Երկրագործական հողափոր գործիքների շարքում կարևոր դեր են կատարում բահը և երկբերակ բրիչը:
Արցախի բարբառում բահ բառի համապատասխան ունենք թէ և լապատկա անվանումները:
1․ Թէ (գրբ. թի) նշանակում է «հող փորելու, թափելու ևն գործիք՝ փայտե երկար կոթով և մետաղյա թիակով բահ» (Թէն պիրում ա քանդում, պատէր ըն տյ(ու) ̈ս կյա ̈մ), «Փայտե լայն ու տափակ բերանով և երկար կոթով գործիք՝ ձյուն մաքրելու, ցորենը դիզելու և այլ գործածությունների համար» (Մարթը մին թէ ա յըէր օնում, մին սըհաթումը էտ ծ(ու) ̈նը տէն տամ):
Հ. Աճառյանը թի «նաւ վարելու կամ հող թափելու թի» բառը համարում է բնիկ հայերեն, որ ծագում է հ.-ե. *ptio- ձևից՝ նշելով, որ այդ արմատը այլ լեզուներից մնացել է միայն հունարենում՝ «ելնելու թի, հեծանոց, հոսելի» իմաստով :
Բառը վկայված է նաև Աստվածաշնչի ոսկեդարյան հայերեն թարգմանություններում. « ...և ի թի ծառայելոյ»:
Արցախի բարբառում գրանցվել է բահ բառի պիհ հնչաձևը՝ պիհիլ, պիհա ̈վ տալ, որը նշանակում է «բահով հողը փխրեցնել» (Քյինամ ա, թա բուստընատըէղը պիհի, թօռը նիյա օնում) :
Ըստ Հ. Աճառյանի բահ՝ «հողը փորելու գործիք՝ երկաթե թի» և բիր «մահակ կամ հաստ գաւազան» բառերը ծագում են *հ.-ե. bher- արմատից:
Նա նշում է, որ բառերի հնագույն ձևերն են բահր և բիհր. գրաբարում վերջին հնչյունի անկմամբ առաջինը դարձել է բահ, իսկ երկրորդը՝ բիր: Արցախի բառրբառում բիհր-ը պահպանել է իր նախնական՝ պիհիր հնագույն ձևը։ Ինչպես՝ Պիհիրը տընգալ ա մաշտըէղը։
Գ. Ջահուկյանը հ.-ե. *bher նախաձևի դիմաց նշում է միայն բիր (բրեմ), բրիչ (բրչեմ) բառերը, իսկ բահ բառի համար հավանական է համարում իրանական ծագումը:
Բառանունը վկայված է հետհինգերորդդարյան հայ մատենագրության մեջ:
Վաղուհաս գյուղի մոտ գտնվող Խթրավանք եկեղեցու (XIIIդ. սկիզբ) բեմի ճակատի վիմագիր արձանագրության մեջ նշվում է. «...որ և տուի խաս հողն բլրի հանդի զսենեկպան Ա բահի ջուր»։
Արցախի բարբառում արձանագրվել են բառակազմական տարբերակներ՝ թիայէղ «հաշանը թիակով շրջել՝ եղել», թիապէն «թիակով կատարվող աշխատանք» և թիավուր «թիակով աշխատող մարդ» :
Լապատկա բառանունը փոխառյալ է ռուսերեն «лопата» ձևից: Օրինակ՝ Լապատկան յէր կալ պիհավ տո։ Այն առավելաբար նոր շրջանի փոխառություն է:
2․Երկբերան բրիչը Արցախի բարբառում հանդիպում ենք թօխըր, քյ(ու) ̈լօ ̈նգյ/քյըլ(ու) ̈նգյ, լինգյ/լէնգյ, լօմ, տըփըքանդի, բիզ, քըղընհարէ:
Թօխուր/թօխըր «փայտե երկար կոթի վրա անց կացրած մի կողմը սուր կամ կացնաձև, մյուսը կեռ ու տափակացրած գործիք՝ գետինը փորելու, քար քանդելու ևն համար՝ քլուգ» (Կընէգյը քյինամ ա թօխուրը յօր օնում, մարթին կյիրիզմանը քա ̈նդ(ու) ̈մ, մէյդը տանում քըցու ̈մ ծօ ̈րը):
Ա. Աբրահամյանը նշում է, որ բառը փոխառություն է վրացերենից՝ թխրա «փորել» :
Հր. Աճառյանը «Հայոց լեզվի պատմություն» աշխատության մեջ առանձնացնում է մի խումբ բառեր, որոնք բուն Հայաստանի հեռու գավառների ժողովուրդը... վրացերենից փոխ առնելով մտցրել է իր բարբառի մեջ»: Դրանց թվում նշում է նաև քննվող բառանունը « Թոխր. Ղրբ. «բրիչ», թոխրել Ղրբ. «բրիչով փորել»։
Ղարաբաղի բարբառում արձանագրվել է թօխրավ տալ հարադրությունը ինչպես ուղիղ՝ «քլունգով քանդել, փորել» (Թօխրավ ա տամ, էտ քարէրը տէն ածում), այնպես էլ փոխաբերական՝ «վատ անվարժ կերպով խոսել, մի բան անել իմաստներով»: (Խըրէգյ թօխրավ տօ, քյըէզ ըսկանող չի կա):
Ղարաբաղի բարբառում թօխրէլ բայն ունի նաև փոխաբերական իմաստներ՝ «իրարու հետ թշնամացնել, մէջերնին կռիւ ձգել» տակից գլխից խոսել, վայրիվերո դուրս տալ»:
Բառի՝ այս վերջին իմաստով գործածության մի գրառում ունի Մ. Բարխուդարյանցը, ըստ որի՝ ղարաբաղցի հայտնի զվարճախոս Պըլը Պուղին, պատասխանելով մի ճոռոմաբանողի, խոսքի վերջում հորդորում է. «Տական կըլխան թօխրէլ մի»:
Ղարաբաղի բարբառում թօխըր բառով կազմված դարձվածքներ են․
1/ Թօխուրը մաչը քըցիլ․ «իրար հետ թշնամացնել, կռվեցնել». Թօխուրը մաչընա քըց(ու) ̈մ, ըտըրանց (ու) ̈ր(ու) ̈ր անա պիժէնում.
2/Թօխրը քաշիլ տունը քանդիլ «տունը ավերել, կործանել»
3/Թօխուրը տակռավը կա ̈լ․ «վիրավորել». Ըսկեսուրը թօխուրը տակըռավն ա կյա ̈մ հարթնը քյինամ ա հա ̈րա ̈նց տօն:
Դարձվածն ունի նաև «գործը փչացնել՝ խանգարել՝ խոչնդոտներ ստեղծել»․ Մարթը լյավ փուլ ա ըշխըդէս, կընէգյը թօխուրը տակըռավը յըէկավ, էլ կարում չի:
Քյըլո ̈ւնգյ/քյըլօ ̈նգյ/քյո ̈ւլո ̈ւնգյ/քյո ̈ւլօ ̈նգ
Ըստ Ա. Աբրահամյանի՝ բառը ծագում է պարսկ. kolang «բրիչ, հողուրագ, բահ» ձևից: Բառանունը վկայված է XVII դ. Հայ մատենագրության մեջ. « ...քանզի էառ ի ձեռն իւր մուրճ, որ է քլունկ և սկսաւ շրջագայիլ ի մէջ վանիցն...»:
Լինգյ/լէնգյ (գրբ. նիգ) «մեկ կամ երկու կողմից սրված ծայրով մետաղյա ձող՝ քանդելու՝ փորելու ծանրություններ շուռ տալու համար»
Ինչպես՝ Լինգյը յըէր ա օնում, էտ քարը պուք տամ:
Նիգը բնիկ հնդեվրոպական *kneigh «թեքվել» արմատից, հմմտ. լատ. coniveo «փակվել», գոթ. hneiwon «թեքվել» ։
Այս բաղադրիչով կազմվում են լինգյակալ/լինգյակօլ/նինգյակօլ «քարի՝ փայտի ևն կտոր, որ դնում են լինգի տակ, և լինգը սեղմելով՝ բարձրացնում կամ շրջում որևէ բան» (Լինգյակալը տինում ա լինգյին տակէն, լինգյում, էտ զըէռ քյէթուկը թուլուլ տամ):
Լինգյը տակավը տալ/լինգիլ նշանակում է «որևէ բան բարձրացնել՝ շարժել» (Լինգյում ըն, էտ քարը շօռ տամ):
Նույն իմաստն ունի լօմ բառամիավորը, որը փոխառություն է ռուսերենից՝ лом «նիգ, լինգ» ձևից («փշրելու գործիք», իսկ բուլղարերենում՝ նաև «սուր բրիչ, քլունգ»):
Հատկանշելի է, որ հնդեվրոպական lem արմատից է ռուսերենում վկայվել այս գործիքանունը, իսկ նույն արմատից բարբառում վկայվել է լեմ-ը՝ որպես սուր, կտրող ատամ: Որպես գործիքանուն՝ այն բարբառում անմիջական փոխառություն է, որ մայր լեզվից ռուսերենում վկայված գործիքանունից է փոխանցվել:
Տըփըքանդի «բրիչ» ․Տըփըքանդին յօր ա օնում, էտ քօլէն տակը քանդո ̈ւմ:
Բարդությունը կազմված է տափ, քանդ և -ի/չ ձևույթներից: Գործիքի անվան ծագումը կապվում է նրա կատարած գործողության հետ «տափը քանդող գործիք»:
Քըղընըհարէ «սրածայր փայտ կամ երկաթ, որով քաղհանում են, քաղհանի գործիք» (Քըղընհարէն յօր ա օնում, նի մտնում բօստանը): Այս դեպքում ունենք քաղհանահան բարդությունը՝ -իչ_-ին համարժեք է բարբառային բառակազմական ձևույթով, որից համառոտման սկզբունքով բառը դարձել է քըղընըհարէ կարճ նաև՝ քըղըհանէ:
Քըղըհանէ / քըղըհընավէր «արտը՝ ցանքը՝ բանջարանոցը ևն մոլախոտերը՝ ավելորդ խոտերից մաքրել» (Բօստանը քըղընըհարավ քըղանում ըն, պըրծընում):
Քըղըհընատըէղ «այն արտը՝ ցանքը՝ բանջարանոցը ևն, որտեղ քաղհան են անում» (Քըշէրավ լօխ յըէր ըն կէնում, քյինամ քըղընատըէղը):
