Երկրագործական գիտելիքներ և հմտություններ

Արցախի բարբառի բառապաշարում հնձի և խոտհարքի գործիքների անվանումները կարևոր ճանաչողական արժեք ունեն։ Դրանք արտացոլում են ավանդական երկրագործական աշխատանքի ձևերը, գործիքների կիրառությունը և տարբեր լեզուների հետ պատմական շփումները։

Մինչև վերջին տասնամյակները այդ գործիքները լայնորեն կիրառվում էին գյուղական համայնքներում, սակայն այսօր դրանց գործածությունը սահմանափակվել է՝ պայմանավորված գյուղատնտեսական աշխատանքների մեքենայացմամբ։

Երկրագործական աշխատանքներում առանձնանում են երեք հիմնական գործիքներ.

մանգաղ՝ հնձի կամ քաղի համար,

գերանդի՝ խոտ հարելու համար,

եղան՝ հնձած խոտը, հացաբույսը կամ դարմանը հավաքելու և տեղափոխելու համար։

Արցախի բարբառում մանգաղը ունեցել է երեք հիմնական անվանում՝ չին, օրաղ, դարյազ։ Դրանք փոխառություններ են պարսկերենից։

Գերանդին ունեցել է երկու անվանում՝ կէրանդի և դարյազ։ Առաջինը հնդեվրոպական ծագում ունի, երկրորդը՝ պարսկական։

Եղանը ունեցել է առավել բազմազան անվանումներ։ Դրանց մի մասը բնիկ կամ հայակերտ է՝ յըղօլի, քառէշտ, իլգյիշտ, դըվադար, իսկ մի մասը փոխառություն է՝ ռուսերենից(վիլկա) և պարսկերենից(բա ̈ռֆիգ)։

ՀԵՐԿԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ ԱՐՑԱԽԻ ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ԿՅԱՆՔՈՒՄ

Այն, որ Արցախի բարբառը առածով բնութագրվում է երկրագործական հիմնական գործիքներով՝ համն-ով և մա̈սա̈ն-ով և այդ գործիքները պատրաստելու փայտանյութի ընդգծմամբ(Ղարաբաղա պարպառը շօղուլ կաղնէ յա, օզում ըս համնը շինի, օզում ըս՝ մա̈սա̈ն), արդեն իսկ հաստատում է, որ արցախցու կենցաղում հողը լեզուն է, լեզուն՝ հողը պահելու և տեր լինելու գործիքը։ Վը^էղըտ կ^յուղացէն՝ լո̈ւզո̈ւտ կ^յուղացէն։

Մինչև 20-րդ դարի 40-50-ական թվականները հողը վարելու հիմնական գործիքը եղել է ա̈լա̈թը կամ արորը։ Այն կազմված էր երկաթե խոփից և ամուր փայտից պատրաստված տարբեր մասերից։ Արորի հետևի կեռ մասը կոչվում էր կօտրակ։ Նրա սուր ծայրին՝ խուփատօնին, հագցվում էր երկաթե սրածայր խօփը (խուփ)։ Խոփի սուր, հողը ճեղքող մասը կոչվում էր** ծիվիչ**, իսկ բութ մասին՝ ք^յուփին, ամրացվում էր մաճը։ Որոշ արորների կոտրակի հետևի մասում կային բնական կամ ամրացրած ելուստներ՝ անգուճ, որոնք ծառայում էին ակոսն ավելի լայնացնելու և արմատները ոչնչացնելու համար։ Մաճը 60-70 սմ բարձրությամբ փայտե ձող էր՝ 10-15 սմ եղջյուրանման ծռված ելուստներով՝ մըճակօթ, որոնցից բռնելով մաճկալը կարգավորում էր ակոսի՝ ծըրի ուղիղ ընթացքը։ Երբեմն մաճին ավելի ամրություն տալու համար շեղակի ամրացնում էին մեկ այլ ձող՝ մըճախպէր։ Մաճի հարևանությամբ՝ դեպի խոփի կողմը բացված մյուս ավելի մեծ անցքի մեջ ուղղահայաց տեղադրվում էր համնը, որը մոտ 50 սմ բարձրանալով՝ կիսաշրջանաձև թեքվում էր և ընդունում 1,4-1,5 մ երկարությամբ հորիզոնական դիրք։ Վերջինիս ծայրին՝ երկու բացված անցքերի մեջ, տեղադրվում էր 1,4-1,5 մ երկարությամբ փայտե կոր մասը՝ մա̈սա̈նը։ Մա̈սա̈նի մյուս ծայրի երեք անցքերի մեջ ամրացվում էր լո̈ւծը։ Լուծը միացնելու եղանակից կախված էր ակոսի խորությունը։ Եթե այն միացնում էին մա̈սա̈նի առջևի անցքից, ակոսը լինում էր մակերեսային, եթե միջին անցքից՝ միջին խորության, իսկ եթե վերջին անցքից՝ խոր։ Լուծը սովորաբար մոտ 3 մ երկարությամբ ուղիղ կամ ալիքավոր փայտե ձող էր։ Նրա ծայրերի անցքերի միջոցով անցկացվում էին լծկանների գլուխներն աջ ու ձախ կողմից պահող ձողերը՝ սամէները, որոնք լծկանի վզի տակ իրար կապում էին սովորաբար այծի մազից գործած պարանով՝ սըմբէտանով։ Երկրորդ և հաջորդ զույգ լծկանները արորին լծում էին լրացուցիչ լուծերի միջոցով՝ դրանք երկաթե շղթայով՝ ժինջիլով, կապելով համնից։ Լուծը կամ գոնե նրա սամէն սովորաբար պատրաստում էին պըռըշնէ ծառի փայտից՝ որպես չար աչքը խափանող միջոց։ Իսկ համնը մա̈սա̈նին և մա̈սա̈նը լուծին միացնում էին 15-20 սմ երկարությամբ փայտե սեպերով՝ մախառով։ Արորի կառուցվածքը և նրա մասերի անվանումները տարբեր բնակավայրերում ունեցել են որոշակի տարբերություններ։ Ավելի վաղ շրջանում գործածվել են միակտուր փայտից պատրաստված արորներ։ Քանի որ վարելահողերի մեծ մասը լեռնային և թեք էր, արորը առավել տարածված էր, քան գութանը՝ կ^յութանը, որն ավելի մեծ ու ծանր էր։ Արորին սովորաբար լծում էին 1-2 զույգ եզ կամ գոմեշ, հազվադեպ՝ մինչև 5-6 զույգ։ Տարբեր քանակի զույգ լծկաններով լծված արորի անունները նույնն էին, ինչ գութանինը։

ԸՐԿՆԱԼՈ̈ՒԾ, ՀԱ̈ՄԲՈ̈ՒԼ և ԼԾԿԱՆՆԵՐԻ ԴԱՍԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ըրկնալո̈ւծը (երկայնալուծը) ալաթի այն լուծն է, որը մոտ երկու անգամ երկար է սայլի լծից։ Այդ երկարությունը վարող եզներին հնարավորություն էր տալիս դյուրությամբ աջ ու ձախ շրջվելու և ուղղվելու։ Հա̈մբո̈ւլը գութանի կամ արորի առաջին լուծն էր, որին լծվում էր ամենաուժեղ և փորձառու զույգը։ Սովորաբար համբուլում լծում էին գոմշազույգ։ Դրա լծակցությամբ ավելի հեշտ էին ընտելանում խամ եզները։ Սայլի դեպքում ևս փորձառու եզները լծվում էին սկզբում, իսկ խամ և անփորձ եզները դառնում էին երկրորդ կամ երրորդ լուծ։ Նրանց համար անհրաժեշտ էր չարքէվչի, որը սովորաբար 6-15 տարեկան երեխան էր։ Հին սովորության համաձայն՝ երբեմն 5-6 տարեկան երեխային անգամ կապում էին լծի վրա, որպեսզի չընկնի, բայց կարողանա շարժել ճիպոտը եզների գլխավերևում և անընդհատ «հո՜, հո՜» կանչել։

ՑԵԼ ԵՎ ՀՈՂԻ ՆԱԽԱՊԱՏՐԱՍՏՄԱՆ ՓՈՒԼԵՐԸ

Հողի մշակումն սկսվում էր ակոսելուց և շարունակվում տարբեր նպատակներով կատարվող ցելերով։

Ծը^էր-ծիր, ծըրէլ-ծիրել՝ վարվելիք հողամասում առաջին ակոսն անել։

Տափը ծըրէլ՝ հողամասն ակոսելով առանձնացնել։

Ցիլ-ցէլ, ցիլիլ՝ վարել հողը, փխրեցնել և նախապատրաստել ցանելուն։

Ըստ ավանդված կարգի՝ ցելերը լինում էին մի քանի տեսակի։

Ըմըռնացիլ (ամառացել) Կատարվում էր արտը հնձելուց կամ խոտը հարվելուց հետո։ Նպատակն էր հողը շրջել և նրա տակ թողնել խոտի կամ արտի ցողունը, կարճոնքը, ձեղը, այսինքն՝ միաժամանակ և՛ փխրեցնել, և՛ պարարտացնել հողը։

Սըռնացիլ (սառնացել) Կատարվում էր հունվար-մարտ ամիսներին, երբ ձյունը առատ էր նստած։ Նպատակն էր խոնավությունը՝ ձյունը, անթեղել հողի տակ և գարնանացանը պաշտպանել հավանական երաշտից։

Կ^յո̈ւրունքացիլ (գարնանացել) Կատարվում էր մարտ-մայիս ամիսներին՝ երբ հողը մոլախոտերով կանաչում էր, որպեսզի հերկը ազատվի վնասատու հունդերից։ Ընդհանրապես, սկսած սխտորից ու սոխից մինչև կարտոֆիլ ու հացահատիկ, ցանքը հաճախ արվում էր անձրևից հետո, երբ մոլախոտերի հունդերը արդեն ծլարձակել էին։

Խըմացիլ (խոպան) Սա անմշակ հողի առաջին հերկն էր, որից հետո հողը մաքրվում էր թփերից ու քարերից և տափանվելով հարթվում էր։ Խամացիլը կատարվում էր գոմշաեզներով և օգնական լծերով։

Յուրաքանչյուր ցել ուներ իր հստակ նպատակը, իսկ դրանց ընդհանուր իմաստը հողը հաջորդ ցանքին՝ հատկապես աշնանացանին նախապատրաստելն էր։

ՑԱ̈ՔՅԱ̈Ն և ՏԱՓԱՆ՝ ՍԵՐՄԱԾԱԾԿՄԱՆ ՈՒ ՀԱՐԹԵՑՄԱՆ ԳՈՐԾԻՔՆԵՐ

Վարած ու ցանած արտերը հարթեցնելու և սերմերը ծածկելու համար, հատկապես մինչև 20-րդ դարի կեսերը, գործածվել է փշոտ երկրագործական գործիք՝ ցա̈ք^յա̈նը։ Այն կազմված էր հաստ երկճյուղանի կամ իրար զուգահեռ դրված երկու փայտից՝ ցըքյընամարից, որի վրա հյուսում էին 1,5-2 մ երկարությամբ փշոտ թփերի, մացառների կամ կաղնու և այլ ծառատեսակների բարակ ճյուղեր։ Դրանք այնպես էին դասավորվում, որ ճյուղերի ծայրերը սահեին հողի վրայով։ Առաջնամասի տակից սովորաբար ամրացվում էր նաև 20-30 սմ լայնությամբ հաստ տախտակ, որի երկու ծայրերին ագուցված 2-2,5 մ երկարությամբ ձողերը հակառակ ծայրերով իրար միացնելով՝ կապում էին լծին։ Որոշ դեպքերում ճյուղերի գլուխները մտցնում էին զուգափայտերի տակը։ Երբ լծկանները ձգում էին ցա̈ք^յա̈նը, տախտակը կամ ճյուղերի գլուխները փշրում էին հողակոշտերը, իսկ ճյուղերը, ավլելով վարած գետինը, ծածկում էին սերմերը։ Այս գործողությունը կոչվում էր ցըք^յանէլ, իսկ դա կատարողը՝ ցըք^յընավէր։ Որպեսզի ցա̈ք^յա̈նը ամուր նստի գետնին, նրա վրա դնում էին ծանր քարեր, երբեմն նաև հենց իրենք էին նստում կամ նստեցնում երեխաներին։ Հազվադեպ, հատկապես կոշտ վարելահողերը հարթեցնում էին տախտակից պատրաստված նմանատիպ հարմարանքով՝ տափանով։

ԳՈՒԹԱՆ, Ա̈ԼԱ̈Թ, ԱՐՈՐ, ԱՐՈՐԻ ՄԱՍԵՐ․ ԲԱՌԵՐԻ ԱՇԽԱՐՀԸ՝ ԸՍՏ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՄԵԿՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Արցախի գյուղատնտեսական գործիքների անվանումները միաժամանակ ցույց են տալիս նաև լեզվի խորն ու հնագույն շերտերը։ Ա̈լա̈թ բառը ժողովրդական ընկալումներում ներկայացվում է որպես հայկական կազմություն ունեցող հին բառ։ Նրա մեջ նկատվում է ղ-լ ավանդական հնչյունափոխությունը, իսկ բառի բացատրությունը տանում է դեպի աղհատ (աւղհատ–հող-հատ) ձևը՝ հողը հատող, փորող գործիք։ Գութան բառի մեկնաբանությունը կապվում է **կըտ **արմատի հետ, որը նշանակել է կտրել, քանդել, փխրեցնել։ Նույն արմատից են հասկացվել կընդել, քանդել, կոթ անել ձևերը։ Բարբառային կ^յութան ձևը համարվում է կութան (կոթան) անհնչյունափոխ տարբերակը, որն ապա հնչյունափոխությամբ դարձել է գութան։ Արոր բառը ժողովրդական մտածողությամբ բացատրվում է այր և որ բաղադրիչներով։ Այր-ը նշանակում է ճեղք, փորվածք, իսկ ամբողջ բառը կապվում է հողը ճեղքելու, փորելու գործողության հետ։ Այսպիսով՝ ատ, կըտ, այր արմատները միավորվում են մի ընդհանուր իմաստային դաշտում՝ կտրել, հատել, ճեղքել, փորել, և հենց այդ հատկանիշներն են բնորոշ եղել գործիքներին։

ԿԱԼ, ԿԱԼՈՒԱԾՔ ԵՎ ՂԱՐԱԴԱՄ Երկրագործական կյանքը միայն դաշտը չէր. այն կապված էր ամբողջ կենսակերպի հետ։ Կալ արմատը հայերենում հնագույններից է և հանդես է եկել ղալ, ղար, կարա, ղարա, գալա տարբերակներով։ Վաղ ժամանակներում համայնքի յուրաքանչյուր անդամ ուներ իր վարելահողերը, ջուրը, աշանատեղին, մարագը, արոտավայրը, բանջարանոցը, այգիները, տնկարանները, հանգստավայրը, գերեզմանոցը, անասունների հավաքատեղիները և տունը։

Աշանատեղին կոչվում էր կալ, իսկ տունը՝ կալատուն կամ ղարադամ։ Այս ամբողջ համալիրը կազմում էր կալուածքը, իսկ դրա տերը կոչվում էր կալուածատեր։

Ժամանակի ընթացքում գյուղացին դուրս եկավ մեկ կալուածքի սահմաններից, և ձևավորվեցին երկակի բնակավայրեր՝ վերին լեռնային և ներքին դաշտային։ Այդպիսով՝ գյուղացին կարող էր երկու վայրերում էլ ունենալ իր կալուածքները, հնձելու, կալսելու, մթերքը տեղավորելու և անասունները պահելու հնարավորությունները, ինչպես նաև իր տունը՝ ղարադամը։

Ղարադամը ոչ միայն տուն էր, այլ տուն-ամրոց՝ աշխատելու, ապրելու, կռվելու, պաշտպանվելու և ինչքը պահպանելու հարմարություններով։

ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ԵՐԳ

Նախշա̈լ ըմ սարէր,

Նախշա̈լ ըմ չօլէր,

Մին ծէռքէս ա̈լա̈թ,

Մինումը՝ հօրէնք^յ…

Պա միհէնգ^յ հօ՞ր ընք:

Ցօրէն ըմ հնձ^յա̈լ,

Սամէթ ըմ կ^յինձա̈լ,

Քարէր ըմ տա̈շա̈լ,

Արխէր ըմ քաշա̈լ…

Պա միհէնգ^յ հօ՞ր ընք: (Ըստ Լևոն Հարությունյանի)