Առանձնահատուկ բույսեր

Հին հայերենում և բարբառներում զգալի թվով հնդեվրոպական ծագման բուսանուններ են ավանդվել, որոնք բնության, օրգանական աշխարհի ճանաչողության մեր ընկալումներն են բացահայտում և վկայում այդ ճանաչողությամբ վարք ու կենսակերպ կառուցելու մեր կարողությունների ու հնարավորությունների մասին: Ընդհանուր հայկական տարածքում արցախյանը հատկանշվում է իր ուրույն բնավորությամբ, որ նկատելի է դառնում նաև ինքնահատուկ անվանակոչումներում:

ՑՈՐԵՆ Ցորեն-ը բնիկ հայկական ծագում ունի. Ջահուկյանը հնդեվրոպական *ker-՝ աճել , սնել նշանակություններով արմատի հետ առնչություն է ենթադրում: Բարբառում ցորենից բաղադրված բարդությունները մեծաթիվ են՝ Ինչպես՝ Ցօրէն արտը կօրէկ շինիլ^յ, որն ունի մեկի գործերը ձախողել, հիասթափեցնել նշանակությունը. Ցօրէնը կ^յարան ճօկէլ^յ- լավը վատից, անմեղը մեղավորից, արդարն անարդարից տարբերել. ինչպես՝ Հըրակաշ տը^էռ էն մարթին նըհը^էտ, հու ցօրէնը կ^յարան ճօկում ա: Ցօրէն լուզու դարձվածքն ունի քաղցրալեզու իմաստը. Ցորէն հաց չօնիս, ցօրէն լուզու էլ չօնիս: Ցորեն հացէն պօզէր ա ինում. այս արտահայտությունն էլ զգուշացնում է՝ մարդ չպետք է ուրանա, պիտի կարողանա գնահատել արժանիքը: Իսկ կեղծարարություն անողին, ողին որակում են՝ ցօրէնը նըհաշ տըվօղ, կ^յարի ծախօղ դարձվածքով:

ԳԱՐԻ Հնագույն բուսանուն է գարին, որը սերվում է հնդեվրոպական gher արմատից՝ դուրս գալ, բուսնել, քիստ ունենալ նշանակություններով, ցեղակից մյուս լեզուներն ունեն աճականավոր ձևեր, ինչպես՝ լատիներեն՝ hordeum, ալբաներեն՝ drith(ë), իսկ հայերեն բառաձևը առանձնակի դիրք է գրավում: Արցախի բարբառում գարին կ^յարի/ կ^յօրէ/կ^յօրի հնչատարբերակներով է արտաբերվում: Ինչպես՝ Կ^յարի հացը կօշտ ա ինում: Գարնանացան գարին էլ բարբառում կ^յըռնըկ^յարի բարդությամբ է նշվում:
Գարուց բարդված դարձվածքներն են բարբառում՝ կ^յարավ ընգընէլ^յ- շատ գարի ուտելուց հիվանդանալ/կենդանիների վերաբերմամբ/. ինչպես՝ Էշը կ^յարավ ա ընգալ, ըստակալ: կ^յարին չօր- թեթևասոլիկ իմաստով. Կ^յարին չօր մարթան հը^յռէ շօռ տօ, կըլօխըտ դինջ ինի:
կ^յարի քըցիլ- գարով գուշակություն անել. Քընար աքան լավ կ^յարի քըցօղ ա իլալ: կ^յարու ք^յութ- անորակ հաց ուղիղ իմաստով և ծանրաշարժ, անճոռնի կազմվածքով մարդ փոխաբերական նշանակությամբ. ինչպես՝ Հուռումէն թըխած հացէրը հանց ա ինում կ^յարու ք^յութէր: Եվ փոխաբերական նշանակությամբ՝ Էտ կ^յարու ք^յութը պէն պէնավ ածօղը չի, տըրանը մինակ հացէն ըստօլն ա: Կ^յարի օտօղ ծին վէրչումը կ^յարի կըրօղ կըտըէռնա- հաղորդակցական դարձվածքն էլ հորդորում է. Շահ ստացողը արյունքում տուժում է:

ՀԱՃԱՐ Բնիկ հնդեվրոպական ծագման հացարար բույս է հաճար-ը՝ սերված *ades / ados- հաճար նախաձևի արմատից / *-io ածանցով. *ad io ->աճ+ ար: Ցեղակից լատիներենում նույնպես վկայված է՝ ador բառաձևով: Բարբառում, ինչպես հայերենի մյուս հուշարձաններում, հաճար հնչատարբերակով էլ վկայվել է: Ինչպես՝ Հըճարավ կուրկուտը շուտ ա իփվում: Հայերենից են հաճար բառը փոխառել կովկասյան լեզուները. լազերենում՝ ճուարի, վրացերենում՝ ճվավի, աբխազերենում՝ աճա, աճարաձ: Հաճար-ով բաղադրված բարդություն է հըճարէն ածէլ^յ արտահայտությունը՝ լըվըկարկուտ անէլյ նշանակությամբ: Ինչպես՝ Էս կընէգ^յը ըսկի տըմանում չի, հանց հըճարէն ա ածում, լ^յըհա մընամ ըս գ^յունաքար:

Կորեկ հացաբույսն էլ բնիկ հայկական ծագում ունի: Կորեկ բառաձևով է նշվում նաև թուզի հատիկը՝ նմանողությամբ: Հնդեվոպական goueriio +(ակ)՝ *geu- ծռել, կամար կազմել արմատից: Նույն արմատից է սերված հայերեն կորիզ բառը: Ցեղակից լեզունեորւմ էլ բառազուգաբանություններն առկա են. լատիներենում՝ granum, սանսկրիտում՝ gāritra՝ հատիկ, ցորեն, բրինձ նշանակություններով:

ԿՕՐԷԿ Այսօր մեր իրականության մեջ կօրէկ–ը իբրև հացաստեղծման հումք հանդիսացող բույս հուշաձանային արժեք է ստացել, բայց կորեկից բաղադրված բարդություններն ու դարձվածքները շարունակում են կենսունակ մնալ, ինչպես՝ կօրէկ անէլ^յ- կուրկուտ անէլ^յ. ճաշի հումք պատրաստել նշանակությամբ, կօրէկ կը^էրած կ^յումաշ- շատ գեր, չաղ մարդու վերաբերմամբ է գործածվում կօրկու սըվէր կ^յումաշ դարձվածքն էլ ունի նույն հանցանքը կրկնող, չխրատվող անձ նշանակությունը. Յա կ^յօղը, յա կօրկէն սըվէր կ^յումաշը. հինչ էլ անիս խըրատվէլ չըն: կօրէկ-կօրէկ- կրկնավոր բարդությունն էլ քիչ-քիչ, սակավ-սակավ իմաստն ունի: Կօրէկ – կօրէկ տընջմանքավ թուփ ա ըրալ, միհէնգ²յ բէյնամուս տըղան խըրըմ-խօրըմ ցըրէվ ա տամ: