Երգ

ԾԻՍԵՐԳ. այն երգատեսակը, որը կատարվում է կոնկրետ ծեսի (արարողության) շրջանակում և իմաստով, ձևով ու կատարման կարգով կապված է հենց այդ ծեսի հետ։

Ծիսերգը գոյություն ունի ոչ թե «ինքնուրույն», այլ միայն ծիսական ժամանակում ու միջավայրում՝ որոշակի գործողություններ, հաղորդություններ կամ անցումային փուլեր (օր.՝ օրհնություն, կանչ, պաշտպանություն, սրբագործում) իրականացնելու համար։ Սովորաբար տարբերակում են օրացուցային ծիսերգեր (ամանորյա, Տյառնընդառաջի, Վարդավառի և այլն) և ընտանեկան-կենցաղային ծիսերգեր (հարսանեկան, մկրտության, թաղման-ոգեկոչական)։
Դրանց տեքստերը բանաձևային են՝ կրկնույթներով ու օրհնանք դարձվածքներով, երբեմն՝ «կանչ–արձագանք» կառուցվածքով։ Ընդհանրական գործառույթը համայնքի համախմբումն է և ծեսի խորհրդանշական իմաստի հաղորդումը՝ «սրբացնելով» տվյալ ժամանակն ու վայրը։

Լեոն ասել էր․ <<Ղարաբաղի ժողովուրդը… բանաստեղծ ժողովուրդ է, և նրա բանաստեղծությունն էլ տեղայնության կնիքն է կրում շատ ուժեղ չափերով… եթե Ղարաբաղի հայ ժողովուրդն ուրիշ բան երգած չլինի, <<գութանի երգերը>> բավական կլինեին, որ սխալ համարվեր այն կարծիքը, թե Ղարաբաղը չունի հայերեն բանստեղծություն>>:

Արցախի երգարվեստը արցախյան հողի ու լեռների կենդանի շունչն է, որը դարերի խորքից եկել ու հասել է մինչև մեր օրեր՝ իր մեջ ամփոփելով ժողովրդի հիշողությունը։ Յուրաքանչյուր տող ծնվել է հողի, բնության ու մարդու դաշինքից, դարձել երգ, նաև պար ու ապրել խոսքի և մեղեդու մեջ։

Այդ ժառանգության պահապանները արվեստագետներն էին, ովքեր իրենց նվիրումով, տաղանդով ու արարումով կյանք են տվել ազգային ոգուն և այն փոխանցել սերունդներին։ Նրանց երգերը պատմություններ են՝ ապրած, զգացած ու սրտից սիրտ փոխանցված։ Յուրաքանչյուր մեղեդի հայրենիքի հողի մեծ սեր ունի, լեռնական ուժ ունի, ապրելու հավատ ունի, և այդ երգն է, ուժն է, որը միավորել է ու դեռ շարունակելու է միավորել մարդկանց այսօր՝ ամենադժվար ժամանակներում։

Արցախի երգարվեստի վարպետները իրենց արվեստով պահպանել են ոչ միայն մշակույթը, այլև ժողովրդի դիմագիծը և հոգևոր դիմադրողականությունը։ Նրանց ստեղծագործություններում կենդանանում են գյուղական առօրյան, ավանդույթները, սիրո և հավատքի պատկերները՝ դարձնելով մշակույթը շոշափելի ու հարազատ։ Այդ ստեղծագործություններում շնչում է մշակութային մի ուրույն աշխարհ, որտեղ անցյալն ու ներկան միահյուսված են՝ դառնալով շարունակականության հանձնարարական։ Այդ ժառանգությունը հիշողություն է, ուժ է ՝ ապրելու, ստեղծելու և շարունակելու։ Այդ երգերը մեզ հորդորում են, որ ժամանակի փորձությունների միջով անցնելով՝ պետք է պահպանել ինքնությունը և այն վերածնելու կամքը դարձնել անզիջում։