Երկնային մարմիններ

ԱՐԸէՎ/ԱՐԷՎ 1.Արեգակնային համակարգության կենտրոնական երկնային լուսատուն՝ արեգակ, արև, 2.Արեգակի արձակած լույսը և ջերմությունը, 3.Արևոտ եղանակ, 4.Լուսավոր, պայծառ, 5.Փխբ. կյանք, գոյություն, երջանկություն, 6.Ցերեկ, օր, ոչ մութ:

Արևը պաշտամունքի առարկա էր և այսօր էլ մեր ընկալումներում այն այդպիսին էլ կա: Դեռևս հին ժամանակներից տարեց կանայք ծունր էին դնում նոր ծագող արևի առաջ և աղոթում, ծննդկանը առաջին անգամ արև տեսնելիս խաչակնքում էր, նորածնին առաջին անգամ տնից հանելիս դարձնում էին դեպի արեգակը և աղոթում: Առայսօր ննջեցյալին թաղում են երեսը դեպի արևելք, արևով երդվում են, արևով օրհնում են, արևով անիծում են:

Ըստ մի ավանդության՝ արևն ու լուսինը քույր և եղբայր են: Եվ քանի որ քույր արևը գիշերը վախենում էր ման գալ, իսկ ցերեկը՝ ամաչում, մայրը տվել է արեգակին մի տրցակ ասեղ, որպեսզի նա դրանք ցերեկը շրջելիս խրի իրեն նայողների աչքերը: Դրանից հետո իբր արևը, նստած մի առյուծի մեջքին, ցերեկը սլանում է երկնակամարով, երեկոյան գնում մոր գիրկը, իսկ առյուծը պաշտպանում է նրան քաջքերից: Մեկ այլ պատումի համաձայն՝ անսալով մի հարսնացուի խնդրանքին՝ բարի արեգակը մայր չի մտել, մինչև նա կվերջացներ փեսացուի գուլպան գործելը, և երբ այդ մասին իմացել է արևի չար մայրը, անիծել ու քար է դարձրել հարսնացուին: Կան նաև այլ ավանդություններ:

Նախկինում հավատում էին, որ արևն ու լուսինը խավարում են, երբ քաջքերը կտրում են նրանց ճանապարհը և ցանկանում վիրավորել: Ահա թե ինչու նման դեպքերում մեծ սուգ էր տիրում, և քաջքերին փախցնելու համար հրացաններ էին արձակում, պղնձե ամաններ ծեծում, զանգեր խփում, աղմուկ-աղաղակ բարձրացնում:

Ղարաբաղի բարբառում գործածվում են արը^էվ բաղադրիչով կազմված բարդություններ՝ արը^էվ-գ^յո¨ւլո¨ւշմած կամ արը^էվ-ըրվանա (արևոտ, պայծառ (եղանակ, օր), արը^էվ-գ^յո¨ւնէղ (հարթավայր, տաք տեղ), ըրըվազուկ/ըրըվանցուկ (1.մայրամուտ, .զով, հովասուն), ըրըվաիփ (արևի տակ եփված), ըրըվալո¨ւս (1.արևի լույս՝ ճառագայթ, է.արևոտ, արևով լուսավորված), ըրըվահամ (արևի ջերմությամբ առաջացած համ), ըրըվահաս (արևի ջերմությամբ հասած՝ հասունացած), ըրըվգ^յո¨ւնա¨շ/ըրըվկ^յո¨ւնի (արևկող, արևահայաց), թուռ(ը)արը^էվ (1.փոփոխական եղանակ, է.փխբ. անկայուն, հեղհեղուկ բնավորություն ունեցող (մարդ)։

Դարձվածներ՝ արը^էվ էրած, թօռ թակած (1.շատ տանջված, չարչարված, 2.շատ փորձություններով անցած), արը^էվը ծա¨ք^յիլ (1.լույսը բացվել, է.լավ վիճակ ստեղծվել, 3.դեմքը պայծառանալ), արը^էվը հըղըցավը շօռ կ^յա¨լ (սաստիկ շոգ լինել), արը^էվը յըրգ^յինք^յին պօրտէն հըսնէլ (կեսօր դառնալ), արը^էվ հըվաքէլ (արևի տակ տաքանալ), ըրէվէն գ^յահումը նըստէլ (իրեն բավարարված՝ լավ զգալ, գոհ լինել), ըրէվէն նըհը^էտ տո¨ւս կ^յալ, ըրէվէն նըհը²էտ մար մըննէլ (առավոտից իրիկուն աշխատել), ըրէվու պըրանէլ (արևոտ եղանակներ սկսվել), ըրըվաքօռ ինիլ (արևին երկար նայելուց տեսողությունը խաթարվել), ըրըվգ^յո¨ւնա¨շի տալ (արևի տակ պառկել՝ նստել՝ ընկողմանել), իրըսկըհատը ըրըվհատ ա (շատ գեղեցիկ է)։

Երդման բանաձևեր՝ էն արը^էվը վըկա, իմ արը^էվ, իմ հօր արը^էվ, մադար խուխէս արը^էվ։

Անեծքներ՝ արը^էվըտ թաղիմ, արը^էվըտ խըվարէ, արը^էվըտ մը^էռնէ, ըրէվու հասըրաթ մընաս։

Բարեմաղթանքներ՝ արը^էվըտ կըծիմ, արը^էվըտ կընանչի, արը^էվ տը^էռնաս, ըշխարքէն լո¨ւս տաս ևն:

Արևն են բնորոշում հետևյալ հանելուկները․

Ինձ յէշիս, լաց ինիս։

Ինք^յը կա, շօխկը կա վէչ։

Մին ղուշ` թուխպէրէն մաչավը լո¨ւս տալավ ք^յո¨ւնո¨ւմ ա։

Վը^էսկէ պըլիթ՝ յըրգ^յինք^յան կախ։

Ո¨ւրո¨ւգյո¨ւնը նի յա մընում տափը, Ուռթանան տո¨ւս կ^յամ։ _ Էրկու սաջ` մինը տաք-տաք, մինը հավ-հավ։

Մին ծօվում քուրըախպէր լըղանում ըն՝ վէչ տակ ըն անում, վէչ տո¨ւս կ^յամ ղըրաղ։

Մին ղըզղանում էրկու ծո¨ւ՝ մինը իփում ա, մինը՝ չէ։ _ Քուրըախպէր` մինը կ^յամ ա, մինը ք^յո¨ւնո¨ւմ:

ԼՈ¨ՒՍ(Ն)ԻՆԳ^ՅԱ/ԼՈՒՍ(Ն)ԸՆԳ^ՅԱ

1․Երկրագնդին ամենից մոտ գտնվող երկնային մարմին` լուսին, 2․Լուսնի լույսով լուսավորված, 3.Փխբ.լուսնի նման կլոր ու սպիտակ դեմք ունեցող (աղջիկների ու կանանց մասին):

Լուսինը պաշտամունքի առարկա էր: Հնում տարեց կանայք ծունր էին դնում նոր դուրս եկած լուսնի առաջ և աղոթում, լուսինը նորելիս բոլորը նայում էին նրան, խաչակնքում, ապա հայացքը դարձնում մի բախտավոր երեխայի կամ դրամի վրա, որպեսզի բախտավոր լինեն կամ ունևոր ևն: Ընդունված էր նաև լուսնի օրերի քանակը որոշել և կատարել գուշակություններ: Հատկապես լուսինը նորելու առաջին օրից մինչև բոլորվելը չէր կարելի ծառ պատվաստել, անտառից շինափայտ կտրել, շինարարություն սկսել, երկար ճանապարհ գնալ, այգի տնկել ևն: Հավատում էին, որ եղանակի կտրուկ փոփոխությունները կատարվում են հենց այդ ժամանակաընթացքում, որ լուսնի առաջին, երրորդ և յոթերորդ օրերին ծնվածները կլինեն բախտավոր, իսկ առաջին քառորդում ծաղիկ հիվանդությամբ վարակվածները կմեռնեն : Մարմնի վրա աճած գորտնուկն (կ^յը^էռթնուկ) անցկացնելու համար նորալուսնի ժամանակ թաց ձեռքով նրա վրա աղ էին ցանում՝ արտասանելով՝ Լո¨ւսնինգ^յա¨ն նօր, Կ^յը^էռթնուկը չօ¨ր բառերը, այնուհետև սև գույնի էշին լիզել տալիս այդ աղը:

Ըստ մի ավանդության՝ արևն (արը^էվ) ու լուսինը քույր և եղբայր են: Եվ քանի որ քույր արևը գիշերը վախենում էր ման գալ, եղբայր լուսինն է շրջում գիշերով: Մեկ այլ պատումի համաձայն՝ լուսինը մի գեղեցիկ աղջիկ էր, ով մորը խանգարել է խմոր հունցելիս: Մայրը խմորոտ ձեռքով ապտակել է նրան, վերջինս խռովել ու բարձրացել է երկինք, և մինչև հիմա էլ նրա վրա երևում են մոր խմորոտ մատների հետքերը: Կան նաև այլ ավանդություններ:

Ղարաբաղի բարբառում գործածվում են լո¨ւսնինգ^յա¨ բաղադրիչով կազմված դարձվածներ՝ լո¨ւսնինգ^յա¨ն նօրէլ (լուսնային ամիսը սկսվել), լո¨ւսնինգ^յին պօզյին նըստած (շատ թանկ)։

Առած-ասացվածքներ՝ լո¨ւսնինգ^յին հէսաբը ըրիք^յնակէն նըհը^էտ փըռնում չի։

Երդման բանաձևեր՝ էն լո¨ւսնինգ^յան, էն լո¨ւսնինգ^յ ան ինձ քուռըցընէ, թա…:

Լուսինն են բնորոշում հետևյալ հանելուկները․

Մին կուտուր հաց՝ գ^յո¨ւնո¨ւմը վէր ընգած։

Մին մը^էծ կալ^յում մին թուխսըկան, ամմա ճուտէրէն համբարքը վէշ մինը գ^յո¨ւդո¨ւմ չի։

Մին չօբան` ցիրը^էկը քօն ա ինո¨ւմ, քըշէրը սո¨ւրո¨ւն ըրըծըցընում։

Քըշէր օնէ, ցիրը^էկ չօնէ։

Օրը մին շօր ա կարէլ տամ, էն էլ յա մը^էծ ա, յա կուճի: