Բնաշխարհ և գիտելիք

Թեմաներ

Բուսական աշխարհ

Արցախի բուսական աշխարհն առանձնանում է իր բացառիկ բազմազանությամբ՝ միավորելով թե՛ մշակովի, թե՛ վայրի բազմաթիվ տեսակներ, որոնք ձևավորվել են տեղական բնապայմանների ու դարավոր փորձի արդյունքում։ Այստեղ հանդիպում են բնիկ պտղատու ծառատեսակներ՝ թթենի, տանձենի, խնձորենի, թզենի, նռնենի և այլն, որոնցից շատերը ոչ միայն սննդային, այլև բուժիչ նշանակություն ունեն։

Բուսական աշխարհը սերտորեն կապված է մարդկանց կենցաղի, ավանդույթների և հավատալիքների հետ։ Արցախի բույսերը բազմաֆունկցիոնալ դեր ունեն․ նույն բույսը և՛ սնունդ է, և՛ դեղ է, և՛ հումք է արհեստների համար, ու սա վկայում է բնության ու մարդու ներդաշնակ փոխհարաբերության մասին ։

Վայրի և մշակովի տեսակների համատեղ գոյակցությունը ձևավորել է յուրահատուկ կենսաբազմազանություն, որտեղ յուրաքանչյուր բույս ունի իր տեղն ու նշանակությունը։ Միևնույն ժամանակ, բուսական աշխարհը կարևոր դեր ունի նաև համայնքային կյանքի կազմակերպման մեջ՝ դառնալով հավաքների, տոների ու ծեսերի հիմք։

Արցախի բուսական աշխարհը ոչ միայն բնական հարստություն է, այլև մշակութային ժառանգության անբաժանելի մաս, որը փոխանցում է սերնդեսերունդ կուտակած գիտելիքներ ու կենսականորեն կարևոր փորձառություն։

Խինդէղնէն տակռան մընէշակ չի տո̈ւս կ^յալ:

Երկնային մարմիններ

ԵՐԿՆԱՅԻՆ ՄԱՐՄԻՆՆԵՐ

Արէվը կըլխըտակատ տո¨ւս կ^յա, լո¨ւսնինգ^յան՝ վըննըտակատ։

Երկնային մարմինների արցախյան ընկալումները մեր առջև բացում են մի աշխարհ, որտեղ արևը, լուսինը և աստղերը ոչ միայն տիեզերական մարմիններ են, այլև հավատալիքների, ծեսերի, խոսքի, մշակույթի կարևոր խորհրդանիշներ։

Այս բաժնում մեկտեղված են արևի, լուսնի և աստղերի մասին հին պատկերացումները, ավանդությունները, օրհնանքները, անեծքները, հանելուկներն ու ասացվածքները, որոնք դարերով ապրել են ժողովրդի հիշողության մեջ՝ բացահայտելով լեզվի ու մշակույթի կենդանի կապը երկնային երևույթներին։

Մենք կտեսնենք, թե ինչպես են մեր նախնիները բնությունը վերածել իմաստնության, հավատքի, գիտելիքը դարձրել ապրելու ուժի աղբյուր, ոգեշնչում ու կամք՝ ստեղծելով արևի ջերմությամբ, լուսնի խորհրդավորությամբ ու աստղերի ցոլքով լեցուն հոգևոր-մշակութային ժառանգություն։

Կենդանական աշխարհ

Արցախի կենդանական աշխարհը հարուստ և բազմազան է՝ վայրի կենդանիներ, թռչուններ, սողուններ և միջատներ։ Դրանք իրենց գոյությամբ հաստատում էին տարածաշրջանի բնապայմանների ու դարավոր կենսակերպի ազդեցությունը։ Արցախի բնաշխարհում հանդիպում են թե՛ լեռնային ու անտառային գոտիներին բնորոշ կենդանիներ՝ արջ, աղվես, գայլ, թե՛ մարդու աշխատանքին աջակից ու օգնական կենդանիներ, որոնք կարևոր դեր ունեին գյուղական կենցաղի կազմակերպման գործում։ Կենդանական աշխարհը անմիջականորեն կապված է նաև ժողովրդի առօրյայի, հավատալիքների և բանահյուսության հետ․ կենդանիները ոչ միայն շրջապատող բնության մասն են, այլև լեզվամտածողության համակարգի ձևավորման, պատկերավոր խոսքի կարևոր աղբյուր։ Գրեթե յուրաքանչյուր կենդանի ունի իր խորհրդանշական դերը, և դա արտահայտված է ասացվածքներում, զրույցներում ու ավանդություններում։ Արցախում կենդանիները գնահատվել են նաև իրենց գործնական դերով՝ որպես օգնականներ, սննդի և դեղամիջոցների աղբյուր կամ բնական հավասարակշռության պահապաններ։ Ամենափոքր միջատներն անգամ, թռչունները բնության կարևոր օղակներ են, ու նրանց մասին տեղեկությունները արցախցու կյանքի փորձառության կարևոր դասեր են։ Արցախի կենդանական աշխարհը ոչ միայն կենսաբազմազանության արտահայտություն է, այլև մշակութային ու հոգևոր ժառանգության նշանակալի մաս, որտեղ բնությունն ու մարդը ներկայացվում են որպես մեկ ամբողջություն։

Դանան վէր մօրը առաշկը ընգընէ, կ^յո̈ւլը կօտէ:

Բնաշխարհ և գիտելիք

-Էն հինչըն ա՞ Վաղինակը տափը հինից, Կընընչկ^յարմո̈ւր գ^յաբա շինից, աշկէտ դ̈արմ̈ան, սըրտէտ դ̈արմ̈ան:

-Կ^յարունքն ա։

«Բնաշխարհ և գիտելիք» ենթաբաժինը բացահայտում է, թե ինչպես են Արցախի բնապատկերները և երկնային երևույթների մասին պատկերացումները ձևավորել համայնքային աշխարհընկալումն ու բնության մասին գիտելիքի համակարգերը։ Այստեղ ներկայացված են երկնային մարմինների, բուսական ու կենդանական աշխարհների մասին ավանդական պատկերացումները, գործնական հմտությունները՝ նկարագրերով, նմուշներով, տեսանյութերով ու լուսանկարներով։
Ենթաբաժինն ուղղորդում է՝ ճանաչելու և ընկալելու բնական նշանների և գյուղատնտեսական ու առօրյա պրակտիկաների փոխկապակցվածությունը, իսկ հարթակի միջոցով հաղորդակցությունը թույլ կտա համալրելու և ամբողջական դարձնելու հիշողությունները, ու նաև բոլորի համար ընթեռնելի դարձնելու դրանցում պահված մշակութային կոդերը: