Անասնապահության մշակույթը Արցախում

Արցախի ավանդական անասնապահական մշակույթում ընտանի կենդանին ընկալվում էր որպես օջախի, աշխատանքի և բարոյական հարաբերությունների կարևոր մաս։ Այդ համակարգում հատկապես առանձնանում են կովը և էշը՝ որպես գյուղական կյանքի ամենօրյա ուղեկիցներ, իսկ կենդանիների նկատմամբ վերաբերմունքը կառուցված էր խնամքի, ընտելացվածության և օգտակարության փոխադարձ կապի վրա։

Անասնապահության բարոյական հիմքը

Արցախի անասնապահության ավանդույթների առանցքային սկզբունքներից մեկն այն էր, որ ընտանի կենդանուն չեն ծեծում։ Սա ներկայացված է ոչ միայն որպես կենցաղային կանոն, այլև որպես բարոյական պատվիրան։ Մարդու և անասունի կապը հիմնված էր վստահության, ընտելացնելու և հոգատարության վրա. կենդանուց օգուտ ստանալու համար նրան պետք չէր ահաբեկել, այլ պետք էր խնամել։ Այս վերաբերմունքը տարածվում էր թե՛ աշխատանքի մեջ օգտագործվող, թե՛ մթերատու կենդանիների վրա։

ԿՈՎԸ ԱՐՑԱԽԻ ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ԿԵՆՑԱՂՈՒՄ

Կովը ընտանիքի համար ամենահարգի կենդանիներից մեկն էր, նույնիսկ ընտանիքի երկրորդ մայրը։ Արցախի բոլոր բնակավայրերում հիմնականում տարածված են եղել կովկասյան գորշ տավարի ցեղի կովերը, որոնք լավ հարմարված էին տեղի բնակլիմայական պայմաններին, աչքի էին ընկնում դիմացկունությամբ, հիվանդությունների հանդեպ ցածր ընկալունակությամբ։
Լեռնային արոտներն արդյունավետ օգտագործելու հնարավորություններն էին նաև նպաստում դրան։ Տարվա մեծ մասը կովերը սնվում էին արոտի հաշվին, իսկ անբարենպաստ եղանակներին պահվում էին գոմերում և կերակրվում չոր խոտով ու խտացրած կերերով։ Կովի անվանումների և տարիքային տարբերակների բարբառային հարուստ համակարգը ցույց է տալիս, թե որքան արմատավորված էր այդ կենդանու տեղը ժողովրդի կյանքում։ Արուն կոչվում էր ք^յալլա կամ բուղա, երեք տարեկան արուն՝ ա̈չա̈ռ(նը), էգը՝ կավ, երեք տարեկան էգը՝ հէրէնջ, ձագը՝ դանա, երկու տարեկան հորթը՝ մօզի, կաթը ցամաքած կովը՝ մըզ^յամար ։ Այս ամբողջ անվանաբանական շերտը վկայում է, որ կովաբուծությունը կենցաղի կազմակերպված և փորձառությամբ հաստատված ոլորտ էր։

Կովը կթում էին օրական երկու անգամ՝ առավոտյան մինչև արոտ տանելը և երեկոյան արոտից վերադառնալուց հետո։ Կաթի մի մասը հատուկ թողնում էին հորթի համար։ Կովի կաթն ու միսը լայնորեն օգտագործվում էին սննդակարգում, իսկ կաշին՝ տնայնագործության մեջ։

Կովին սովորաբար չէին մորթում, այլ վաճառում էին մսագործներին, դա ևս վկայում է նրա նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքի մասին։

Կովի նկատմամբ վերաբերմունքը եղել է ոչ միայն գործնական, այլև հուզական։ Երբ կովը երեկոյան տուն էր վերադառնում, տան մուտքի մոտ բառաչում էր, և տանտիրուհին ընդառաջ էր գնում, ձայն տալիս, սիրալիր կանչում։ Նրան աղ էին տալիս, ջուր հրամցնում, երբեմն նաև հաց։ Կար հավատալիք, որ կովի նկատմամբ ցուցաբերած սերը «սէր ա պիրում», այսինքն՝ նպաստում է կաթի լավ և սերուցքառատ լինելուն։

Կովին ծեծել չէր կարելի, իսկ հիվանդ ժամանակ պետք էր հոգատար լինել թե՛ նրա, թե՛ հորթի նկատմամբ։ Ամենօրյա խնամքի մեջ մտնում էին կուրծքը լվանալը, մեջքը և շեքամեջը քորելը, աչքերը տրորելը։

ԷՇԸ ԳՅՈՒՂԱՑՈՒ ԿԵՆՑԱՂՈՒՄ Արցախցու կենցաղում իր առանձնանշված տեղն ու դերն ունի էշը: Արցախում էշը եղել է գյուղացու կենցաղի անբաժան մասն ու ամենահին, ամենատարածված բանողներից մեկը։ Նրա նշանակությունն առանձնապես մեծ էր լեռնային շրջաններում, որտեղ էշը կարողանում էր նեղ, քարքարոտ, զառիվեր ու զառիվայր արահետներով տեղափոխել թե՛ բեռներ, թե՛ մարդկանց։ Դրա համար գրեթե յուրաքանչյուր գյուղական ընտանիք ունեցել է մեկ կամ ավելի էշ։ Էշի միջին բեռնատարողությունը նշված է շուրջ 100 կգ, իսկ երկարակեցությունը՝ 20–30 տարի։ Հեծնելու և բարձելու լավագույն տարիքը համարվել է 4 տարեկանից մինչև 15-ը։

Էշի համար ևս եղել է անվանաբանական տարբերակում. արուն՝ վը^էրց էշ, էգը՝ քած էշ, ձագը՝ էշու քօռակ կամ իշըքօռակ։

Ըստ գույնի՝ տրվել են տարբեր անուններ, իսկ առավել խոշոր տեսակը կոչվել է հա̈մա̈դա̈ն։ Էշին քշելու, կանգնեցնելու, ուղղությունը փոխելու և մոտ կանչելու հատուկ ձայնարկություններ են գործածվել(թօ՛քըշ-կանգնի՛ր, չո՛ւ-գնա, չո՛ւ յէք-մոտեցի՛ր, չո՛ւ շօռ տօ- շրջվի՛ր), ինչը վկայում է կենդանու հետ ամենօրյա հաղորդակցության կայուն մշակույթի մասին։
Էշի մեջքին բեռ դնելու կամ հեծնելու համար օգտագործում էին փալան, իսկ սմբակները պահպանելու համար ոտքերին նալ էին խփում։ Հարթավայրերում էշը երբեմն լծում էին նաև սայլին՝ իշըըրբային, բայց գութանին կամ արորին սովորաբար չէին լծում։ Էշը կերակրման մեջ մեծ խնամք չէր պահանջում և հաճախ բավարարվում էր մյուս անասունների կերի մնացորդով, ինչն էլ նրան դարձնում էր տնտեսապես շահավետ կենդանի։

Նրա հանդեպ վերաբերմունքը նույնպես կառուցված էր հոգատարության վրա։ Հատկանշելի է, որ էշին չեն ծանրաբեռնում, բռնությամբ չեն վարվում, հետևում են նրա <<տրամադրությանը>>։ Բեռնաթափելուց հետո վրայից հանում էին փալանը և ծածկում տաք, փափուկ շորով, որովհետև «էշը մաշկան կըմըրսէ»։ Էշի տրամադրությունը բարձրացնելու համար շփում էին ներքին ծնոտի վերևի փոսը, քորում էին պոչը, տրորում ականջներն ու աչքերը։ Այս մանրամասները ցույց են տալիս, որ կենդանու աշխատանքի արդյունավետությունը կապվում էր նրա ֆիզիկական և հոգեբանական վիճակի հետ։

Էշը բանահյուսության մեջ և բարբառում հետաքրքրական նկարագիր ունի։ Նա հանդես է գալիս որպես աշխատասեր, խոնարհ, բայց նաև երբեմն հիմար կամ կամակոր կերպար։ Նրա անվան շուրջ ձևավորվել են բազմաթիվ բառեր, դարձվածքներ, առածներ։ Էշ-ը իբրև բառային միավոր, բազմիմաստ է.

1.Նախ՝ կենդանուն է. Էշը զըռռալավ հընգէր կըքըթէնա/Էշը զռռալով իր ընկերոջը կգտնի:

2.Էշ-փոխաբերաբար նշանակում է՝ գութանի մաս՝ հաստ, երկար ու ծուռ գերանը. ինչպես՝ Կ^յութանէն էշը ճըղպօրէ բիդի, վէր տէմ կը^էնա/ Գութանի գերանը ընկուզենուց պիտի, որ դիմանա:

4.Էշ անվանում են նաև լարավոր նվագարանի լարերի հենարանը. Սազէն էշը կօտըրվալ ա/ Սազի լարերի հենարանը կոտրվել է /:

4. Խաղի վեգի հարթ ու լայն կողմը նույնպես փոխաբերաբար էշ են անվանում:

5.Ինչպես նաև նարդու, դոմինոյի խաղերի ժամանակ երկու խորանարդիկի բարձրագույն նիշերի մեկտեղումը էշ է անվանվում. օրինակ՝ Էլհա էշը ք^յէզ ա ընգալ. նկատի ունի 6+6 նիշերը:

Իմաստային այս ծավալումներից զատ՝ էշ-ի բնութագրումը արցախյան բանագիտության մեջ և մեր ընկալումներում հետաքրքրական է, այն երկբևեռ է. մի կողմից՝ էշը աշխատասեր, համառ, բարի ու անվտանգ կենդանի է, մյուս կողմից՝ հիմար ու գռեհիկ:

Առած-ասացվածքներում, դարձվածքներում այդ երկու կողմերն էլ հստակ տարորոշված են.

Այսպես՝ Էշը անէ, ծին օտէ/Էշն անի, ձին ուտի/: Էշը հիշքան տանում ա, պէռնում ըն/Էշը ինչքան տանում է, բարձում են/: Էշան ք^յամբախտ պէն չըկա. մին հա̈ր օնէ՝ էշ, մին մար օնէ՝ էշ/Էշից անբախտ կենդանի չկա. մի հայր ունի՝ էշ, մի մայր ունի՝ էշ/: Էշու նըման կօրծ անէլ/Էշի չափ աշախատել/յ- չաչարվել, տանջվել նշանակություններով:

Իսկ՝ Էշը վէր մարթին մաչին էլ չինի, կ^յինը հազար մանէթ կընի/ Եթե մարդկանց շարքում էշ չլինի, էշի գինը հազար դոլար կլինի: էշու կըլօ̈խ/էշի գլուխ/, էշու օրում/ էշի պես/, էշու տը^էղ տինիլ^յ / էշի տեղ դնել/ դարձվածքներում ակնարկվում է անհասկացողությունն ու հիմարությունը:

Էշ-ով բաղադրված արտահայտությունների, էշը հերոս ունեցող առած- ասացվածքների թիվը Արցախի բարբառում անցնում է հարյուրից:
Ու սա փաստում է այդ կենդանու նկատմամբ ունեցած առանձնահատուկ վերաբերմունքի մասին, որը թեև հակասական, բայց անկեղծ ու մտերիմ է: Էշ ինիլը վէչինչ, թաք^յի իշօթուն չանիս: / Էշ լինելը ոչինչ, միայն թե էշություն չանես:

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ՁԱՅՆԵՐԸ

Կավը պըռանչում ա,

Ցուլը բըղղամ ա,

Էծը մըկըկամ ա,

Վը^Էխճարը բա յա անում,

Ծին խըրխընջամ ա,

Կյումաշը տըռընգամ ա,

Օղտը բըլբըլցնում ա,

Էշը զըռռամ ա, քըռընգօտում ա (քուռակին է կանչում),

Խոզը բըխկբըխկամ ա, խըռխըռամ ա, խըզխըզամ ա,

Կյուլը աու յա անում,

Արչը մըռթմըռթամ ա,

Շօնը հա̈չում ա,

Կատուն մըլավում ա,

Օխծը փըշշըցընում ա, վըշշըցընում ա,

Կյէռթնուկը ղօրտ-ղօրտ ա անում,

Ղազը ղա յա անում,

Միսիրհավը կավ-կավ ա անում,

Ճօտը ծըվվամ ա,

Ճօտէրը վիճի-վիճի յըն անում,

Հավը կըչկըչամ ա,

Վը^էրցակը կանչում ա,

Ծը^էտը ծըլվըլամ ա,

Քաշը կըռռամ ա,

Կաքավը կա-կա-կա յա անում (կաքավում ա),

Չա̈րդը չըրթչըրամ ա,

Քըչէղակը չըռչըռամ ա,

Կօկօռը կուռ-կուռ ա անում,

Միրհավը ծըկըլթամ ա,

Յըղօնէգյը ղուն-ղուն ա անում,

Ջիջին ջի-ջի յա անում,

Ճա̈նջը տըզզամ ա,

Մըղըրաճա̈նջը բըզզամ ա,

Ղըզզանը ղըզզամ ա,

Պըզզանը պըզզամ ա,

Թիթեռը թըռթըռամ ա,

Թուխսըկանը կըրթկըրթամ ա և այլն։

ԱՆԱՍՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱՆՉԻ ՁԵՎԵՐԸ

Ձին քշելիս դա հա՜, հա՜յ դա, դա՜, ծի հէ՜։

Կանգնեցնելիս պո՜ւշշ, պո՜ւշշ։

Կանչելիս ծի յէ՜կ, դա յէ՜կ, յէկօ՜, յէկ հա՜։

Կովին քշելիս հօ՜, հօ՜ (տրվում է անունը), հօ՜ Մաթէգ^յ ։

Կանչելիս հօ յէ՜կ, կավ յէ՜կ, փուշէ՜, փուշէ՜։

Հորթին քշելիս բիժի, բիժի հէ՜, դանա հէ՜։

Կանչելիս հածծ է՜, բիժօ (հաց եմ տալիս, յէ՛կ բիժօ)։ Բիժի յէ՛կ։

Եզանը քշելիս հօ՜, հօ՜, ծէրան հօ՜, ա տավար ք^յինի։

Կանչելիս՝ հօ՜, յէ՜կ, ծէրան յէ՜կ։

Կանգնեցնելիս հօ՜-հա՜։

Լծելիս փո̈ւշո̈ւմ, փո̈ւշո̈ւմ, փո̈ւշո̈ւմ ա ջանէ, ծէ՛րան։

Միաժամանակ հանգիստ փաղաքշում են աչքերը, ականջից բռնում քնքշորեն և անում լծի տակ, ասելով՝ յէ՛կ, ծէ՛րան։

Հետ տանելիս ի՜շշ, ի՜շշ (թեթևակի հրում են դեպի ետ, հարկ եղած դեպքում բռնում ականջից)։ Ի՜շշ ըրա, յէտ տար։

էշին քշելիս չո՜ւ, էշ չո՜ւ։

Կանգնեցնելիս թօղքը՜շ (թող գնալը)։ Կանչելիս թօշ յէ՜կ (թօշի յէկ)։

Խոզին կանչելիս խօզ-խօզ-խօզ, լըկ-լըկ-լըկ (լակի հրավեր)։

Քշելիս խօզ հէ՜։

Գօմեշին կանչելիս ա՛ կյումաշ, յէ՛կ, յէ՛կ հօ՜, հօ ՜ յէկ։

Քշելիս (նաև՝ կանչելիս) փու յէ՜։

Կանգնեցնելիս հօ՜-հա՜։

Շանը քշելիս ա՛ շօն, ա՛ շօն կօրէ։

Կանչելիս քո՛ւչի, քո՛ւչի, թո՛ւլա, թո՛ւլա։

Որսի մղելիս վը^էտ-վը^էտ-վը^էտ (հոտ բառն է)։

Կծելուն մղելիս քըս-քըս-քըս։ Ա՛ շօն հըսէր (կըծ-կըծ-կըծ)։

Ոչխարը քշելիս քըսսս, քըսսէ, կըռռհէ, վը^էխճար հէ։

Կանչելիս գըդի, գըդի, գըդի (կիտի, արմատն է՝ կըտ)։

Գառանը կանչելիս բո՜ւ-բո՜ւ-բո՜ւ (ջուր), խը՜տ-խյը՜տ-խը՜տ (խոտ)։

Խըտ-խըտ ըրա՝ կ^յառնը կ^յա։

Այծը քշելիս՝ էծ հէ՜, հէ՜։

Կանչելիս՝ էծ յէ՜կ, էծ յէ՜կ։

Ուլին քշելիս հօ̈լ հէ՜, հէ՜։

Կանչելիս հօ̈լիկ, հօ̈լիկ, հօ̈լիկ։

Կատվին կանչելիս փիսի՜, փիսի՜, փիսօ՜, փիսօ՜, փիսի՜կ, փիսի՜կ։

Քշելիս՝ ա՛թէթ, ա՛թէթ կօրէր, թէ՛թ։

Հավերին քշելիս քի՜շ, քի՜շ, քշա՜ (քիշ հավ), չի՜շ։

Կանչելիս ճո̈՜ւ-ճո՜̈ւ-ճո̈՜ւ, կըտ-կըտ-կըտ (կուտ), հավ-հավ– հավ։

Ճտերին կանչելիս՝ ծիպա՜-ծիպա՜-ծիպա՜, քըցո՜ւ-քըցո՜ւ-քըցո՜ւ, ծի՜պ-ծի՜պ-ծի՜պ։

Հնդկահավին քշելիս դո̈ւդո̈ւ հէ՜։

Կանչելիս դո̈՜ւ-դո՜̈ւ-դո̈՜ւ։

Բազեներին քշելիս վի հա՜, վի հա՜։

Թռչուններին, մանր կենդանիներին քշելիս փի՜շտ, փի՜շտ (միաժամանակ ծափ են զարկում)։

Հըռռ-հըռռ բացականչություն, որով խոյին և ցուլին մղում են մերձենալու էգի հետ։

Կո՜ւռռ․ այս ձայնարկությամբ անասուններին մղում են ջուր խմելու։