընդհանրություններ, որոնք արդի հայերենում չեն գործածվում կամ հաճախական չեն, ինչպես նաև հնագույն բարբառային որոշ արտահայտություններ, որոնք բաժանում է երկու խմբի՝ գրաբարում ավանդված զուգահեռ ձևերից մեկի առկայություն և գրաբարում չավանդված հնդեվրոպական կամ հին բարբառային արտահայտություններ: Դրանց և պատմական որոշ փաստերի ներկայացմամբ հեղինակը, հակադրվելով այն տեսակետին, որ Արցախի բնակչությունը հայախոս է դարձել 9-12-րդ դարերում, և բարբառի ծագումը կապվում է այդ դարերի հետ, հիմնավորում է, որ Արցախ-Սյունիքում հայերենը սկսել է գործածվել հայ տարրերի կազմավորման ընթացքին զուգահեռ, և այդ տարածքում գործածվող հայերենը, բազում դարերի ընթացքում կրելով զգալի փոփոխություններ, մեզ է հասել մի վիճակով, որը կոչվում է Ղարաբաղի բարբառ: Նույն շրջանի մեկ այլ հոդվածում հանրահայտ ճշմարտություն համարելով բարբառային որոշ բառերի ու բառաքերականական ձևերի հին ակունքներ ունենալը՝ հեղինակը քննում է պատմական Արցախ և Սյունիք նահանգներում գործառող ընդհանուր՝ Ղարաբաղի բարբառի բառային մի շարք հնաբանություններ՝ դրանց տակ նկատի ունենալով ինչպես գրաբարում չավանդված, այնպես էլ ավանդված, սակայն արդի գրական հայերենում ու որոշ բարբառներում չգործածվող կամ էլ նվազ գործածական բառերն ու բառաձևերը: Որպես գրաբարում չավանդված հնաբանություն՝ հիշատակվում է ձայնդարձը, որի մի շարք ցայտուն օրինակներ առկա են Ղարաբաղի բարբառում՝ խաչ-խեչ(ակ), շեշտ-շաշտ, քերթ-քարթ(եղ): Գրաբարում չավանդված՝ հնդեվրոպական ծագմամբ բառերից նշվում են նաև կրթել, լըմլամել, շքռել, շըկակէլ, տհանիլ: Առավել հանգամանորեն են ներկայացվում գրաբար-բարբառ առնչությունների արդյունքում Ղարաբաղի բարբառին հատուկ, բայց գրական հայերենում չգործածվող կամ նվազ գործածական հինհայերենյան տասնյակ բառեր և կազմություններ՝ պուտ, կեղ, կօտէգյ, գիրգյամօտ, պիցիրծէնիլ, նորել, քեմուխտ, ծիր, ճէղնը, գյօզռակ, նօթէլ, կօռնը, նի տալ, յըտանալ, պըրանէլ: Այս շարքին են դասվում նաև գրաբարյան նույն բառի իմաստային նրբերանգով գործածվող անկիւն (մի կողմ, ծայր), տանիմ (տեղավորել, պարունակել), աղոթել (բուժել, գիր առնել), ամբողջությամբ գրաբարում չավանդված, սակայն գրաբարյան բաղադրիչներից կազմված պիրընհարինք, փուրըհարէնք, պիցիհար, ըխպըհար, քամհար, քէթկալ, պունակալ, վըռակալ, քըմըկալած, կըղըկալած, լըպըկալած, գրաբարի սկզբնական արտասանությունը պահպանած յէխնել, յէտ, յըղէ, յուպուպ, յանգին քըցիլ, յօրթ-յօրթ անել բառերն ու կազմությունները:: Հետագայում ավելի խորացնելով ուսումնասիրությունները ՝ Լ. Հովհաննիսյանը այլ լեզվաբանների կարծիքների համեմատությամբ հանգամանորեն քննում և ստուգաբանում է բարբառում գործածվող տասնյակ հնաբանություններ, բարբառային և իրանական լեզուներից փոխառյալ բառեր (դօն, ըրաժան/արաժան, ըրամակ ընկնել, կասկ, տաճակ, այա, անգի, թոնթորալ, լեմ, կտիտ, ճիթ, շկակել, սեռ, սղալել, տնգզել, ցեռ, ցլեփ, քծծել, քնթել, ազի, դօն, լեթված, խըրթըլուկ, ծօռնը, կէփ, կօք (տալ), կօռնը, հասի, շէկէլ, պըլօրը (տանել), պըէլ, չավ (անել), սըլէթա, սըտ, վահր, տալ, տըհանիլ, թակել, պուլ, կէտ, կէտէլ, կէտ անէլ, կէնալ, անըմ, թէր, լուսէմնը, անգ, պիհիր, պէնալ, պէռնէլ, բէրբէլ, կէզան, կէնգատ, լօսէլ, (տ)կողին, շաղվել, թառ, կէզան, հարզակ, պըտըրհան, աշկարա, հըրակաշ, վռազ, տօշ, նի ընկնէլ, նի ծըծէլ, նի անէլ, նի քըցիլ, նի մտնել, նի պրծնել, նի թակէլ, նի կցնէլ, նի կապէլ, նի պրանէլ, նի կյալ, նի կէնալ, նի կօկէլ,նի չըռէլ, բարա, տըժէր, կուշտ/քուշտ, բըշտէլ, բիշտի տալ, հուշտ (լինել), չափ (տալ, թողել), հազ (անել), սազ (անել), լօլակ, թալակ, կըռօճ, ասպ(ը), ճուլհակ, հըրիշտրակ, տըրիճակ, տէնգյ, տօշ, նշան, նշանց տալ ևն)՝անդրադառնալով դրանց իմաստային ու գործառական առանձնահատկություններին և հավաստելով, որ նմանօրինակ նյութի քննությամբ կարելի է նորովի լուսաբանել Ղարաբաղի բարբառի կազմավորման բնույթն ու ընթացքը, գրաբար-բարբառ փոխհարաբերությունները, այլ բարբառների նկատմամբ դրսևորվող յուրահատկությունները և հաստատել պատմական Արցախի տարածքում վաղնջական շրջանից հայ տարրի ու հայոց լեզվի գոյության փաստը: Այլ հոդվածներում Լ. Հովհաննիսյանն անդրադառնում է գրաբարյան ձայնեղների՝ բարբառում խլացման երևույթից շեղվող դեպքերին, բարբառի բառակազմական հնաբանություններին, միջին հայերենի և Ղարաբաղի բարբառի բուսանունների զուգադրական քննությանը ևն:
Գրաբարի և աշխարհաբարի համապատասխան օրինաչափությունների հետ համեմատությամբ պատմական Արցախ-Սյունիքի բուն խոսվածքների անվանական հոլովման որոշ առանձնահատկություններ՝ ձայնավորող վերջավորվող բառերի, այդ թվում -ցի վերջածանցով գոյականների՝ -ք-ով հոգնակիակազմություն և ք-ց հերթագայությամբ թեքում, բաղաձայնահանգ բազմավանկ բառերի՝ –նէ//-նի վերջավորությամբ հոգնակիակազմություն և խոսվածքների մեծ մասում ի հոլովմամբ թեքում, ընտանիք, գերդաստան ցույց տվող –անք, -ունք վերջավորություններով հավաքական անունների, ինչպես նաև եզակի թվում ներքին օ հոլովման ենթարկվող գոյականների, ախճիկ, կընէկ, մարթ բառերի հոգնակի ձևերի և տեղի հատուկ անունների՝ գրաբարյան հոլովման առանձնահատկությունների պահպանում, նույն բառերի անորոշ և որոշյալ առումներով գործածությամբ պայմանավորված՝ սեռական-տրականում տարբեր թեքույթներով (ի, ու) հոլովում, ներքին օ(ու) հոլովման լայն կիրառություն, ոջ հոլովման խիստ սահմանափակում, որոշ բառերի տարաձև հոլովումներ ևն են ներկայացվում Բարմեն Մեժունցի <<Անվանական հոլովման առանձնահատկությունները Արցախ – Սյունիքի խոսվածքներում>> հոդվածում : Այլ հոդվածներում հեղինակը քննության է առնում Ղարաբաղի բարբառի Շաղախի ենթաբարբառի հոլովման ու խոնարհման առանձնահատկությունները, ձայնավորների (հատկապես գրական հայերենում չվկայված) հնչույթային համակարգը, Շամշադին-Իջևանի խոսվածքի և Արարատյան ու Ղարաբաղի բարբառների փոխհարաբերությունները: Հարկ է նշել, որ Բ. Մեժունցը 1975թ. պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն , որտեղ ներկայացվում է Արցախի Հադրութի շրջանի Խծաբերդ, Դոլանլար, Շաղախ, Մելիքջանլու, Խրմանջուղ, Ալբուլաղ գյուղերի խոսվածքների ամբողջության՝ Շաղախի ենթաբարբառի համաժամանակյա քննությունը: Ներածական մասում տեղեկություններ են տրվում տվյալ գյուղերի հիմնադրման, հարցի ուսումնասիրության պատմության, աշխատության կազմման սկզբունքների ու կառուցվածքի մասին: Բուն ուսումնասիրության մեջ առանձին բաժիններով և ենթաբաժիններով քննության են առնվում ենթաբարբառի հնչյունախոսությունը, հնչյունափոխության դեպքերը, խոսքի մասերի և նրանց քերականական կարգերի դրսևորումները, շարահյուսական առանձնահատկությունները, բառապաշարի շերտերը, իմաստափոխության տեսակներն ու դեպքերը, բառակազմական միջոցները: Ուսումնասիրությանը կցված են նշված վեց գյուղերի խոսվածքներով գրառված նյութեր, գրաբարից ավանդված ու բարբառային բառերի բառացանկեր և օգտագործված գրականության ցանկ: Տարբեր լեզվաբանների կողմից առանձին բարբառ, Ղարաբաղի բարբառի կամ Ղարաբաղի ու Մեղրու բարբառների ենթաբարբառ ընդունված և Պարսկաստանի Փայտակարան-Ղարադաղի տարածքում խոսված խոսվածքախմբերի հնչյունաքերականական օրինաչափություններն են ներկայացվում Ռուբեն Բաղրամյանի <<Ղարադաղի միջենթաբարբառը>> հոդվածում : Այստեղ հեղինակը փորձում է հիմնավորել Ա. Ղարիբյանի կողմից առաջ քաշված տեսակետն այն մասին, որ Ղարադաղի տարածքում գործել են երեք ենթաբարբառներ՝ Ղարադաղի, Դզմարի և Քեյվանի, որոնք միջին դիրք են գրավել մերձարաքսյան ու Արցախական կամ ս-ական և ում-ական եռաստիճան անտեղաշարժ և երկաստիճան ձայնեղազուրկ բաղաձայնական համակարգ ունեցող բարբառախմբերի նկատմամբ: Հարցի ուսումնասիրության համար առաջադրելով մի քանի կանխադրույթներ՝ հնչյունախոսական պլան, գործառական պլան, տառադարձություն, դիտարկման նյութը, պատմական հայեցակետը և համաժամանակյա դիտարկումները, տարբերակիչ հատկանիշների համակարգը, մենահատկանիշ հնչույթաբանական հակադրություններ, ձայնավորների ներդաշնակությունը և հնչույթաբանական հակադրությունները, հնչյունական բնութագրության տեսանկյունները, տառերի այբբենական դասավորությունը, Հրանտ Պետրոսյանը <<Ղարաբաղի բարբառի հնչյունական կազմը>> հոդվածում քննում է բարբառի, մասնավորապես նրա Ջրաբերդի խոսվածքի հնչյունական կազմը: Առանձնակի ուշադրություն է դարձվում հնչույթային համակարգին, իմաստային հակադրության նվազագույն զույգերի միջոցով հաստատվում են ձայնավորների և բաղաձայնների հնչույթային արժեքը, որի արդյունքում հիմնավորվում է, որ նշված խոսվածն ունի 43 հնչույթ (11 ձայնավոր և 32 բաղաձայն): Հոդվածագիրը նաև այն տեսակետն է արտահայտում, որ Ղարաբաղի բարբառի տառերի այբբենական դասավորությունը անհրաժեշտ է կատարել ըստ մեսրոպյան այբուբենի՝ մասնակի փոփոխություններով՝ քմայինները տեղադրելով համապատասխան ոչ քմայիններից հետո, ու-ն՝ ւ-ի տեղում, օ-ն ո-ի, ը՝-ն ՝ ը-ից հետո: Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժումը նոր թափ է հաղորդում Արցախի գիտության զարգացմանը: Պատմության, ազգագրության, հնագիտության, բանագիտության և այլ բնագավառներին զուգընթաց մեծ ուշադրություն է դարձվում Ղարաբաղի բարբառի ուսումնասիրությանը:

1998թ. Արմեն Սարգսյանը ՀՀ ԳԱԱ լեզվի ինստիտուտում պաշտպանում է թեկնածուական թեզ <<Շաղախի ենթաբարբառը Հադրութի ենթաբարբառի միջավայրում>> թեմայով, որը հրատարակվում է հետագայում : Այստեղ համաժամանկյա և տարաժամանակյա մոտեցումներով քննվում են Արցախի Հադրութի շրջանի Խծաբերդ, Դոլանլար (Արևշատ), Շաղախ (Սարեն շեն), Մելիքջանլու (Մելիքաշեն), Խրմանջուղ (Ծաղկավանք), Ալբուլաղ (Ակնաղբյուր) գյուղերի խոսվածքները, որոնց ամբողջությունը մասնագիտական գրականության մեջ հայտնի է Շաղախի ենթաբարբառ անվամբ, և որոնց բնակիչների նախնիները 1828թ. այդ գյուղերն են գաղթել Պարսկաստանի Ղարադաղի գավառից: Աշխատությունը բաղկացած է ներածական մասից և հինգ բաժնից: <<Ներածության>> մեջ (էջ 3-5) տեղեկություններ են տրվում տվյալ գյուղերի հիմնադրման, տեղական՝ Հադրութի ենթաբարբառից մայրենի՝ Ղարադաղի բարբառի կրած ազդեցությունների, արդի վիճակի, հարցի վերաբերյալ եղած ուսումնասիրությունների վերաբերյալ: Առաջին բաժնում՝ <<Հնչյունաբանություն>> (էջ 6-24), առանձին ենթաբաժիններով հանգամանորեն ներկայացվում են ենթաբարբառի հնչյունախոսությունը, հնչույթային համակարգը, շեշտի դրսևորումները, համաժամանակյա, տարաժամանակյա, դիրքային և փոխազդեցական հնչյունափոխության դեպքերը: Երկրորդ բաժինը՝ <<Ձևաբանություն>> (էջ 25-78), նվիրված է խոսքի մասերի և նրանց քերականական կարգերի քննությանը: Երրորդ բաժնում՝ <<Շարահյուսական ակնարկ>> (էջ 79-80), թվարկվում են շարահյուսական առանձնահատկությունները, իսկ չորրորդ բաժնում՝ <<Բառագիտություն>> (էջ 80-85), քննվում են ենթաբարբառի բառապաշարի շերտերը, իմաստափոխության տեսակներն ու դեպքերը, բառակազմական միջոցները: Ամբողջ քննությունը կատարվում է Ղարաբաղի բարբառի Հադրութի ենթաբարբառի համեմատությամբ և հին ու նոր սերունդների խոսվածքների հակադրությամբ: Նման մոտեցմամբ հինգերորդ բաժնում՝ <<Շաղախի և Հադրութի ենթաբարբառների համեմատական նկարագիրը>> (էջ 86-88), հեղինակը Գ. Ջահուկյանի՝ հայերենի բարբառների բազմահատկանիշ վիճակագրական դասակարգման ակզբունքների և տարբերակիչ հատկանիշների համաձայն ներկայացնում է Շաղախի ենթաբարբառի հին ու նոր խոսվածքների և Հադրութի ենթաբարբառի համեմատական նկարագիրը՝ արդյունքում հիմնավորելով, որ Շաղախի հին սերնդի խոսվածքը ներկայանում է որպես առանձին ենթաբարբառ, մինչդեռ նոր սերնդի խոսվածքը դասվում է Հադրութի ենթաբարբառի խոսվածքների շարքին: Ուսումնասիրությանը կցված են նաև հավելված (էջ 89-97), որտեղ նշված վեց գյուղերի ու Հադրութի հին և նոր սերունդների խոսվածքներով ներկայացվում են բարբառային նյութեր, և օգտագործված գրականության ցանկ (էջ 98-100): Ենթաբարբառի որոշ օրինաչափություններ հրատարակվել են նաև առանձին հոդվածներով : Այլ հոդվածներում և գիտական զեկուցումներում հեղինակն անդրադարձել է Ղարաբաղի բարբառի հնչույթային համակարգին , բանահյուսական ժողովածուներում բարբառային օրինաչափությունների և հատկապես տառադարձության պահպանման կարևորությանը , բառապաշարին , դարձվածային իրողություններին , Ղարաբաղի տարածքի բարբառների արդի կարգավիճակին, Արցախի տարածքում բարբառային ազդեցություններին և հայերենի բարբառների շարքում Մեհտիշենի բարբառի տեղին , բարբառի ուսումնասիրության պատմությանը և այլ հարցերի : 2013թ. հրատարակվում է Ա. Սարգսյանի <<Ղարաբաղի բարբառի բառարան>> աշխատությունը , որը կազմված է <<Ներածությունից>> և բուն բառարանից: <<Ներածության>> մեջ (էջ 5-26) առանձին բաժիններով ներկայացվում են հարցի ուսումնասիրության համառոտ պատմությունը, բարբառի հնչյունաբառաքերականական օրինաչափությունները, ինչպես նաև բառարանի կազմման սկզբունքներն ու վկայված օրինակների աղբյուրների և ծագումնաբանական, լեզվաոճական, քերականական բնութագրումների համառոտագրությունների ցանկերը: Բուն բառարանը (էջ 27-834) իրականում ունի բացատրական, դարձվածաբանական ու ծագումնաբանական բնույթ և ընդգրկում է բարբառի խոսվածքներում գործածվող շուրջ 40000 բառ ու դարձված (այդ թվում՝ դրանց տարբերակներ): Յուրաքանչյուր բառահոդված կազմված է հինգ մասից՝ ա) գլխաբառ, բ) ծագումնաբանական նշումներ, գ) լեզվաոճական և քերականական նշումներ, դ) իմաստաբանություն, ե) օրինակներ և դրանց աղբյուրների վկայություն: Գլխաբառերը ներկայացվում են մեծատառերով և նուրբ այբբենական կարգով: Գլխաբառից հետո բերվում են տարբեր խոսվածքներում գործածվող հնչյունափոխված տարբերակները, որոնցից յուրաքանչյուրը, այբբենական կարգով դրվելով համապատասխան տեղում, տես-ով հղվում է հիմնական բառին: Որպես գլխաբառեր են ներկայացվում նաև դերանվանական հոլովմամբ թեքվող դերանունների սեռականի և տրականի ձևերը, անկանոն բայերի խոնարհված յուրահատուկ ձևերը, բայերի կրավորական ձևերը ևն: Ծագումնաբանական նշումներ մասում համառոտագրությամբ նշվում է այն լեզուն (հնդեվրոպական հիմք լեզու, գրաբար, արաբերեն, պարսկերեն, թյուրքական լեզուներ, ռուսերեն ևն), որից բառը անցել է բարբառին, որից հետո բերվում է փոխատու լեզվի ձևը՝ գրաբարինը՝ հայկական, ռուսերենինը՝ սլավոնական, իսկ մյուսները՝լատինական այբուբենով: Ծագումնաբանական նշումներ չունեն բարբառային և այն բառերը, որոնց ծագումը հեղինակը չի կարողացել բացահայտել: Լեզվաոճական և քերականական նշումներ մասում համառոտագրությամբ տրվում են սոցիալական (ծածկաբանություն, մանկական), վերաբերմունքային (անարգական, արհամարհական, ծաղրական, հեգնական), քերականական (գոյական, ածական, ներգործական բայ ևն) բնութագրումները: Իմաստաբանություն մասում հնարավորինս համառոտ և հստակ ներկայացվում են բառերի ուղղակի և փոխաբերական բոլոր նշանակությունները: Մեծ թիվ չեն կազմում հոմանշային բացատրությունները: Նույնիմաստ բառերից բացատրվում է միայն մեկը՝ ամենից տարածվածը, իսկ մյուսները տես-ով հղվում են վերջինիս: Բառերի նշանակությունները պարզաբանելու ու հիմնավորելու համար նախադասություններով (երբեմն՝ բառակապակցություններով) բերվում են տպագիր ու ձեռագիր աղբյուրներից և բանավոր խոսքից քաղված օրինակներ՝ համառոտագրությամբ նշելով աղբյուրը (տպագիր աղբյուրների դեպքում՝ նաև համապատասխան ժողովածուի վերնագիրն ու էջը): Վկայված օրինակներ բերվում են բոլոր բառիմաստների համար, բացառությամբ մի շարք գռեհկաբանությունների և որոշ՝ տես-ով հղում ունեցողների: Բառահոդվածի վերջում՝ բառի բոլոր իմաստները բացատրելուց հետո, խիստ այբբենական կարգով ներկայացվում են տվյալ գլխաբառով սկսվող դարձվածները (նաև տեղական նշանակության՝ կոնկրետ որևէ գյուղում կամ ենթաշրջանում գործածվող), որին հետևում են բացատրությունը և վկայված օրինակները (բացառությամբ հաղորդակցական արժեք ունեցող դարձվածների): Նույնիմաստ դարձվածները բացատրվում են մեկ անգամ, մյուս դեպքերում հղում է կատարվում, իսկ եթե դրանք տարբերվում են միայն մեկ անդամի (ոչ առաջին) փոփոխությամբ, ապա վերջիններս ներկայացվում են նույն դարձվածի կազմում՝ իրարից անջատելով ուղղահայաց գծիկներով: Եթե որևէ գլխաբառ հղվում է մեկ այլ գլխաբառի, ապա առաջինի տակ նույնանիշ դարձվածները չեն բերվում: Բառարանում խստիվ պահպանվել են բարբառային գիտական տառադարձության (ավանդական) սկզբունքները: Աշխատությանը կցված է օգտագործված գրականության ու ձեռագիր աղբյուրների ընդարձակ ցանկ (էջ 835-845):

Արմեն Սարգսյանը Շողեր Մինասյանի համահեղինակությամբ հրատարակել է <<Ղարաբաղի բարբառի դարձվածաբանական բառարանը>> , որի ներածական մասում (էջ 5-63) տրվում են բարբառի դարձվածների քննությունը, բառարանիի կազմման սկզբունքները և վկայված օրինակների աղբյուրների համառոտագրությունների ցանկը, իսկ բուն բառարանը (էջ 64-558) ընդգրկում է բարբառի խոսվածքներում գործածվող դարձվածները (այդ թվում՝ տեղական նշանակության՝ կոնկրետ որևէ գյուղում կամ ենթաշրջանում գործածվող): Յուրաքանչյուր դարձվածահոդվածում դարձվածից հետո (առկայության դեպքում) համառոտագրությամբ նշվում են տվյալ դարձվածային միավորի բովանդակության և ձևի հասարակական վերաբերմունքային երանգները (անարգական, արհամարհական, ծաղրական, ծածկաբանություն, մանկական, օրհնանք, հեգնական, բարեմաղթություն, անեծք), որից հետո հնարավորինս համառոտ և հստակ ներկայացվում են դարձվածի նշանակությունները: Նույնիմաստ դարձվածներից բացատրվում է միայն մեկը՝ ամենից տարածվածը, իսկ մյուսները տես-ով հղվում են վերջինիս: Եթե դարձվածը հանդես է գալիս նաև հավելյալ տառերով ու բառերով, ապա վերջիններս դրվում են կլոր փակագծերի մեջ, իսկ միայն մեկ անդամի (ոչ առաջին) փոփոխությամբ տարբերվող նույնիմաստ միավորները հիմնականում ներկայացվում են նույն դարձվածի կազմում՝ իրարից անջատելով ուղղահայաց գծիկներով: Դարձվածների նշանակությունները պարզաբանելու ու հիմնավորելու համար նախադասություններով բերվում են տպագիր ու ձեռագիր աղբյուրներից և բանավոր խոսքից քաղված օրինակներ՝ համառոտագրությամբ նշելով աղբյուրը (տպագիր աղբյուրների դեպքում՝ նաև համապատասխան ժողովածուի վերնագիրն ու էջը): Բառարանում խստիվ պահպանվել են բարբառային գիտական տառադարձության (ավանդական) սկզբունքները: Աշխատությանը կցված է օգտագործված գրականության ու ձեռագիր աղբյուրների ցանկ (էջ 559-566): Հեղինակը կազմել ու հրատարակել է նաև Ղարաբաղի բարբառի ուսումնասիրության մատենագիտությունը : Բարբառի բառապաշարի մի մասն է ընդգրկված Գուրգեն Բաղդասարյանի <<Արցախի բարբառի բառարան-հանրագիտարան>> երկհատորյակում : Առաջին հատորի ներածական մասում անդրադարձ է կատարվում հարցի ուսումնասիրության պատմությանը, ներկայացվում են բառարանի կազմման սկզբունքները, կառուցվածքը, օգտագործված գրականության և համառոտագրությունների ցանկերը: Բուն բառարանն (գրական հայերենի տառադարձությամբ) ընդգրկում է շուրջ 15000 բառ, բառաձև, դարձված, առած-ասացվածք, անեծք, օրհնանք, հանելուկ, ոճական արտահայտություն ևն: Սկզբում դրվում է գլխաբառը, այնուհետև՝ իմաստների բացատրությունը, հազվադեպ՝ նաև վկայված օրինակներ: Գլխաբառերի տակ տրվում են դարձվածները (բացատրություններով) ու մյուս միավորները: Իրականում հեղինակը բառարանում հիմնականում ընդգրկել է Ա. Մարգարյանի <<Գորիսի բարբառը>>, ՀՀ ԳԱԱ լեզվի ինստիտուտի հրատարակած <<Հայոց լեզվի բարբառային բառարան>>, Ստ. Մալխասյանի <<Հայերէն բացատրական բառարան>> և որոշ այլ աշխատություններից քաղված բառեր ու դարձվածներ: Բառարանում չափազանց մեծ է այն միավորների թիվը, որոնք ընդհանրապես չեն գործածվում Ղարաբաղի բարբառում, ինչպես՝ բուլիտ (հոկեյի մեջ հակառակորդի դարպասին նշանակված տուգանային հարված), գիշեր-ցերեկ (տորթի տեսակ), դարչենա (թխվածքի տեսակ), եվրոակցիա (եվրո բաժնետոմս), ժոնգլեր (աճպարար), ծախոտվել (շատ բան վաճառվել), կանփորկա (ինքնաեռի գլխանոց), կանոնավոր զորք (մշտական զորք), կանաչ լոբու պահածո (պահածոյի տեսակ), պլանտատոր (պլանտացիայի տեր), ցեխաջրաբուժոթուն (հանքային ցեխաջրով բուժվելը) ևն:
Ղարաբաղի բարբառի դարձվածների ամբողջական ու բազմակողմանի քննությունն է ներկայացվում Շողեր Շինասյանի «Ղարաբաղի բարբառի դարձվածները» մենագրությունը , : Աշխատության սկզբում (էջ 3-20) առանձին բաժիններով անդրադարձ է կատարվում նյութի ընտրությանը, հարցին առնչվող գրավոր աղբյուրներին, օտար և հայ լեզվաբանության մեջ դարձվածի ըմբռնման և դասակարգման վերաբերյալ եղած կարծիքներին, օգտագործված գրավոր աղբյուրների լեզվին ու տառադարձությանը: Բուն աշխատանքը կազմված է երեք մասից: Առաջին մասում՝ <<Դարձվածների դասակարգումը>> (էջ 21-77), անդրադառնալով տարբեր լեզվաբանների կողմից կատարված դասակարգումներին՝ հեղինակը, ըստ հաղորդակցական արժեքի, ներկայացնում է բարբառի դարձվածային միավորների դասակարգումը (անվանական դարձվածային միավորներ, հաղորդակցական դարձվածային միավորներ)՝ առանձին ենթաբաժիններով հանգամանորեն քննելով գոյականական, ածականական, բայական, մակբայական, եղանակավորող դարձվածային միավորները և հաղորդակցական դարձվածները, դարձվածային թերի նախադասությունները, բարդ կառուցվածք ունցող դարձվածային նախադասությունները, դրանց կառուցվածքային տիպերը: Երկրորդ մասում՝ <<Բառիմաստային մի շարք երևույթների դրսևորումը Ղարաբաղի բարբառի դարձվածներում>> (էջ 78-99), քննության են առնվում բազմիմաստության , համանունության, հոմանիշության, հականիշության դրսևորումները խնդրո առարկա դարձվածներում, ինչպես նաև՝ միայն դարձվածներում պահպանված բառերն ու բառաձևերը: Երրորդ մասը՝ <<Լեզվաարտահայտչական միջոցների դրսևորումը դարձվածներում>> (էջ 100-115), նվիրված է բարբառի դարձվածներում լեզվաարտահայտչական միջոցների (փոխաբերություն, փոխանունություն, խորհրդանշան, համեմատություն, շրջասություն, չափազանցություն և նվազասույթ, հեգնանք, բազմաշաղկապություն և անշաղկապություն, դիմառնություն, զեղչում) ու դրանց տարատեսակների քննությանը: Աշխատությանը կցված են նաև ծանոթագրություններ (էջ116-119) և օգտագործված գրականության, աղբյուրների, բառարանների ցանկ (էջ 120-124): Աշխատությունը հեղինակի՝ 1999 թվականին ՀՀ ԳԱԱ Հր. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտում պաշտպանած թեկնածուական ատենախոսության (որին կցված է Ղարաբաղի բարբառի դարձվածների բացատրական բառարան (շուրջ 3000 միավոր) լրամշակված տարբերակն է: Բացի դրանից և Ա. Սարգսյանի համահեղինակությամբ հրատարակած աշխատանքներից, Շ. Մինասյանը հանդես է եկել Ղարաբաղի բարբառին (հիմնականում դարձվածներին) վերաբերող մի շարք հոդվածներով : 2007թ. հրատարակած ուսումնասիրության մեջ և որոշ հոդվածներում Զուխրա Երվանդյանը, ծագումնաբանական, իմաստային և կառուցվածքային մասնակի դիտարկումներով քննում է հայագիտական տարբեր, հատկապես Հր. Աճառյանի և Գ. Ջահուկյանի ուսումնասիրություններում քննարկված, սակայն Ղարաբաղի բարբառում հնչյունակազմական և իմաստային որոշ յուրահատկություններով գործածվող մի շարք հնագույն արմատական ձևեր՝ կընձկօնձալ, կյօճի//գօճի, կռօճ, հանգ, շօռ կյալ, ճըռաքել, պօսպօս անել, րէքնակ, նօթի, պուլ, կյէնալ, խըէխտ, խլխլալ, ծամ, ծըէն, հին հայերենին (որոշները՝ նաև ընդհանուր հայերենին) հատուկ հիմքերի տարբերակներ՝ կյուլ, կյաղէլ//կյէղէլ, կաղաղ, պըէծ, հէտի, մօլ, գյուրգ, վէրթիմ//ուրթումնը, օխտը, թա, լպռտել, ծիծիլինգ//ծուծուլուկ, լըբաստրակ, լէնգ/լինգ, կօզնի/կուզնի, սըէռ//սէռ, յէր, օշափ//օշէփ, տանդ, ճախ, քոյր, պացրու//պէցուր//պէցրու, բառասկզբում ձայնավորից առաջ նախաձայն հ հնչյունի կիրառական հնարավորությունները: Հեղինակը հանգում է այն եզրակացության, որ նախահավելական հ-ն ավելի հաճախակի է հանդիպում կենտրոնից հեռու ընկած խոսվածքներում, մանավանդ Մարտակերտի և Շահումյանի հատվածում՝ միաժամանակ հանդես բերելով իմաստային զանազան դրսևորումներ: Նշվում է նաև, որ ձայնդարձի տարբեր աստիճաններով տարբերակումներից բացի, առավել ակնառու է հ սաստկականի հավելումը, որը ոչ միայն բառի նշանակությանը նոր երանգ է հաղորդում, այլև առաջ է բերում նոր իմաստի ձևավորում: Առանձնացվում են բարբառում գործածվող հնագույն ձևերի երկու խմբեր՝ 1.արմատներ, որոնք գալիս են հայերենի հիմնական շերտի միջոցով և ենթարկվում են հայերենի ընդհանուր օրինաչափություններին (կէտ, կուլ, հօթ, լեպ, կնդիչ, փօմփուխ, սուլուլ, պէնձիկ, կլանչել, կօլօլ, սըէխ, շէք, լակ, ճիթ և այլն), 2.արմատներ, որոնք շեղվում են հայերենի ընդհանուր օրինաչափություններից և ենթադրում են օտար ենթաշերտ կամ որևէ հնդեվրոպական լեզվից հին փոխառություն, որի աղբյուրը չի պահպանվել կամ դեռևս հայտնի չէ (պուքել, փռընգօնի տալ, թխել, կյօսռել, կնջէմնը, պօխ, փալ տալ, փըստըցնել, պլպլալ, խլշել, սլկհել և այլն): Ուշագրավ է Մելադա Աղաբեկյանի <<Սյունիք-Արցախ տարածքի բարբառների պատմական հնչյունաբանություն>> ուսումնասիրությունը , որտեղ պատմահամեմատական մեթոդով ներկայացվում է Արցախ-Սյունիքի տարածքի Ղարաբաղի (Բոլնիս-Խաչենի, Շուշիի, Հաթերքի, Հարավի, Կաղարծիի, Շահումյանովսկի, Գորիսի, Ջանյաթաղի, Հադրութի, Շուշիքենդի, Տումիի, Շաղախի, Խանագահի խոսվածքներով), Կռզենի, Հավարիկի, Շամախիի (Շամախիի, Քյարքյանջի խոսվածքներով), Մեհտիշենի, Մեղրու (Գուդեմնիսի, Վարհավարի, Կարճևանի, Մեղրու խոսվածքներով), Բուրդուրի բարբառների, Ղազախ-Կիրովաբադի միջբարբառի (Թովուզի, Ղազախի, Կիրովաբադի խոսվածքներով)՝ ակնհայտ նմանություններ ցուցաբերող բարբառային հնչյունական համակարգերի քննությունը, բացահայտվում են դրանցում եղած հնչյունական փոփոխությունների օրինաչափություններն ու հարաբերական ժամանակագրությունը, տվյալ համակարգերի տարածքային կապերն ու ծագումնաբանական ընդհանրությունները: <<Ներածության>> (էջ 54-69) մեջ անդրադարձ է կատարվում հայ և օտարազգի լեզվաբանների կողմից հայերենի բարբառների հնչյունական համակարգերի հետազոտմանը, տրվում են ուսումնասիրության սկզբունքները: Առանձին բաժիններով և ենթաբաժիններով առաջին մասում (էջ 69-126) քննության են առնվում ձայնավորների համակարգային (լծորդական շարքերի առաջացումը, շեշտ, շեշտադրական հնչյունափոխություններ, ձայնավորների ներդաշնակությունը) և ոչ համակարգային փոփոխությունները, երկրորդ մասում (էջ127-148)՝ հպական ու կիսաշփական, շփական, ձայնորդ բաղաձայնների համակարգային և ոչ համակարգային փոփոխությունները: Ուսումնասիրության վերջում հեղինակը ներկայացնում է իր ամփոփումները (էջ148-162), ըստ որի՝ Սյունիք-Արցախ տարածքի հնչյունահնչույթային համակարգերը ձևավորվել են եռաստիճան (ձայնեղ, խուլ, շնչեղ խուլ) հակադրությամբ հպական ու կիսաշփական բաղաձայնների և քմայնության ոչ հնչույթային հատկանիշով օժտված ձայնավորների ընդհանուր հենքի վրա: Լուսինե Մարգարյանի՝ 2011թ. հրատարակված ուսումնասիրության մեջ, որը հեղինակի՝ 2008թ. ՀՀ ԳԱԱ լեզվի ինստիտուտում պաշտպանած թեկնածուական ատենախոսության լրամշակված տարբերակն է, ըստ լեզվական տարբեր մակարդակների՝ քննվում է Արցախի բանահյուսության լեզուն: Առաջաբանում (էջ 4-17) հիմնավորվում է թեմայի արդիականությունը, անդրադարձ է կատարվում Արցախի բանահյուսության գրառման պատմությանը, բանահյուսական ժանրերի թեմատիկ ու լեզվական փոփոխություններին, բանահյուսական նմուշների գրավոր փոխադրության առանձնահատկություններին: Առաջին գլխի առաջին բաժնում՝ <<Ղարաբաղի բարբառի հնչյունական համակարգի արտահայտությունը Արցախի բանահյուսության մեջ>> (էջ 18-20), ներկայացվում են Ղարաբաղի բարբառի և բանահյուսության հնչյունական համակարգերի տարբերություններն ու դրանք պայմանավորող պատճառները, իսկ երկրորդ բաժնում՝ <<Արցախի բանահյուսության լեզվի բառապաշարի առանձնահատկությունները>> (էջ 20-49) քննվում են բանահյուսության բառապաշարի շերտերը, բառիմաստային առանձնահատկությունները, հոմանիշության դրսևորումները: Երկրորդ գլխում՝ <<Քերականական իրողությունների առանձնահատկությունները բանահյուսության լեզվում>> (էջ 50-87), քննության են առնվում խոսքի մասերի ու նրանց քերականական կարգերի դրսևորումները և շարահյուսական մի շարք առանձնահատկություններ, տրվում են նաև վիճակագրական որոշ տվյալներ, որոնք հստակորեն արտացոլում են Արցախի բանահյուսական ստեղծագործությունների քերականական կառուցվածքի առանձնահատկությունները: Երրորդ գլխում՝ <<Բանահյուսության լեզվի ոճոկան առանձնահատկությունները>> (էջ 88-109), վեր են հանվում տարբեր ժանրերի (հանելուկ, առած-ասացվածք, խաղիկ, հեքիաթ) ոճական առանձնահատկությունները, առանձնակի ուշադրություն է դարձվում դրանցում ոճական հնարանքների դրսևորումներին: Չորրորդ գլխում՝ <<Գրականացումը բանահյուսության մեջ>> (էջ 110-126), քննության է առնվում Արցախի բանահյուսության մեջ գրականացման երևույթը, բացահայտվում են գրականացման գործընթացը խթանող գործոնները, պայմաններն ու պատճառները: Լ. Մարգարյանը հեղինակ է նաև Ղարաբաղի բարբառի տարբեր իրողությունների քննությանը նվիրված մի շարք հոդվածների :

Կապանի տարածաշրջանի խոսվածքների քննությանն է նվիրված Սվետլանա Մանուչարյանի ուսումնասիրությունը , որտեղ առանձին գլուխներով ներկայացվում են նշված խոսվածքների հնչյունաբանությունը (էջ 14-98), բառագիտությունը (էջ 99-118), ձևաբանությունը (էջ 119-181), շարահյուսությունը (էջ 182- 190), խոսվածքների համեմատական նկարագիրը (էջ 196-202), նմուշներ ու բանահյուսական նշխարներ (էջ 203-217), բարբառային բառարան (226-271), իսկ ներածական մասում (էջ 3-13) տեղեկություններ են տրվում տարածաշրջանի և նրա բնակավայրերի մասին, անդրադարձ է կատարվում հարցի ուսումնասիրության պատմությանը, աշխատության կառուցվածքին ևն: Բացի դրանից, հեղինակը հանդես է եկել որոշ հոդվածներով :

Տարբեր տարիների Ղարաբաղի բարբառին ու նրա առանձին խոսվածքներին վերաբերող և առնչվող որոշ հոդվածներով, գիտական զեկուցումներով են հանդես եկել նաև Ս. Ալավերդյանը , Ս. Ամիրջանյանը , Մ. Ավետիսյանը , Ա. Բաբայանը , Դ. Բաբայանը , Օ. Բաբայանը , Ա. Խաչատրյանը , Հ. Մարտիրոսյանը , Գ. Մելիքյանը , Լ. Մինասյանը , Ե.Միրզոյանը , Ժ. Միքայելյանը , Ռ. Մովսիսյանը , Ա. Վարդանյանը , Ն. Վարդապետյանը , Մ. Քումունցը և ուրիշներ:

Որոշ աշխատանքներ էլ դեռևս գտնվում են ձեռագիր վիճակում: Ավետիս Բահաթրյանի <<Ղարաբաղու գաւառական բառգիրք>> բառարանը ընդգրկում է Ղարաբաղի բարբառին հատուկ շուրջ 6000 բառ (տվյալ ժամանակաշրջանի բարբառային տառադարձությամբ), որոնց դիմաց տրված է իմաստների բացատրությունը: Ըստ Հր. Աճառյանի տեղեկությունների ՝ Ա. Բահաթրյանը, գրաբարի բառարաններից քաղված՝ ժողովրդին հասկանալի բառերին ավելացնելով Ղարաբաղի բարբառին հատուկ բարբառային բառերը (դրանց քիչ գրական ձև տալով) և ժողովրդի մեջ գործածվող թուրքական փոխառությունները, կազմել էր ընդարձակ բառարան՝ նպատակ ունենալով նոր գրական լեզու ստեղծելու: Հեղինակին համոզելով, որ նրա նախաձեռնությունը անիմաստ է, Աճառյանը Բահաթրյանի համաձայնությամբ այդ աշխատությունից (որը հետագայում հրդեհի կորուստ է դարձել) արտագրում է Ղարաբաղի բարբառի բառերը և կազմում սույն բառարանը:

Մարգարիտ Գրիգորյանի <<Ղարաբաղի բարբառը եւ Շուշվա ենթաբարբառը>> ուսումնասիրության ներածական մասում (էջ 1-47) անդրադարձ է կատարվում Ղարաբաղի բարբառի մասին եղած մասնագիտական գրականությանը, փորձ է արվում հիմնավորել Շուշի քաղաքի խոսվածքի՝ առանձին ենթաբարբառ լինելու տեսակետը, ներկայացվում են վերջինիս տարբերությունները Ղարաբաղի բարբառից ու Հադրութի ենթաբարբառից, գրական հայերենի ու ռուսերենի ազդեցության աստիճանները Ղարաբաղի բարբառի և Շուշվա ենթաբարբառի վրա ևն: Առաջին բաժնում՝ <<Շուշի քաղաքի լեզվական հարստությունները>> (էջ 47-61>>, հիմնականում նկարագրվում են խոսվածքի հնչյունական համակարգն ու հնչյունափոխության որոշ դեպքեր, երկրորդ բաժնում՝ <<Բառագիտություն>> (էջ 61-74), ածանցման ու բառաբարդման տեսակները: Առավել ընդարձակ է երրորդ՝ <<Ձևաբանություն >>, բաժինը (էջ 74-148), որտեղ քննության են առնվում բոլոր խոսքի մասերն ու նրանց քերականական կարգերը, տրվում հոլովման ու խոնարհման հարացույցները: Չորրորդ բաժնում՝ <<Ղարաբաղի բարբառի նախադասությունների կազմությունը>> (էջ 149-157), ներկայացվում են բարբառում նախադասությունների կազմության, դրանց անդամների կապակցման եղանակները, իսկ վերջին՝ <<Ղարաբաղի բարբառի լեզվական հարստությունները>> բաժնում (էջ 159-218) հեղինակն անդրադառնում է բարբառի բառապաշարի շերտերին, ըստ իմաստի՝ բառերի տեսակներին, պատկերավորման միջոցներին, լեզվաոճական տարբեր առանձնահատկությունների, նախադասության տեսակներին, կետադրությանը, առոգանությանը, <<շարժումների լեզվին>> ևն: Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը անմշակ է և խմբագրման կարիք ունի: Ն. Վարդապետյանի <<Սյունյաց բարբառ>> թեկնածուական ատենախոսության առաջաբանում (էջ I-V) փորձ է արվում հիմնավորելու Սյունիքի (Գորիսի, Սիսիանի, Ղափանի) խոսվածքների ամբողջության՝ Ղարաբաղի բարբառից տարբեր բարբառ լինելու տեսակետը, ինչպես նաև տրվում է աշխատության կառուցվածքը: Առաջին մասում՝ <<Հնչյունաբանություն>> (էջ 1-90), առանձին ենթաբաժիններով՝ <<Հնչյունախոսություն>>, <<Հնչյունափոխություն>>, հանգամանորեն ներկայացվում են բարբառում գործածվող բոլոր հնչյունների արտասանական բնութագրումներն ու հնչյունափոխության տեսակները: Երկրորդ մասը՝ <<Ձևաբանություն>> (էջ 91-247), նվիրված է խոսքի մասերի և նրանց քերականական կարգերի, ածանցների ու շեշտի քննությանը: Առավել մեծ ուշադրություն է դարձվում հոգնակիակազմության, անվանական ու դերանվանական հոլովման և խոնարհման դրսևորումներին: Երրորդ մասի՝ <<Բառագիտություն>>, առաջին ենթաբաժնում՝ <<Բառապաշարի շերտերը>> (էջ 248-256) ներկայացվում են գրական, բարբառային և փոխառյալ բառերը, երկրորդ ենթաբաժնում՝ <<Իմաստափոխություն>> (էջ 256-260)՝ իմաստափոխության տեսակները, իսկ երրորդ ենթաբաժնում ընդգրկվում են գրաբարից Սյունյաց բարբառ բառացանկը (էջ 261-297) և բարբառային բառարանը (էջ 298-421): Հավելվածում (էջ 422-435) ընդգրկված են բարբառով գրառված ժողովրդական որոշ երգեր, <<Անպան Հուռին>> հեքիաթը և <<Վեցկի Մարգարի պատմությունը>> զրույցը: Աշխատության վերջում կցված է օգտագործված գրականության ցանկ (էջ 436-439): Հիշատակության արժանի է Արտեմ Բաբայանի <<Ղարաբաղի Վարանդայի բարբառը>> մենագրությունը , որը Լեռնային Ղարաբաղի Վարանդայի գավառի խոսվածքների(ըստ հեղինակի՝ Վարանդայի բարբառի) ամբողջական համաժամանակյա (մի շարք դեպքերում՝ նաև գրաբարի համեմատությամբ) ուսումնասիրությունն է: Ներածական մասում՝ <<Առաջաբանի փոխարեն>> (6 էջ), տեղեկություններ են տրվում ուսումնասիրության սկզբնաղբյուրների, բարբառի առանձնահատկությունների մասին, ներկայացվում է Վարանդայի գյուղերի ցանկը: Առաջին բաժնում՝ <<Հնչյունախոսություն>> (10 էջ), նկարագրվում են բարբառին հատուկ բոլոր հնչյունները, երկրորդ՝ <<Հնչյունափոխություն>> (28 էջ) բաժնում՝ շեշտի դրսևորումները, գրաբարյան ձայնավորների, երկբարբառների, բաղաձայնների կրած հնչյունափոխության բոլոր դեպքերը: Առավել ընդարձակ է երրորդ՝ <<Ձևաբանություն>> (296 էջ), բաժինը, որտեղ հանգամանորեն քննության են առնվում բոլոր խոսքի մասերն ու նրանց քերականական կարգերը (հոգնակիակազմություն, հոլով ու հոլովում, ածականի համեմատության աստիճաններ, դերանունների հոլովում, դերբայներ, բայի եղանակներ ու ժամանակաձևեր ևն): Այս բաժնում անդրադարձ է կատարվում նաև ածանցմանը, բառերի տեսակներին՝ ըստ կազմության, կոչական մի շարք բառերի ձևակերպումներին, նի, լյու, իք մասնիկների գործածությանը ևն: <<Հավելվածն>> ընդգրկում է բարբառով գրառված (գիտական տառադարձությամբ) բանահյուսական նյութեր ու դարձվածներ (22 էջ) և գրաբարից բարբառ բառարան (23 էջ): Աշխատության վերջում կցված է օգտագործված գրականության ցանկ (2 էջ): Սրանցով չեն սպառվում Ղարաբաղի բարբառին վերաբերող ուսումնասիրությունները: Բարբառին մեծապես առնչվում են նաև հայերենի բարբառների տարբեր օրինաչափությունների նվիրված ընդհանուր ուսումնասիրություններ , բառարաններ , Արցախի բանահյուսական և բարբառագիր ժողովածուներ , այլ աշխատանքներ :

Ա․ Յու․ Սարգսյան