Բանահավաքչություն

Բանահյուսական ժառանգության գրավոր փոխադրումը բարբառին առնչվող որոշ խնդիրներ առաջ բերեց, որոնք պայմանավորված են գրանցման եղանակով ու փոխադրության պայմաններով:

Բանահյուսական ստեղծագործության լեզվի և բարբառագիր որևէ երկի լեզվի քննությունը չի կարելի նույն սկզբունքով դիտարկել: Այդ ստեղծագործությունները տարբերվում են նախ և առաջ մտածողության համակարգով, ինչպես նաև նյութի և լեզվի ընտրության նպատակադրմամբ: Եթե, օրինակ, ՙԶուռնա-Տմբլայում՚[124] հեղինակը հետամուտ է բարբառային իրողությունները վերհանելուն, նրանց իմաստային տարբեր կիրառությունները բացահայտելուն, ապա բանահյուսական ստեղծագործություններում բանահավաքի նպատակադրումը այլ է. բանահյուսական նմուշները գրառելիս բանահավաքին հետաքրքրում է ոչ թե բարբառի կամ խոսվածքի հնչյունական համակարգի օրինաչափությունների բացահայտումը, բառապաշարի քննությունը կամ բարբառի ձևաբանական-շարահյուսական հատկանիշների վերհանումը, այլ ժողովրդի պատմությունն ու կենսագրությունը ամփոփող բանավոր ժառանգության գրառումը, ազգագրական տվյալ շրջանի մտածողության, աշխարհայացքի ու կենսափիլիսոփայության ավանդումը:

Բարբառագիր գրականությունը մշակված բարբառագիր ստեղծագործություն է, մինչդեռ բանահյուսությունը՝ ոչ: Բանահյուսական նմուշները նույնպես ՙմշակվում՚ են բանահավաքների կողմից, բայց, ի տարբերություն ստեղծագործող հեղինակի, բանահավաքը չունի նյութի և լեզվի ընտրության նույնպիսի ազատություն:

Բանահյուսությունը ժողովրդական մտածողության արտահայտություն է՝ անհատական փոխադրությամբ ժառանգորդված, որ կերտվում և ավանդվում է բանասացների, բանահավաքների կողմից: Ըստ այդմ՝ գրավոր փոխադրված յուրաքանչյուր բանահյուսական նմուշ բանասացի, բանահավաքի լեզվամտածողության արտահայտություն է նաև և անկրկնելի է իր լեզվով ու ոճով:

Բանահյուսական նմուշների փոխադրություններում տարբեր է բանահավաքի միջնորդության ազդեցությունը[117-29]: Այդ տարբերություններն էլ բխում են փոխադրության պայմաններից, որոնք են՝ ա/բարբառակիր բանասացից բարբառակիր, ոչ բարբառագետ բանահավաքի փոխադրություն.
բ/ բարբառակիր բանասացից ոչ բարբառակիր, ոչ բարբառագետ բանահավաքի փոխադրություն. գ/բարբառակիր բանասացից բարբառակիր բարբառագետ բանահավաքի փոխադրություն: Բարբառակիր բանասացից բարբառակիր ոչ բարբառագետ բանահավաքի փոխադրության դեպքում խոսվածքային առանձնահատկությունների անտեսումը, բարբառային հնչատարբերակների գրանցման ոչ միանշանակ մոտեցումը հանգեցնում են հնչյունական համակարգում զուգաձևությունների, գրության ու արտասանության այլաձևությունների, անմիօրինակությունների առաջացման, խախտվում է խոսվածքների համակարգայնությունը:

Բանահյուսական նմուշի փոխադրության ժամանակ որքան մեծ է բանահավաքի միջամտությունը, նույնքան էլ զգալի են անմիօրինակությունները լեզվական բոլոր մակարդակներում: Տարբեր բանահավաքների ստեղծագործությունները խոսվածքային տարբեր կարգեր են ներկայացնում: Ընդհանրության մեջ խոսվածքներն առանձնացված չեն: Ծանոթագրություններում, բացատրություններում այդ մասին որևէ դիտողություն չկա:
Ինչպես՝ Էն հինչըն ա՞
Մին թորեն մըեչին
էրկու կուտանա [47- 400]:

Մին թուրուն Մաչին էրկու պէղարճ [119- 59]: Նույնիսկ նույն բանահավաքի ստեղծագործություններում խոսվածքների որոշակի համակարգվածություն կամ միօրինակություն չկա.
Բաղըմը ծերան կինի,
Սուները կյերան կինի,
Բաղվանչին վըեր ինի վըեչ,
Բաղը վերան կինի [47-112]:

Կարկուտ թակած արտը հո՞ւնց կինի, Էն արտատար մարթը հո՞ւնց կինի, Վըեր կյան բախչատ վերա̈ն անին, Վերա̈ն բաղչին վարթը հունց կինի [47-113]:
Առաջին և երկրորդ օրինակներում հակադրվել են ա ձայնավորի ոչ քմայնացած և քմայնացած հնչյունները` վերան բառում:

Կամ՝ Փըեդի կոլա, մաչը ճըլոլակ,
Յորղա ծի, տեղին թաքավըեր:

Փադի վըննավըեր, Սիպտակ ծիյավըեր, տըեղին թաքավըեր[47- 408]:
Դեռ ավելին՝ նույն բանահավաքի միևնույն ստեղծագործության մեջ դարձյալ հնչյունական ու խոսվածքային անմիօրինակ տարրեր կան: Օրինակ՝ Էս ախճըկանս տանելիս տեղը ուրան մորը հանկյիստը տըեսալ ա, էս ախճիգյս ասալ ա... Լաց ինելիս տեղը ննջացալ ա, մորը հանգյիստին յրա քոն իլալ [53-77]: Կամ՝ Էն հինչըն ա՞՝
Թեվեր օնի թռչուն չի,
Պոզեր ունի եզնը չի [47-405]: Բանահավաքի միջամտությունն ավելի զգալի է բարբառակիր բանասացից ոչ բարբառակիր, ոչ բարբառագետ բանահավաքի փոխադրության դեպքում. այդ նմուշներում որոշ չափով պահպանված են բանասացի բարբառի առանձնահատկությունները, բայց հիմնականում նկատելի է բանահավաքի՝ իր բարբառով միօրինակացման միտում : Միևնույն խոսվածքը տարբեր բանահավաքների ստեղծագործություններում տարբեր արտահայտություններ ունի: Նույնիսկ այնպիսի խոսվածքներում, որտեղ ակնհայտորեն պիտի լինեն տարբերություններ, բանահավաքների կողմից միօրինակացվել են.
Խնեցե յըմ հարալ, կախ կանեմ, Մեչի թանը լախ կանեմ Հու վըեր ինձանա մուտանա Մինչև Մարաս հախ կանեմ[99-179]: Եվ նույն խոսվածքը (Մարտակերտի) մեկ այլ բանահավաքի փոխադրությամբ՝ Հաթերք մե հետ հենգ-վեց խոխա եր ըն ընում փռշնի ծառը, վեր փռեշն օտին[100-129]: Նշված օրինակներում ընդգծված վըեր կամ վեր բառերի փոխարեն պիտի լիներ վար, իսկ օտին բառը՝ օտեն:
Բանահյուսական նմուշը հնարավորինս մաքրությամբ է ներկայացվում բարբառակիր բանասացից բարբառակիր բարբառագետ բանահավաքի փոխադրություններում. այդ դեպքում զգալի է փոխադրողի միջամտությունը՝ ի նպաստ բանահյուսական նմուշի: Այդօրինակ փոխադրություններում պահպանված են խոսվածքային առանձնահատկությունները, տառադարձությունը. դրանք զերծ են հնչյունական անմիօրինակություններից: Ինչպես՝ Իլէր ա չիլէ մի թաքավըէր. էս թաքավըէրին ունէր մի մէծ բաղ. էտ բաղը ուրան աշքի լուսի մընան էր պահըմ, բաղից յէր կալած պէրքը շատ էր, քան թա լօխ մընացած կարօղութունները /Մեհտիշենի բարբառ/[40-283 ] : Կ^յուրուք^յօ“րա շօ“-շօ“տ քամակ էր իշկալը.տըսնէս էր հալա կ^յէղի տակին կայնած էն դանք^յ, նանան դօ“շլիգ^յօվ սօրփէս էր աշկէրա. էլա բաբայի յէրզէրօվա փախնէս էր՝ յա տէմ էր ինէլի, յա քամակ/Չայլվի բարբառ/ [40-89] :
Ըմըռնվա մին տաք օր մին արչ ծըմական տուս ա կ^յաս, պիցըրնաս սարը, ամմա ծըրըվթունան վէր ա ընգնէս, քարէրը լուզ^յ տալ^յավ ուռնաս, յիրգ^յինք^յան ք^յօմագ^յ ուզիս… /Հադրութի բարբառ/[10-56] : Միհէտ մին մարթ կ^յամ ա, վար ըստէղան ցաք^յ կըտրէ: Լըհա ըսքըսում ա, փօշը նի յա մըննում մաննը: Տըհէնց էրկու հէտ, էս մարթը կըզնըվում ա /Մարտակերտի բարբառ/[120-42] : Այսպիսով՝ բանահյուսական նմուշի գրառման ժամանակ առկա է և’ բանասացի, և’ բանահավաքի, և’ բարբառագետի միջամտությունը: Այս ամենով պայմանավորված՝ բանահյուսության լեզվական համակարգը ներկայացնում է խոսվածքների խառն ու անհամակարգված մի ամբողջություն, և խոսվածքային առանձնահատկությունների վերհանումը գրեթե անհնար է: Բանահյուսական նմուշներում խոսվածքային այդ անմիօրինակությունները որոշակի հիմքեր ունեն և պայմանավորված են մի շարք գործոններով: Առաջին կարևոր գործոնը ոչ ճիշտ տառադարձությունն է՝ տարածքային հնչատարբերակների գրանցման անսկզբունք մոտեցումը: Դա էլ իր հերթին պայմանավորված է նրանով, որ չկար ընդհանուր բարբառային գիտականորեն հիմնավորված տառադարձական համակարգ, ըստ այդմ էլ՝ հնչույթներն ու հնչույթային տարբերակները չունեն իրենց գրային նշանակումները: Բացի այդ՝ նմուշը գրառելիս առանձնապես կարևորվում էր բովանդակային կողմը: Բանահյուսական նմուշները գրառելիս բանահավաքները չեն հետևել գիտական ուղղագրության սկզբունքին. բանահյուսական նմուշները չեն հավակնում լրիվ չափով արտահայտելու խոսվածքային առանձնահատկությունները: Գրեթե բոլոր ժողովածուների առաջաբաններում, ծանոթագրություններում նշված է այդ մասին [52-10,51-11,53-13]: Երբեմն էլ բանահյուսական ժառանգությունը ժողովրդական լայն զանգվածներին հասու դարձնելու միտումով են խախտվել և խախտվում տառադարձության օրինաչափությունները:
Խոսվածքային տարբերությունների առաջացմանը նպաստում է նաև խոսվածքային տարբեր միջավայրերի շփումը: Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում տարբեր ժամանակներում տեղի են ունեցել այլ բարբառներով ու խոսվածքներով վերաբնակումներ, ինչի արդյունքում անխուսափելի են դառնում բարբառային ազդեցությունները, ենթաշերտերի առաջացումը: Ընդ որում՝ այդ ազդեցությունները միատեսակ ու միակողմանի չեն: Բարբառային ուժեղ միջավայրում այլ բարբառային ձևերը տեղի են տալիս և նոր միջավայրում յուրացնում այդ միջավայրի խոսվածքը:
Խոսվածքային տարբերություններ առկա են նաև հին ու նոր սերնդի խոսվածքներում: Հին սերնդի բարբառակիր ներկայացուցիչներից քչերն են կենդանի, իսկ նոր սերնդի խոսվածքը հակված է մոտենալու գրականին: Այսպիսով՝ բանահյուսական ժառանգությունը գրավորի փոխադրելով` բարբառագիտական որոշ իրողություններ անտեսվում են, խախտվում են բարբառային, խոսվածքային առանձնահատկությունների պահպանման որոշ օրինաչափություններ: Աստիճանաբար վերանում են բարբառային շատ նրբերանգներ, և շատ իրողություններ մնում են չպարզաբանված:

ՀԱՐՑԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

Արցախի բանահյուսության գրավոր կենսագրության սկզբնավորումը կապվում է առաջին բանահավաքների՝ Առաքել, Ալեքսանդր և Գրիգոր Բահաթրյանների անվան հետ: Նրանք 1860 թ. մայիս-օգոստոս ամիսներին Շուշի քաղաքից և նրա շրջակա գյուղերից գրի են առնում հեքիաթներ, զրույցներ, խաղիկներ: Հավաքագրած այդ նյութերը Առաքել Բահաթրյանը Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում պաշտոնավարելիս (1881-82թթ) հանձնում է երիտասարդ բանահավաք, հրատարակիչ Տիգրան Նավասարդյանին. վերջինս բանահավաքչական գործունեությունը խրախուսող կոչով հանդես էր եկել հայկական մամուլում: Դրանց մի մասը Տ. Նավասարդյանի կողմից տպագրվում է 1894թ.,1902թ.,1903թ. ՙՀայ ժողովրդական հեքիաթների՚ VIII, IX, X պրակներում, իսկ ամբողջությամբ՝ 1973թ. ՙՀայ ժողովրդական հեքիաթների՚ VI հատորում: Բահաթրյանների գրառումները հայ ժողովրդական հեքիաթների մեջ ամենահին գրառումներն են: Այդ առումով մեծ է նրանց ներդրումը բանահյուսական ավանդների պահպանման, փոխանցման ու հարատևման գործընթացում:

Տ. Նավասարդյանի կոչին արձագանքում է Շուշիի թեմական դպրոցի շրջանավարտ, Վարանդայի (ներկայումս՝ Մարտունու շրջանի) Նոր շեն գյուղի ուսուցիչ Միքայել Տեր-Հովհաննիսյանը և 1881թ. փետրվար-մայիս ամիսներին գրի է առնում խաղերգեր, մանկական երգեր, անեծք-օրհնանքներ ու հանձնում Տիգրան Նավասարդյանին: 1882թ. ՙՀայ ժողովրդական հեքիաթների՚ I պրակում Տ. Նավասարդյանը տպագրում է դրանք:

1883թ. Թիֆլիսում Մ. Բարխուդարյանը հրատարակում է ՙՊըլը-Պուղի՚ ժողովածուն: Վերջինս ամբողջացնում էր զվարճախոսի շուրջ ստեղծված առասպելները: Ժողովածուում նաև կենսագրական տեղեկություններ են հաղորդվում Պըլը-Պուղու մասին: Մ. Բարխուդարյանը առած-ասացվածքներ, զրույցներ, հանելուկներ է գրի առել, որոնք հրատարակել է ինչպես առանձին գրքով՝ ՙԲարոյական առածներ՚[33], այնպես էլ ընդգրկել է իր բարբառագիր ստեղծագործություններում (ՙՄիրզա և Աննա՚, ՙԱրազը տարին կտարի՚, ՙՉոբանն ու նշանածը՚), նաև ՙԱրցախ՚ պատմագիտական աշխատության մեջ[32]:

19-րդ դարի 80-90-ական թվականներին ՙՆոր-Դարի՚ էջերում լույս են տեսնում Կ.Մելիք-Շահնազարյանի (Տըմբլաչի Խաչանի) բարբառագիր տեղծագործությունները[124], որոնք համեմված էին ժողովրդական բառ ու բանով: Կ. Մելիք-Շահնազարյանը հավաքագրել է նաև հեքիաթներ, զրույցներ, անեծք-օրհնանքներ, շուտասելուկներ, կազմել բարբառային բառերի բացատրական բառարան, որոնք 1930թ. լույս են տեսել ՙՀանդես ամսօրյա՚ պարբերականում և ավելի ուշ՝ Ա. Ղանալանյանի ՙԱռածանի՚[79] և Ս.Հարությունյանի ՙՀայ ժողովրդական հանելուկներ՚[60] ժողովածուներում:

80-ական թթ. մշակութային կյանքի աշխուժացմանը համընթաց նոր լիցքեր է ստանում բանահյուսական արժեքների հավաքագրման աշխատանքը: Շուշիում ծնվում է ՙԱզգագրական հանդես՚ պարբերականը[3]: ՙՀանդեսի՚ երկրորդ և երրորդ համարներում տպագրվում են նյութեր՝ Արցախի գյուղերի, սրբավայրերի, աղբյուրների, վանքերի վերաբերյալ: Եր. Լալայանը կարևորում էր տեղագրական, ազգագրական և բանահյուսական նյութերի համաժամանակյա հավաքագրման անհրաժեշտությունը, ուստի և ՙՀանդեսի՚ համարներում ազգագրական նյութերը ներկայացվում էին բանահյուսականի հետ: Եր. Լալայանն իր ՙԵրկերում՚ (I-V)[46] հետևել է նույն սկզբունքին:

1895թ. Խ. Դադյանը (Վարանդայի Վերին Թաղավարդ գյուղից) ՙԱրարատ՚ ամսագրի էջերում լույս է ընծայում ՙՂարաբաղի ջրօրհնյաց երգերից՚ խորագրով մի շարք [30], իսկ 1908-10թթ. ՙԱզգագրական հանդեսի՚ XVII, XVIII, XIX գրքերում նա Ա. Դադայանի հետ տպագրում է Վարանդայի տարբեր գյուղերում գրառած խաղիկները՝ հակիրճ ծանոթագրություններով և բարբառային բառերի բացատրությամբ:

20-րդ դարի սկզբին նկատվում է հետաքրքրության նվազում դեպի բանահյուսությունը: Բայց որոշ գրառումներ կատարվում են. Արցախում, Շամշադինում, Զանգեզուրում բանահյուսական նյութեր է հավաքագրում մանկավարժ Ս. Իսրայելյանը (ծնունդով Նախիջևանիկ գյուղից): Այդ նյութերը տպագրվում են 1956թ. ՙՂարաբաղի զվարճախոս Պըլը-Պուղին՚[80] առանձին գրքով, նաև ընդգրկվում ՙՀայ ժողովրդական հանելուկներ՚[60], ՙՀայ ժողովրդական հեքիաթներ՚ (հ. VI) ժողովածուներում[53]: 20-րդ դարի 50-ական թվականներին նոր թափով է նշանավորվում հայ բանագիտության զարգացման ընթացքը: 1957թ. հիմնադրվում է հայ ժողովրդական հեքիաթների գիտական հրատարակությունը, որը մեծ ու նշանակալի երևույթ էր հայ մշակութային կյանքում:

Այդ ժամանակահատվածում ընդգծվում է ծնունդով շուշեցի, Բաքվի մանկավարժական ինստիտուտի դասախոս Մարգարիտ Գրիգորյան-Սպանդարյանի դերը: 1930-50-ական թթ. Շուշի քաղաքից և Արցախի տարբեր գյուղերից նա հավաքագրել է տարբեր ժանրերի ստեղծագործություններ՝ հեքիաթներ, զրույցներ, խաղիկներ: Նրա գրառած հեքիաթներն ու զրույցները լույս են տեսել ՙՀայ ժողովրդական հեքիաթներ՚ (հ. V) ժողովածուում: Այդ առիթով Գ. Այվազյանը հանդես էր եկել մամուլում (ՙՍովետական Ղարաբաղ՚)[17]՝ բարձր գնահատելով Մ.Գրիգորյանի շնորհակալ աշխատանքը և միաժամանակ կոչ-հորդորով դիմել հայ հասարակությանը՝ հավաքագրելու, պահպանելու ազգային արժեքները, փրկելու դրանք կորստի վտանգից: Մ.Գրիգորյանը, բանահավաքչական գործունեությանը զուգահեռ, իր հոդվածներով նույնպես խրախուսում, կարևորում էր բանահավաքչությունը: 1971թ. ՙԼեռնային Ղարաբաղի բանահյուսությունը՚ առանձին գրքով[47] տպագրվել են արցախյան խաղիկները նաև հանելուկներ, առած-ասացվածքներ, անեծք-օրհնանքներ, աղոթք-հմայություններ:

1960-70-ական թթ. Արցախի ժողովրդական բանահյուսությունը նշանավորվում է նոր բանահավաքների անուններով՝ Միքայել Առաքելյան, Կոնստանդին Մելիք-Օհանջանյան, Բարխուդար և Ալվարդ Ղազիյաններ, Սվետլանա Վարդանյան: Նրանք բազմիցս մամուլում հանդես են գալիս հոդվածներով՝ և’ գրառած բանահյուսական նյութերով, և’ հորդոր-կոչերով, որոնք անարձագանք չեն մնացել: Բանահավաքչական գործունեությունը բուռն թափ է ստանում:

Երկար տարիներ տարբեր բնակավայրերից ժողովրդական բանահյուսության բազմաժանր ստեղծագործություններ են հավաքել ուսուցիչների որակավորման ինստիտուտի նախկին տեսուչ, ծագումով զանգեզուրցի Սամվել Ղուկասյանն ու հին շուշեցի (հետագայում ստեփանակերտցի) Մաքսիմ Մխիթարյանը: Ս.Ղուկասյանն իր օրինակով վարակել է մարզի ուսուցիչներին՝ Լ.Հարությունյանին, Խ. Բաղդասարյանին, Վ.Բալայանին, Ա.Անդրյանին, հայոց մշակույթի արժեքներին նախանձախնդիր մտավորականներին՝ Մ.Օհանջանյանին, Ռ. Ղահրամանյանին:

Հավաքագրած այդ նմուշները լույս են տեսել համահավաք ժողովածուներով՝ ՙՀայ ժողովրդական հեքիաթներ՚ (հ. VII) [54], ՙՆմուշներ Լեռնային Ղարաբաղի բանահյուսությունից՚[99], ՙՀայ ազգագրություն և բանահյուսություն՚ (հ.15)[51], ՙՆշխարներ Արցախի բանահյուսության՚[100]:

Անկախության շրջանում բանահավաքչական իրենց գործունեությունն են շարունակել նրանցից շատերը՝ Ալ.Ղազիյանը, Լ.Հարությունյանը, Ռ.Ղահրամանյանը, Մ. Օհանջանյանը: Առանձին գրքերով լույս են տեսել Լ. Հարությունյանի ՙՆշխարներ Արցախի բանահյուսության՚ երկրորդ, երրորդ , չորրորդ, հինգերորդ գրքերը, Ռ. Ղահրամանյանի ՙԲան ասեմ լսիր՚[74], ՙԲարին ընդ ձեզ՚[75], ՙԱռածանի՚[79], ՙԽաղիկներ՚[77], Ռ. Գրիգորյանի համահեղինակությամբ՝ ՙԿենդանիները բանահյուսական հերոսներ՚[77] ժողովածուները: Վերջիններս ներկայացված են առանց գրառման հանգամանքների, ասացողների վերաբերյալ տեղեկությունների: Այդպիսի ժողովածուներ են Մ.Պետրոսյանի ՙԱռածանին՚, Ռ.Հայրապետյանի ՙՂարաբաղյան խաղիկները՚:

Բանագիտության նկատմամբ հետաքրքրությունը չէր նվազել նաև մեր օրերում/1994-2023/: ԱրՊՀ բանասիրական ֆակուլտետը Ա. Սարգսյանի նախաձեռնությամբ բանահավաքչական լայն գործունեություն էր իրականացնում: Տարբեր բնակավայրերից հավաքագրվել են բանահյուսական նմուշներ, որոնք լույս են տեսել ՙԱրցախյան հանելուկներ՚[119], ՙԱրցախյան ավանդություններ՚[120], ՙԱրցախի բանահյուսթյունը՚ առանձին գրքերով: Ի տարբերություն նախորդ շրջաններում գրառված նմուշների՝ այդ ստեղծագործություններում պահպանված են բարբառային(խոսվածքային) առանձնահատկությունները, ներկայացվող նմուշները ՙանձնագրավորված՚ են:

Արցախի բանահյուսական ժառանգության մեկտեղման լավագույն նախաձեռնություն էր Ա․ Սարգսյանի կողմից <<Արցախի ժողովրդագիտություն>> մատենաշարի կազմումը, որի 12 հատորները նվիրված են Արցախի ազգագրությանն ու բանահյուսությանը և ներկայացնում են մինչ նոր ժամանակները տպագրված Արցախի ազգագրությանն ու բանահյուսությանը վերաբերող նյութերի բնագրերի համահավաք ամբողջությունը։

Այդպիսով` մեկուկեսդարյա իր գրավոր կենսագրությամբ արցախահայ բանահյուսությունը հայ բանագիտության մեջ նշանավորվում է մեծարժեք ժառանգությամբ՝ լեզվամտածողության ու արժեքային ուրույն համակարգով: