Ավանդական երգարվեստ

Հայկական երկրագործական երգարվեստի հնագույն շերտերից են Արցախյան հոռովելները։

Դրանք առանձնանում են իրենց բարբառային ինքնօրինակությամբ, հողագործական առօրյայի պատկերավոր ընկալումների և աշխատանքի ընթացքից ծնվող կենդանի, անմիջական խոսքաերաժշտական հոսքով ։ Դրանք պարզ «աշխատանքային երգեր» չեն, այլ վար ու ցանքի իրական ընթացքը երգով կազմակերպող, լծկանին դիմող, հողի պատիվը ճանաչող սրտաբուխ կանչեր։ Այդ երգերում պահպանվել են բացականչական ձևեր՝ «հո՜», «հոլե՜լ», «հո՜մ», ինչպես նաև ջերմ դիմելաձևեր՝ «ջան ախպեր», «գոմեշ ջան», «ծաղիկ», որոնք երգին տալիս են առանձնահատուկ հուզականություն և տեղային դիմագիծ ։ Արցախյան հոռովելների տիպիկ գիծն այն է, որ այստեղ հատկապես ուժեղ է Վարանդայի ավանդույթը, և պատահական չէ, որ Կոմիտասի գրառած ավելի քան երկու տասնյակ հոռովելներից տասը հենց արցախյան են, ինչը վկայում է տարածաշրջանում երկրագործության և դրան ուղեկից երգային մշակույթի բացառիկ զարգացման մասին ։ Հայկական այլ հոռովելների համեմատ՝ արցախյան օրինակներում ավելի ընդգծված են բարբառային հնչերանգը, տեղական բառապաշարը, ազատ իմպրովիզացիոն կառուցվածքը և հարմոնիկ ձայնակարգում ծավալվող մեղեդիական մտածողությունը, որոնք ձևավորում են ճանաչելի ու ինքնուրույն երաժշտական կերպար ։ Այս երգերում կարևոր է ոչ միայն մեղեդին, այլև մշակութային միջավայրը՝ հողի նկատմամբ ակնածանքը, բերքի բարեբերության հետ կապված ծեսերը, Համբարձման և այլ տոնական սովորույթները, որոնց շնորհիվ հոռովելը ներկայանում է որպես կենսակերպի, ոչ թե միայն երգարվեստի դրսևորում ։

Արցախյան երգարվեստի արժեքը նաև այն է, որ այն մեզ է հասել դժվարությամբ և հաճախ հատվածաբար, քանի որ համակարգված երաժշտագիտական գրառումները ուշ են սկսվել, իսկ պատմաքաղաքական ողբերգությունները վտանգել են թե՛ բարբառը, թե՛ ոչ նյութական ժառանգության բնական փոխանցումը ։ Ներկայացվող բնագրերը՝ հոռովելները, կարևոր են ոչ միայն որպես ժողովրդական երգերի օրինակներ, այլ որպես արցախցու հիշողության, աշխատանքի, լեզվի և ինքնության կենդանի վկայություններ, որոնց մեջ հստակ լսելի է հայկական ընդհանուր ավանդույթի շրջանակում ձևավորված տիպիկ արցախյան առանձնահատկությունը ։

Շուշին երկար ժամանակ եղել է Արցախի երգարվեստի և երաժշտական կյանքի կարևոր կենտրոններից մեկը։ Քաղաքի մշակութային միջավայրը ներառում էր աշուղական երգը, ժողովրդական նվագարանների կատարողական արվեստը, երաժիշտների ժառանգական գերդաստանները, գործիքաշինությունը և խմբային երաժշտությունը։

Շուշիի երաժշտական մշակույթի մասին պատկերացում են տալիս ինչպես գրավոր աղբյուրները, այնպես էլ բանավոր ավանդությունները, հին գերեզմանոցների արձանագրությունները և երաժիշտների մասին պահպանված հիշողությունները։

Աշուղական արվեստը

Շուշիի և Արցախի երգարվեստի հին շերտերից է աշուղությունը։ Աշուղը բանաստեղծական խոսքը ներկայացնում էր իր իսկ ստեղծած մեղեդիով՝ նվագակցելով որևէ երաժշտական գործիքով։ Նրա հիմնական գործիքներից էին սազն ու քյամանչան։

Աշուղները հանդես էին գալիս հարսանիքների, խնջույքների և այլ հավաքույթների ժամանակ։ Երբեմն նրանք ելույթ էին ունենում միայնակ, երբեմն՝ զույգերով՝ երգի ու նվագի յուրօրինակ մրցակցության ձևով։

Արցախում հայտնի աշուղների թվում հիշատակվում են Հաթամը, Միսկին Բուրջին և Ալեքսանը։ Նրանցից շատերը ինքնուս երաժիշտներ էին, սակայն ճանաչված ու սիրված էին հասարակության շրջանում։

Աշուղ Հաթամ

Բանավոր ավանդությունների համաձայն՝ աշուղ Հաթամը ծնվել է Բերդաձորում։ Նրա անունը պահպանվել է տեղական մանրատեղանուններում՝ «Ըշըղեն տափ», «Ըշըղեն տանձի» և «Աշուղ Հաթամի աղբյուր»։

Նշվում է, որ նա երգել է հայերեն, պարսկերեն և արաբերեն, շրջագայել է հատկապես Պարսկաստանում և տարբեր վայրերում արժանացել ջերմ ընդունելության։

Նրա մասին պահպանված պատմություններից մեկում ասվում է, որ խնջույքների ժամանակ ոսկով ու արծաթով վարձատրվող աշուղը մի անգամ երգով կատակել է, թե այժմ նվագում է իր ձիու համար ստացած մեկ պարկ հարդի դիմաց։

Միսկին Բուրջի

Միսկին Բուրջին կապված էր շուշեցի Բուրջյանցների գերդաստանի հետ։ Նրա շուշեցի լինելու մասին վկայություններից մեկը համարվում է քաղաքի հին հայկական գերեզմանատանը Բուրջյանցների տոհմական գերեզմանոցի առկայությունը։

Նա հորինել է քառյակներ, երգել խնջույքների ժամանակ և շփվել ժամանակի մտավորականների հետ։ Նրա մտերիմներից էր Ղազանչեցոց Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցու առաջին հոգևորական Ավետիս Երամիշյանցը։

Բանավոր տեղեկության համաձայն՝ 1837 թվականին Թբիլիսիում Միսկին Բուրջին Ավետիս Երամիշյանցի հետ հանդիպել է Ռուսաստանի կայսր Նիկոլայ Առաջինին և այդ առիթով ռուսերեն ողջույնի քառյակ հորինել։

Աշուղ Ալեքսան

XIX դարի երկրորդ կեսին և XX դարի առաջին կեսին է ապրել ու ստեղծագործել Տող գյուղից հայտնի աշուղ Ալեքսանը։

Նրա մասին տեղեկություններ են պահպանվել երգիչ Սեիդ Շուշինսկու գործունեությանը նվիրված գրքում։ Ըստ այդ վկայության՝ 1904 թվականի աշնանը աշուղ Ալեքսանն իր խմբով մասնակցել է Հորադիզ գյուղի հարսանիքին։ Այնտեղ նա հնարավորություն է տվել երգելու տասնհինգամյա Սեիդին, ապա ընդգրկել նրան իր խմբում։

Սեիդը հետագայում հիշել է, որ երեք-չորս տարի աշուղ Ալեքսանի խմբի հետ մասնակցել է Ղարաբաղի և Արաքսամերձ բնակավայրերի հարսանիքներին ու խնջույքներին։ Նրա վկայությամբ՝ աշուղ Ալեքսանն առանձնակի վարպետությամբ էր կատարում «Արազբարը»։

Ալեքսանի խումբը բաղկացած էր ութ հոգուց։ Նրա որդին՝ Լալալարը, և՛ երգում էր, և՛ նվագում։

Ուզեիր Հաջիբեկովը ևս աշուղ Ալեքսանին ներկայացրել է որպես XIX դարի նշանավոր աշուղներից մեկին՝ կարևորելով նրա դերը գյուղական երաժշտական կյանքում և երիտասարդ կատարողների ձևավորման գործում։

Շուշին՝ երաժիշտների քաղաք

Շուշին իր ժամանակին բնութագրվել է որպես երաժշտության նշանավոր կենտրոն և նույնիսկ՝ «Կովկասի կոնսերվատորիա»։ Այստեղ ձևավորվել էր երգիչների, թառահարների, քյամանչահարների և այլ նվագողների լայն շրջանակ։

Հին հայկական գերեզմանատներում պահպանված շիրմաքարերի պատկերներն ու արձանագրությունները ևս տեղեկություններ են հաղորդում քաղաքի երաժշտական կյանքի մասին։ Շիրմաքարերի կողերին հանդիպում են պարային տեսարաններ և երաժշտական գործիքների պատկերներ, որոնք վկայում են XVIII–XIX դարերում Շուշիում երաժշտությամբ զբաղված մարդկանց ներկայության մասին։

2008 թվականին Շուշիի մերձակայքում հայտնաբերված մի քանի վնասված շիրմաքարերի արձանագրություններում պահպանվել էին «ուստա» և «սազանդար» բառերը։ Դրանք վերաբերել են Ոսկանին և նրա որդիներ Առաքելին, Հարությունին ու Ասլանին։

Արձանագրությունների համաձայն՝ Ոսկանը մահացել է 1791 թվականին, Առաքելն ու Հարությունը՝ 1795-ին, իսկ սազանդար Ասլանը՝ 1801-ին։ Այս տվյալները թույլ են տալիս խոսել XVIII դարի վերջի Շուշիում գործող ժառանգական երաժիշտների գերդաստանի մասին։

Երաժշտական վարպետության փոխանցումը

Մինչ մասնագիտական երաժշտական հաստատությունների ձևավորումը նվագելու, երգելու և գործիքներ պատրաստելու հմտությունները հիմնականում փոխանցվում էին ընտանիքներում՝ ավագ սերնդից կրտսերին։

Շուշիում երաժիշտների ու արհեստավորների գերդաստաններում պահպանվում էր մասնագիտական ժառանգականության սկզբունքը։ Երաժիշտը ոչ միայն կատարող էր, այլ երբեմն նաև իր գործիքը պատրաստող վարպետ։

Հակոբջան Պետրոսյանն արդեն XVIII–XIX դարերում Շուշիի իր արհեստանոցում պատրաստում էր լարային ու փողային երաժշտական գործիքներ։ Այդ ավանդույթը շարունակել է նաև Վարդան Պետրոսյանը՝ քյամանչահար, երաժշտության ուսուցիչ և գործիքագործ վարպետ։

Նրա քյամանչան ևս իր իսկ ձեռքի աշխատանքն էր։

Շուշիի հայ երաժիշտները

XIX դարի վերջից մինչև XX դարի առաջին տասնամյակների Շուշիի երաժիշտների շարքում հիշատակվում են բազմաթիվ հայ կատարողներ։

Թառահարների թվում էին Արտեմը, Լազր Տեր-Վարդանեսովը, Արսեն Յարամիշյանը, Գրիգոր Բալայանը, Թադևոս Հարությունյանը և Լազր Գաբրիելյանը։

Քյամանչահարների շարքում հիշատակվում են Ավանեսը, Գասպարը, Լևոն Կարախանովը, Արմենակ Շուշինսկին և Մակիչը։

Հատկապես բարձր է գնահատվել թառահար Արսեն Յարամիշյանի կատարողական վարպետությունը։ Նա երգիչ Սեիդի հետ կատարում էր բարդ «Չահարգյահ» եղանակը և արժանանում հանդիսատեսի բուռն ընդունելությանը։

Այս անունները ցույց են տալիս, որ Շուշիի երաժշտական կյանքում հայ կատարողները նշանակալի և բազմակողմ դերակատարություն ունեին։

Սուրեն Մանգասարյան․ թառի յուրահատուկ հնչողությունը

XX դարի Շուշիի ճանաչված երաժիշտներից էր թառահար Սուրեն Պետրոսի Մանգասարյանը՝ 1927–1978 թվականներ։

Նրա կատարողական արվեստն առանձնանում էր անհատական ոճով։ Ժամանակակիցների հիշողությամբ՝ նրա նվագի մեջ լարերը կարծես խոսում ու ասմունքում էին։ Նա կարողանում էր իր նվագով ոգևորել և՛ երգչին, և՛ ունկնդրին։

Հատկանշական է, որ նրա ձախ ձեռքի ցուցամատը չէր աշխատում, սակայն դա չէր խանգարում վարպետորեն նվագել։ Հարցին, թե ինչպես է կարողանում հաղթահարել այդ դժվարությունը, նա պատասխանել է. «Ես իմ թառը շատ եմ սիրում»։

1955–1960 թվականներին Սուրեն Մանգասարյանն աշխատել է միաժամանակ Շուշիում և Լաչինում։ Նա եղել է Շուշիի մշակույթի տան տնօրենը, իսկ 1960 թվականից մինչև կյանքի վերջը դասավանդել է Շուշիի մանկավարժական ուսումնարանում։

Ուսումնարանի երաժշտական համույթում հայ և ադրբեջանցի երաժիշտներ էին հանդես գալիս միասին, իսկ առաջատար կատարողը Սուրեն Մանգասարյանն էր։ Համույթի ընդհանուր ղեկավարը Մոսկվայի կոնսերվատորիան ավարտած դաշնակահար Էլզա Ավանեսովան էր։

Մանգասարյանի վարպետությունը ճանաչում էին նաև այլազգի երգիչները։ Երգիչ Խան Շուշինսկին ասել է, որ հաջող ելույթի համար անհրաժեշտ էր գտնել հենց Սուրենին։

Երաժշտությունը՝ առօրյա և կրթական կյանքում

Շուշիի երաժշտական կյանքը չէր սահմանափակվում միայն մասնագիտական բեմով։ Երաժիշտները նվագում էին հարսանիքներում, խնջույքներում, հանգստյան տներում, առողջարաններում և կրթական հաստատություններում։

Վաղարշակ Բալասանյանը կլառնետով կատարում էր տարբեր ժողովուրդների մեղեդիներ Շուշիի հանգստյան տան և առողջարանի այցելուների համար։

Վարդան Պետրոսյանը երկար տարիներ աշխատել է մանկավարժական ուսումնարանում որպես երաժշտության ուսուցիչ և եղել ուսումնարանի համույթի քյամանչահարը։

Այսպիսի գործունեությունը նպաստում էր, որ երաժշտությունը մնա քաղաքի առօրյա կյանքի, կրթության և հասարակական հաղորդակցության կարևոր մաս։

«Վարանդա» երգչախումբը

1988 թվականին սկսված շարժման և հետագա պատերազմի տարիներին Շուշիի երաժշտական կյանքը կրկին ընդհատվեց։ Սակայն 1992 թվականից հետո ձեռնարկվեցին քաղաքի երգարվեստի վերականգնման քայլեր։

Նույն թվականին «Արամ Մանուկյան» վարժարանում Զաքար Քեշիշյանի նախաձեռնությամբ ստեղծվեց «Վարանդա» երգչախումբը։ Այն կազմված էր երեխաներից, պատանիներից և երիտասարդներից ու հետագայում ստացավ պետական կարգավիճակ։

Զաքար Քեշիշյանն ավարտել էր Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիան։ Նա ճանաչված խմբավար և շվիահար էր։

«Վարանդա» երգչախումբը ավելի քան երկու հարյուր համերգով հանդես է եկել զորամասերում, հանրակրթական դպրոցներում, Հայաստանում և Լիբանանում։

Երգչախմբի սաներից մի քանիսը հետագայում շարունակել են երաժշտական և թատերական կրթությունը՝ դառնալով Շուշիի մշակութային կյանքի նոր սերնդի ներկայացուցիչներ։

Երաժշտական հիշողության շարունակությունը

Շուշիի երգարվեստի պատմությունը կազմված է աշուղների բանավոր ստեղծագործությունից, երաժիշտների գերդաստաններից, թառի ու քյամանչայի կատարողական դպրոցից, գործիքագործ վարպետներից և երգչախմբային մշակույթից։

Այդ պատմության բազմաթիվ էջեր դեռևս ամբողջությամբ ուսումնասիրված չեն։ Սակայն պահպանված անունները, արձանագրությունները, բանավոր հիշողություններն ու երաժշտական ավանդույթները ցույց են տալիս, որ Շուշին ունեցել է հարուստ և բազմաշերտ հայկական երաժշտական կյանք։

Շուշիի հայ երգարվեստը սերունդների ընթացքում ոչ միայն պահպանել է իր ձևերն ու կատարողական հմտությունները, այլև պատմական ընդհատումներից հետո շարունակել է վերածնվել նոր երաժիշտների, խմբավարների և երգչախմբերի միջոցով։

Մանրամասն տե՛ս մեր Գրադարանը․ Արցախի ժողովրդագիտություն, հ․4, էջ 707-715: (Հ. Հարությունյան, ՇՈՒՇԻԻ ՀԱՅ ԵՐԳԱՐՎԵՍՏԻ ԵՎ ԵՐԱԺՇՏՈՒԹՅԱՆ ԱՆՀԱՅՏ ԷՋԵՐԻՑ)