Երկրագործական երգեր

ՀՕՐՕՎԷԼ - հատկապես հողը վարելիս երգվող երգ, գութաներգ` հորովել: Նախկինում հորովելները համարվում էին բնության, հատկապես հողի մեջ ապրող չար ուժերի դեմ պայքարելու միջոց և ուղղված էին այդ ուժերը վանելուն:

Հորովել ․ Հայ գեղջուկն աշխատանքային երգեր շատ է ունեցել դեռևս վաղնջական ժամանակներից, այդ թվում նաև՝ գութաներգ, եզներգ, կամներգ և այլն։ «Հորովել»–ը աղերսվում է անվավոր գութանի երևան գալուն, ինչպես «Մանին» ճախարակին։ Բառի նախաձևն է հոլավոր, որ հլովուր ձևով պահպանվում է Արցախի բարբառում։ Հոլավոր էր կոչվում անիվավոր գութանը։ Ինչ խոսք, որ նման գութանի հայտնագործվելն ուրախություն էր պատճառում գյուղացուն, քանզի դրանով հեշտանում էին հողամշակման դժվարին աշխատանքներն իր և եզան համար։ Եթե «Հորովելների» մեջ շարունակ կրկնվող հո բառը վերաբերում է քարշող եզանը, ապա հորի–հորին էլ գութանին։

Հորի-հորի հորովել - նշանակում է պտտիր, պտտիր հոլավոր (գութան)։ Եվ նկատի ուներ անիվներով գլորվող գութանը։ Հարկ է անդրադառնալ նաև մեկ այլ կրկնվող բառի առավել, որ հնչում է նույն հորովել ձևով։ Բառն Արցախի բարբառում պահպանվել է ռավալ տեսքով։ Առավել-ը վարվող հողամասի երկու ծայրերն են (առվել)։ Երկու ծայրերում էլ, որտեղ շրջվում է գութանը և շրջվելիս մի ավել մաս էլ ակոսում, դա է առավելը։ Մշակը հորդորում, հույս է տալիս եզանը և դեռատի հոտաղին («Հո, առավել...»), որ շուտով, շուտով ծայրին ենք հասնում։ Եվ այսպես շարունակ։

Եթե Վարանդայի հորովելը ներծծված է մաքուր սիրո տենչանքով և նրբին քնարականությամբ, ապա Դիզակինը առնական է։ Նրա հերոսը ծանրագին վշտերով, նաև հույսերով ու երազներով, իր աշխարհաշեն գործի գիտակցությամբ տոգորված հայ իմաստուն գյուղացին է: Հորովելը մեզ հիշեցնում է եզան ուսը նոթելու (նավթային քսայուղերով փափկացնելու լծի ցավագին տրորումից զերծ պահելու համար) և Գութանը զոդելու՝ ավելի ամրացնելու հայ ժողովրդական սովորությունների մասին։ Արցախի հորովելը՝ գաբրիելյանական մշակմամբ շնչում է տարածաշրջանի հայ գյուղացու քաղաքական ծանր մտահոգություններով: Նրան ուժ ու կորով են ներշնչում հայրենի հիշատակներն ու հայրենի ավանդույթներով սրբացած հսկա լեռներն ու հովիտները։ Նրանց տերը լինելու գաղափարով ու իր կուճուր հոտաղի շարունակությամբ էլ զորանում է նա։

Հորովել

Իրիք^յնակը տո̈ւս ա յէկալ,

Տանըս յըրա լո̈ւս ա յէկալ:

Սօր մին կօրէ վէր վար անիմ,

Գ^յիդա՝ սըրտէս լո̈ւս ա յէկալ:

Կրկներգ. Հօ՜ ըրա, հօ՜,

Ապան մատաղ,

Ապուն դալու կո՛ւճիր հօտաղ:

Հօ՜ ըրա, հօ՜, հօ՜, հօ՜, հօ՜, հօ՜, հօ՜, հօ՜:

Հըռնէ ապան մինակ ա լա̈լ,

Դա̈րդը սըրտէն տէնակ ա լա̈լ:

Էտ հի՞բ բո̈ւրդան բօյ քըշէցէր,

Դա̈րդը սըրտան տէն քըշէցէր:

Կրկներգ․․․․․

Քըշէրհանավ պէն չընք կը^էրալ,

Չանթում մին ճօթ հաց ընք պէրալ,

Թաթախ կանինք^յճիրին մաչին,

Փըրթո̈ւշ կանինք^յ ախպէրվաչի:

Կրկներգ

Էն հէնգ^յ խուխէն մը^էծը տու վըս,

Կըլխըտակէս պէրցը տու վըս,

Էսքան զուլում դա̈րդին մաչին

Դըլվէս կաղնած քը^էրծը տու վըս:

Կրկներգ․․․․

Դա̈րդը սըրտէս փօշ ա տըվալ,

Բըլէս բօյը շօշ ա տըվալ,

Պա վէր չինա՞ր բօյիտ շօշը,

Հո՞ւ տո̈ւս կօնար սըրտէտ փօշը:

Կրկներգ․․․

Ծէրքէտ ճըպատը ճապկէ յա,

Կամաց թըխէ յէզնանը,

Բո̈ւրդան մաշկէն ցավ կըտա,

Էտ ա պահում խէզանը:

Կրկներգ․․․․

Դէ հօ՛ ըրա, ապո՛ւն բալա,

Ըսօր, էք^յուծ էս ա կալ^յ ա,

Տէն տար օնքէտ էտ թուխպէրը,

Միհէնգ^յ դա̈րդն ա մէր ախպէրը:

Կրկներգ․․․

Ճուվարան կանէ հէսա ապան,

Կախ կըտա էն լըծէն կապան,

Վէր իմ բալան նըստէ մաչին,

Ասէ՝ հօ՛, հօ՛, խո՛ւմար լաչին:

Կրկներգ․․․․

Էս նը^էղ օրէն լէն օր կըկ^յա,

Մէր արտըն էլ ըլյօ̈ր կըկ^յա,

Արտը հիշքան էլ կարճ ինի,

Կէմը խուրթնավ հըլյօ̈ր կըկ^յա:

Կրկներգ․․․․

Իրիք^յնակը մար կըփըռնէ,

Սարէն քամէն պար կըփըռնէ,

Տօն կըք^յինանք յըզնըխառնը՝

Հանդէն թողած օրէն տա̈ռնը:

Կրկներգ․․․ (Գուրգեն Գաբրիելյան)