Բուսական աշխարհ

Պտղատու ծառեր

Շահ ․ շահ են բոլոր ծառատեսակները, որոնք ձեռնասուն են, խնամվում են մարդկանց կողմից։ Մյուս ծառատեսակները վայրի են, ջըռ, ժէռ, շահ չեն։ Պտուղների շահ տեսակները տարբերվում են իրենց համային հատկանիշներով, տեսքով, բույրով, չափով։ Արցախում թթենիների, խնձորենիների, տանձենիների և այլ բոլոր մշակովի տեսակները շահ են։ Մյուս տեսակները ենթակա են պատվաստման։

Կան վայրի, անտառային ծառատեսակներ, որոնք ունենում են քաղցր ու խոշոր պտուղներ, միևնույնն է, նրանք շահ չեն։ Բարբառում շահ բառին հոմանիշ է Խոսրովի կամ Խօսրօվէնէ բառը։ Շահ խնձորի կամ խօսրօվէնէ խնձորի, շահ տանձի կամ խօսրօվէնէ տանձի և այլն, նույնն են։ _Շահ _բառը ներկա իմաստով, հավանաբար, գալիս է Խոսրով Կոտակ հայոց թագավորի ժամանակներից (4-րդ դար) և կապվում է նրա անվան հետ։ Մարդասեր թագավորի նախաձեռնությամբ՝ Հայաստանի անտառազուրկ տարածքներում անտառներ ու նորապտուղ այգիներ էին տնկվում։ Արցախի բանահյուսական նյութում թագավորի բարի անունը այդպես է հիշվում առ այսօր։

Ծառ բաղադրիչով կազմված բառեր․

ծըռաշաջ (թեթև քամի, որից ծառերի ճյուղերն օրորվում են), _ծըռատակ _(1.ծառի տակը, որտեղից սկիզբ է առնում բունը, 2.ծառապսակի տակի տարածությունը), ծըռատօնգ (մատղաշ ծառ, տունկ), ծըռըկըլօ̈խ/ծըռըպըտօկ (ծառի գագաթ՝ կատար), ծըռըպըտօղ (ծառի պտուղ), _ծըռըտակըռէ _(ծառարմատ), ծըռծառուտ (ծառաշար, ծառապատ)։

Դարձվածներ՝

Ծառան ծըռատակը հիշտ ա ըրվամ (ասում են այն ժամանակ, երբ մեկը, անփորձ, անտեղյակ լինելով, թերագնահատում է գործի դժվարությունը),

Ծառէն շուքավը շօռ տալ (իր օգտին գործել, անախորժություններից խուսափել),

_Ծառը կըտըրալըս, էլ հօ՞ր ըս ասում՝ ծըտէրը հօր ըն _(երբ նման իրավիճակը դու ես ստեղծել, ինչո՞ւ ես դժգոհում),

Ծառը յը^էր ինօղ ծիյին քօռակը ճըղնէրըն էլ յը^էր կինի (վատ արարքի՝ անբարոյական կնոջ աղջիկն ավելի վատը կլինի),

Ծառը վէր վէր ըղնէ, կըցնավէրը կըշըտանա (հեշտությամբ ձեռք բերվող եկամուտից շատերն են ձգտում օգտվել)։

Առած-ասացվածքներ․

_Ծառան ճը^էղնը վէր կըղնէ։

Ծառէն կ^յէճըն ա չօ̈րը կ^յարունքըն ա մա̈հլում անում։

Ծառը բարավ ա ճընանչվում, մարթը՝ ըշխըդանքավ։

Ծառը հիշկան բար յը^էր օնէ, էնքան կըլօ̈խը քաշ կըքըցի։

Ծառը վէր կըտըրիս, ո̈ւրա̈ն սամթին վէր կըղնէ։

Ծառը վէր շըղըհարիս, շէշման վէր կըղնէ։

Ծառը տակըռավըն ա պէնդ։

Ծըռէրէն քըմակէն ծըմակը ըրվալ չի։_

Անեծքներ

_ Ծառըտ բար չի տա։ Ծառըտ վէչ ծաղկէ։_

Բարեմաղթանքներ․

_Ծառըտ ծաղկէ, ասթըխէր յը^էր օնէ։

Ծառ ծիրանէ տը^էռնաս։_

Հանելուկներ

1․ _Ինք^յը իմըն ա, բարը էրո̈ւշ ա օտում։

2․Հա̈րը՝ վը^էղ, մարը՝ հաչա, խօխան՝ պուզ^յավէր։

3․Մին կավ օնիմ՝ հա̈նդին ա,

Պօզ^յէրը Թուրանա հա̈նդին ա,

Տարէն մը^էհէտ կըքըթիմ,

Ինք^յը էլհա հա̈նդին ա։

4․Մին պէն օնինք^յ` ամմէն տարէ ծընում ա, ամմա մարթ չօնէ։

5․Մին վըննանէ, հազզար ծը^իրքանէ:_

Ծէրանը մինը կը^էր, խընձօ̈րը՝ էրկունը, գ^յա̈վա̈լը՝ հիշքան փօրըտ տըղվարէ:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1․ Լալայան Ե., Երկեր հինգ հատորով, Երևան, 1988, հ.2, էջ 109, 112, 161-165, 420-423։ 2․24. Նշխարներ Արցախի բանահյուսության (կազմեց Հարությունյան Լ.Հ.), Երևանի համալսարանի հրատ., Ե., 1991, 400 էջ: 3․Ղահրամանյան Կ., Օջախի գիրք. Նշխարներ, Երևան, 2002, էջ 141։ 4․Շագոյան Գ., <<Յոթ օր, յոթ գիշեր>> հայոց հարսանիքի համայնապատկեր, Երևան, 2011, էջ 278-284։ 5․Ղուլյան (Ղուլունց) Ս., Բանաձոր, Երևան, 2013։ 6․Սարգսյան Ա., Ղարաբաղի բարբառի բառարան, Երևան, 2013, էջ 297-298, 312, 313։ 7․Արցախի բանահյուսությունը, Երևան, 2015, էջ 475, 476, 546, 562, 574, 581, 588, 591:

ԲՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՊԱՀՊԱՆԵԼՈՒ ԽՐԱՏՆԵՐ

1. Գարնանը ծառի կոտրված ճյուղը արագ է բողբոջում ու ծաղկում, այդ այն դեպքում, երբ ծառը դեռևս չի բողբոջել ու չի ծաղկել։
2. Եթե պտղատու ծառը սակավաբեր է, խորհուրդ է տրվում 1-2 տալ (մեծ ճյուղ, ոստ) կտրել կամ տակը որոշ խորությամբ փորել և կտրել մեկ-երկու արմատ։
3. Այգեգործները խաղողենու շահ (բարունակ) շիվերը կապում են ըստ հարկի, իսկ թողնված մյուս շիվերը (մատերը) «հօռ ըն անում» (ոլորում են)։
4. Երբ ծառը սովորականից ավելի, արտակարգ բերքով է ծանրանում, դրան հաջորդում է նրա տկարությունը, դառնում է կիսաչոր կամ չորանում է։
5. Ծառաբնի կողին բուսած ու մեծացած ճյուղը կոչվում է «ճութռվէ», որը վաղ թե ուշ պետք է ճոթռվի` պոկվի։ Նման տալերը շատ բերք են վերցնում, դրանով իսկ տարբերվում մյուս տալերից։
6. Մեր նախնիները գարեջուր պատրաստելիս գործածում էին գայլուկ բույսը (Արցախում անվանվում է կ^յիլ, կ^յլախօտ)։ Իսկ հնձանում, ցաքանի երեսին հաստ շերտով փռում էին ղռոթնը (կռուտն) խոտաբույսը։ Խաղողը ճմլելու ողջ ընթացքում ճմլվում էր նաև բույսը։
7. «Արաշտ տարԷն թօ̈զը (թուզ պտուղը) շատ կընի»։
8. Նռնենուն ջուր տալը կախված է նռնենու տեսակից։ Եթե բույսը սովոր է ջրին, ապա պետք է ջրել օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին։ Եթե չորասեր է` չպետք է ջրել։ Ե՛վ ավելորդ մի կաթիլ ջուրը, և՛ երաշտը, հավասարապես կարող են ճաքեցնել պտուղները։