Տանձենին Արցախի բնաշխարհում աչքի է ընկնում իր երկարակեցությամբ։
Լեռնային համարյա բոլոր գյուղերում կան դարավոր տանձենիներ, որոնց տարիքը անցնում է 300-ից։ Արցախում հայտնի են ինչպես մշակված, այնպես էլ վայրի տանձենու բազմաթիվ տեսակներ, որոնց անունները հետաքրքիր են և բխում են նախնական պարզ ու առարկայական պատկերացումներից։
Այդ անունները նաև ցույց են տալիս դրանց տեղական լինելը։
Այդ տեսակներից են՝ ադամէնէ, ըղուվէնէ, ըմըռնէնէ, ըշունքէնէ, լիսըռնէնէ, խըլըէնէ, խըրխընջէնէ, ծըմըռնէնէ, կյըրմիրէնէ, կըտիտէնէ, կուլէնէ, ղուլանի, մալանչէնէ, մըղրակէնէ, մըղըրտա̈նձի, մուղանա, մուխըրտա̈նձի, շըքյըրէնէ, չիրըտա̈նձի, պիմբըկէնէ, սայի (Եսայի), քըրըտա̈նձի, քըրըփէնէ, քուլըտա̈նձի և այլն։
1․ Մուխրատա̈նձի (մոխրատանձի) տեսակի տերևներն ու պտուղները, ինչպես նաև բունն ու ճյուղերը, կարծես պատած լինեն մոխրափոշով։
Այն ունի մի շարք տարատեսակներ։ Մոխրատանձն ամենաքաղցրն է մշակովի և վայրի բոլոր տանձապտուղների մեջ։ Հնում մարագը՝ հարդանոցը, հնարավոր չէր պատկերացնել առանց հասած մոխրատանձի։ Նրանից լավորակ օղի էին թորում, և ընդունված էր ասել. «Ամենալյավ արաղը մուխըրտա̈նձին արաղն ա»։
Մոխրատանձին որպես պատվաստակալ բարձր բերքի երաշխիք է տրվում։ Այն նաև սննդարար կեր է խոզի համար։ Մոխրատանձի բառն ունի բարի, սակավակյաց, չափավոր փոխաբերական իմաստներ։
2․ Քուլըտա̈նձի (անտառային) տեսակն ունի տասնյակ տարատեսակներ՝ կըտիտէնէ, ծըտըտա̈նձի, պո̈ւլէնե, կուլըէնէ և այլն։
Տարբեր են նաև պտուղները՝ խոշոր, մանր, քաղցրահամ, թթվաշ։ Սովորաբար չհաս՝ խակ քուլատա̈նձը, ինչպես նաև մոխրատանձը, դառն է լինում, սակայն հասնելուց հետո համափոխվում է։ Կան քոլատանձի տեսակներ, որոնք մեծությամբ և համային որակով չեն զիջում մշակովի լավագույն տանձատեսակներին։
3․ Մալանչէնէ․ գրական հայերենում ներկայացվում է մալաչա հնչյունակազմով։ Այն այդպես է կոչվում, որովհետև փափուկ է՝ մալանչի՝ մաքրած-գզած բամբակի քուլայի նման՝ ճերմակ ու գրգոտ։
Ընդունված է այն համարել ամենալավ ամառային տանձը։ Այն խոշոր է, կուլայաձև, հյութառատ, փափուկ և համով։ Աշանում այն կոչվում է Եսայի տանձ (սայի տանձ)։
4․Պիմբըկէնէն (բամբակենի) տանձի հնավանդ տեսակ է։ Այն նույնքան ճերմակ ու փափկամիս է, որքան մալանչենի տանձը, համով է ու հոտով, սակայն մանրահատ է և գնդաձև։
Հասնելուց հետո այն դեղնում է, բայց ներսից մնում է բամբակի պես ճերմակ ու փափուկ։ Այդ պատճառով այն արդարացնում է իր անունը՝ բամբակենի։
5․Խըլէնէ տեսակն ունի միջին մեծության կուլայաձև պտուղներ։ Այն այդպես է կոչվում, որովհետև պտղի մեջ կան խուլեր՝ ավազանման հատիկներ։
Խլենի տանձից ստացվում է ամենալավ չիրը, քանի որ այն մսոտ է և հյութապակաս։ Քաղցրահամ լինելու շնորհիվ նրանից օղի են թորում։ Այն Արցախի ամենատարածված ամառային տանձատեսակն է։
6․ Ղուլանի (խուլանի) տեսակի արմատը ղուլ բառն է, այսինքն՝ նույն խուլը։
Նրա մեջ ավելի առատ են ավազանման մանրահատերը։ Այն ընդունված է համարել ամենաքաղցր պտուղներից մեկը։ Պտուղը կլոր է, վերջնամասում՝ տափակավուն, կանաչ, իսկ հասնելուց հետո դեղնում է։ Հասնում է օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին։ Ծառն աչքի է ընկնում իր խոշոր ճյուղերով, ծառազանգվածով և երկարակեցությամբ։ Արցախի սիրած տանձատեսակներից է և փորլուծի աննման դեղ։
7․ Շիքյըրէնէ տեսակը մեծազանգված ծառ է՝ կլոր, գնդաձև, քաղցրահամ պտուղներով։ Այն Արցախի վաղահաս տանձատեսակն է։
Նրա պտուղը տեսքով նման է բամբակենու և խրխնջենու պտուղներին, բայց ավելի մեծահատ է, իսկ գույնը՝ մուգ կանաչ։ Հասնելուց հետո չի կորցնում իր պնդությունը։
8․ Ըշունքէնէ տեսակը մեծահաս, մսեղ, կլորավուն պտուղներ ունեցող տանձատեսակ է։ Պտղի գույնը կարմրադեղին է։ Տարածված են նաև կյըրմըրէնէ, ըրիվէնէ և այլ տեսակներ։
Այն համով է, հյութառատ և բուրավետ։ Հարսանիքներում, որոնք սովորաբար լինում էին աշնանը՝ կալյա յէտ, ըշունքէնէ տանձն իր պատվավոր տեղն ուներ միջմահու ՝ հարսանեկան սինու բարիքների մեջ։
9․Շուրէնէ բառի արմատը շուր է՝ շուրջ, կլոր։ Շուրենին Արցախի բնիկ պտղատու ծառատեսակներից է։ Տարածվածությամբ այն երկրորդն է ծմըռնէնէ տանձենուց հետո։
Պտուղը ոստնելուց դեղնում է և ավելի բուրավետ դառնում։
10․ Կուլէնէ անվանումը տրվում է կուլայաձև տանձ ունեցող տանձենիների ընդհանուր խմբին։
11․ Ադամէնէ տանձը տարածված է Արցախի նախալեռնային և լեռնային շրջաններում։
Աշանում՝ կյուլու ղուզուն տակ, պահպանվում է նաև դրա վայրի տեսակը, որը արտաքինով չի տարբերվում ընտիր ցեղակցից, բայց չափազանց կոշտ է և դառն, նույնիսկ հասած ժամանակ։
Ըստ ավանդության՝ այն Ադամն է իր հետ երկիր բերել Դրախտից, և այդտեղից էլ առաջացել է անունը՝ Ադամէնէ։ Աշանը պահպանում է ավելի հարազատ ու հայերեն անունը՝ խըլէնէ (խոյլենի)։ Արցախում բարձր է գնահատվում նաև նրա օղին։
12․Ծըտըտա̈նձին անտառային բույս է, վերձիգ, և նմանություն չունի վայրի տանձենիներին։
Այն այդպես է կոչվել մանրապտուղ լինելու պատճառով։ Պտուղը նույնիսկ հասած ժամանակ պահպանում է իր նույն պնդությունը և ուտելի չէ։ Ծառի առավելությունը նրա լավ բնափայտն է։ Ուղղաձիգ ու երկար բունը և՛ ամուր է, և՛ գեղեցիկ ու գունավոր, համարյա առանց հանգույցների՝ խոյլերի։ Դրանից պատրաստում էին գյուղատնտեսական, երաժշտական, կենցաղային այլ գործիքներ, ինչպես նաև օգտագործում էին որպես շինափայտ։
13․Սօ̈րփ կամ բո̈ւնգո̈ւ ծառը կոչվում է սուրբ, որովհետև այն որպես բաժինք չի տրվում ազգաճյուղերից որևէ մեկին, այլ մնում է ողջ ազգի, նրա բոլոր ոստերի սեփականությունը։ Ամբողջ տոհմը՝ մեծով ու փոքրով, հավաքվում էր տանձաքաղի։
Այգում ճոճվում էին օրորոցները, մատաղ էին անում աքլոր ու գառ, և ազգովի հացկերույթի էին նստում։
Աշանում կար մի այգի՝ Մեղրատանձի ձորի այգին, որ Ղայամա տան սեփականությունն էր։ Իսկ Ղայամանց ազգը գյուղի երկու մեծ ազգերից մեկն էր, որն ուներ տասը-տասնհինգ ցեղային ճյուղավորումներ։
Մինչև դարի 30-ական թվականների վերջը գյուղի բնակչության կեսը հավաքվում էր տանձաքաղի, որը վերածվում էր տոհմը, ազգը փառաբանող շքահանդեսի։
Այդ ժամանակ բաժակ էին բարձրացնում ազգի բոլոր նահապետների հիշատակին, անուն առ անուն թվարկում էին նրանց և երախտագիտություն հայտնում նշանավոր նախնիներին՝ Գեղամ Նահապետից սկսած։
14․Ծըմըռնէնէ տանձը համարվում էր պտուղների թագավորը Արցախում։
Ծմռնենե (ձմեռնենի) տեսակը բազմատեսակ է, և նրա բոլոր տեսակներն էլ քաղցրահամ ու բուրավետ են։
Այն հասնում է ուշ աշնանը և պահվում է ձմռան համար։ Պտուղը իր գույնով, բույրով ու թարմությամբ պահպանվում է մինչև գարնան ավարտը։ Ծառն ապրում է դարերով և պտղաբերում է առանց ծերանալու։ Արցախի նախալեռնային գյուղերում կան տանձենու հնօրյա այգիներ։
15․ Խըրխընջէնէն վայրի տանձատեսակ է, որը դարձել է մշակովի՝ չկորցնելով իր նախկին համն ու հոտը։ Այն կոչվում է նաև լըսըռնէնէ (լիսեռնենի)։ Պտուղը կլոր է, դեղին և կարծր։ Այն քաղցր է, քան որևէ ուրիշ պտուղ։
Հասնում է նոյեմբեր-դեկտեմբերին, իսկ պտղաքաղը լինում է ձմեռնամուտին։ Խրխնջենու տանձն անպակաս է հարդանոցներից, և երեխաների ամենասիրած պտուղներից է։ Նրա պտուղները մասամբ չէին քաղվում, այլ թողնվում էին այգում՝ որպես բնական թըղաղուց։
Այն ցրտադիմացկուն է՝ հյութապակաս լինելու պատճառով։
