Աշուղական արվեստ

ԱՇԸՂ ՍԱ̈ՐՔ^ՅԻՍ (19-րդ դար, ԼՂՀ Մարտունու շրջան, գ. Բերդաշեն):

Մի ավանդության համաձայն՝ մանկության տարիներին զրկվելով մորից, որին անչափ սիրում էր, օրերով չի հեռացել նրա գերեզմանից: Հերթական անգամ նրան լուսադեմին գտել են մոր շիրիմի վրա քնած և երբ արթնացրել են, պատմել է, որ երազում մի մարդ իրեն է տվել մի ջվալ կորեկ ու հանձնարարել հաշվել, սակայն շատ քիչ էր մնացել, երբ արթնացրել են: Ասում են, որ դրանից հետո է Սարգիսը դարձել աշուղ:

Աշուղ Սարգիսի կյանքից

Լևոն Հարությունյանը աշուղ Սարգսի մասին գրում է․ Բերդցի հանրաճանաչ աշուղ Սարգիսն իր երգերը հորինում էր թուրքերեն ։ Մայրենի լեզվի կարևորությունը գիտակցելով՝ 19-րդ դարի վերջերին նա աշանեցի գրագետ Հանես Սյավեկյանից գրաբար և աշխարհաբար հայերենի դասեր էր առնում։ Սարգիսն ու Հանեսը մտերմական հարաբերությունների մեջ էին։ Աշուղը նաև իր երգերից մեկում բարձր է գնահատել Աշան և Բերդաշեն գյուղերի եղբայրական կապվածությունը։

Երկու մտերիմների հերթական հանդիպումներից մեկի ժամանակ Սարգիսը, իր հին սովորության համաձայն, կրկին երգում էր իր թուրքերեն խաղերից։ Դա հոգեպես խոցում է Հանես Սյավեկյանին, և նա գրում է «Թինդք առ Սարգիս» երգերի շարքը։ Այդ շարքից մեզ պատահականորեն հասել է միայն մեկը։ Տեքստը վկայում է, որ Հանեսն էլ զուրկ չէր ստեղծագործական շնորհից։

Ա՜խ զուլում է աշխարհն արար,

Սարգիս, արի զրույց արա,

Յոթ լար ունի տավիղն հոգուս,

Յոթն էլ լարթափ,

Տե՛ս, զրույցդ զգու՜յշ արա:

Քաղցր ձենով խաղս ասա,

Օտար ձենով սիրտ չի բացվում:

Արև մաղիր իմ վերքերին,

Սրտիս փուշը հանիր խաղով,

Թող հայևո՛ր ծաղկի լեզուդ,

Ու բերանդ բացվի համով:

Նստիր թախտին, դու իշխա՛ն ես,

Սարքի՜ս, աղվոր զրույ՜ց արա:

Աշուղ Սարգիսը մահացել է հարյուր տարեկան հասակում։ Մահամերձ վիճակում նա կանչել է Դրղանց Գասպարին և նրա հետ զրուցել է անցյալի մի որսորդական դրվագի մասին։ Սարգիսը հիշեցնում է, թե ինչպես Քռի ափին եղջերուն էր վազում, հարցնում է՝ որքան էր նրա հեռավորությունը, արդյոք կրակել էին, որքան կիլոգրամ կլիներ, և արդյոք կերել էին այն։ Գասպարը պատասխանում է, որ կրակել էին, եղջերուն մոտ տասնհինգ-քսան կիլոգրամ էր, խորովել ու կերել էին, իսկ Սարգիսը կարծես դժվարությամբ էր կերել։

Այդ հիշողության ավարտին Սարգիսն ասում է, որ ամեն ինչ մոռացել է՝ եղջերվի տեղը, նրա հեռու կամ մոտ լինելը, կրակը, ծուխը, համը, իրենց ընկերներին, բայց չի կարող մոռանալ վիրավոր եղջերվի մորմոքը։ Նրա խոսքով՝ այն սառը քրտինքը, որ պատել էր եղջերվի գեղեցիկ կօլ^յը, հիմա կարծես հավաքվել է իր կոկորդում և խեղդում է իրեն։

** ԱՇՈՒՂ ՍԱՐԳՍԻ ** մասին Ալվարդ Ղազիյանի գրառումներից

Մի անգամ հարևան գյուղից մի աշուղ գալիս է աշուղ Սարգսի մոտ, նրանից խորհուրդ հարցնում: Այս աշուղը ուզում է ճանապարհվել մի հեռու երկիր, մի աշուղի հետ վեճի բռնվելու համար, որը շատ աշուղների էր տարել, սազը վերցրել ու իրենց բանտարկել: Այդ հեռու երկիրը Աղվանըստանը կամ Պարսկաստանը պիտի լինի:

Այս աշուղը Սարգսից խորհուրդ է հարցնում, թե ինչպես հաղթի, բանդարկվածներին ազատի: Աշուղ Սարգիսը ասում է. արի դու գետնի վրա քնիր, ես գետնի տակ, տեսնենք ով ինչ երազ է տեսնում: Առավոտյան երբ արթնանում են, աշուղ Սարգիսն ասում է. երբ կվերջանան վեճի մեջ բոլոր միջոցներն ու հնարները, դու կվերցնես ղորանը ու թարս կկարդաս, վերջից դեպի սկիզբը: Աշուղը գնում է, վեճի մեջ հաղթում ու բոլոր բանտարկվածներին ազատում:

Մի անգամ աշուղ Սարգիսը Եվլախ է գնում: Աղդամում հանդիպում է մի մոլլայի, որը ծանր հիվանդ էր, մահամերձ, ողջ կյանքում զավակ չի ունեցել, այժմ կինը հղի է ու նա շատ է ցանկանում իմանալ, թե իր զավակը տղա է լինելու, թե աղջիկ: Աշուղ Սարգիսը ասում ա. ինքը կարող է ասել այդ բանը միայն այն ժամանակ, երբ տեսնի կնոջը, կինը գա, անցնի իր առջևով: Մոլլան դժվարանում է, մահմեդականի համար չափազանց անվայել առաջարկ էր անում աշուղը: Բայց ուրիշ ելք չկար և նա համաձայնվում է: Մոլլայի կինը գալիս է, անցնում աշուղի առջևից ու հետ դառնում: Աշուղն ասում է. գնացողը աղջիկ է, եկողը տղա: Իսկապես, որոշ ժամանակ անց մոլլայի կինը ազատվում, բերում է զույգ՝ մի տղա, մի աղջիկ:

Մի անգամ աշուղ Սարգիսը մի խումբ կտրիճների հետ գնում է Քռի ափը խոզի որսի: Ճանապարհն անցնում է թուրք թարաքյամանների մոտով: Շները հարձակվում են սրանց վրա, մեկը քաշում է հրացանը և մի էգ շուն սպանում: Թուրքերը դուրս են գալիս, որ սպանված շան վրեժը լուծեն, այստեղ աշուղ Սարգիսը տեղնուտեղը մի խաղ է կապում: Թուրքերը մոտենում են մեղմացած, ասում. «Թե մեր սպանված էգ շանն ենք նայում՝ ձեզ կոտորել է պետք, թե աշուղի խաղին՝ ձեզ հյուրասիրել, պատվել է պետք»: Ապա դրանց բոլորին տանում են իրենց վրանները, հյուրասիրում, նոր ճանապարհ գցում:

Տեքստը՝ Ալվարդ Ղազիյանի («Արցախ» ուսումնասիրությունը)․ Ուսումնասիրությունը տե՛ս մեր Գրադարանում․ Արցախի ժողովրդագիտություն․ մատենաշար 10(10) գրքում։

ԱՇԸՂ ԱՌԸՍՏԱՄ_ (1815, գ.Մեծ Թաղլար (Մեծ Թաղեր)(այժմ՝ ԼՂՀ Հադրութի շրջանում) – 1900, գ.Մեծ Թաղլար):

Մասնագիտությամբ եղել է դերձակ: Ըստ պահպանված ավանդազրույցի՝ մի անգամ ուշաթափվելով՝ երազում տեսել է Աստծո հրեշտակին, ով մի գավաթ գինի է տվել և ասել. <<Խմի՛ր, դրանով Աստված քեզ աշուղություն է շնորհում>>:

Մեկ այլ ավանդության համաձայն, Դաղստանում մրցելով և հաղթելով տեղի հռչակված գոռոզամիտ աշուղ Մահամեդին՝ պահանջել է հետ վերադարձնել մրցասպարեզում վերջինիս կողմից պարտված աշուղների սազերը:

Ըստ պահպանված տեղեկությունների՝ եղել է նաև իմաստուն մարդ, իր խորհուրդներով աջակցել հայրենակիցներին:

Աշուղ Առուստամի երգերի ձեռագիր մատյանը պահվում է Հայաստանի ազգային արխիվում՝ Խ. Դադյանի ֆոնդում (ֆոնդ 319):

ԱՇՈՒՂ ԱՌՈՒՍՏԱՄԻ մասին Ալվարդ Ղազիյանի գրառումներից

Աշուղ Առուստամը փոքր երեխա է լինում, նրան տալիս են դարզու աշակերտ իր ծննդավայր Մեծ Թաղլար գյուղում: Մի անգամ Առուստամը կորչում է: Սկզբում չեն անհանգստանում, կարծում են, թե գնացել է բարեկամների մոտ, Փոքր Թաղլար: Բայց երբ Փոքր Թաղլարից գալիս են ու ասում, որ Առուստամը իրենց մոտ չի, սկսում են որոնել: Մի քանի օր ման են գալիս, չեն գտնում: Վերջը մտածում են Դիզափայտի սուրբն էլ գնալ: Մտնում են սուրբը, տեսնում, որ երեխան այդտեղ ընկած, քնած է ու գրեթե ուշաթափ, գիտակցություն չունի: Անցած է լինում մի հինգ օր, ինչ նա չկար: Երեխային բերում են տուն, ինչ անում են, ուշքի չի գալիս: Գյուղի մեծերից մեկը խորհուրդ է տալիս ձյունով մարմինը շփել: Նա սառած է լինում: Մարմինը շփում են, ուշքի է գալիս ու ըսկսում աշուղի նման խոսել: Հայերեն խոսում է դեռ ոչինչ, բայց զարմանալին այն է, որ թուրքերեն էլ էր խոսում: Բոլորը զարմանում են, քանի որ երեխայի շրջապատում ոչ ոք թուրքերեն չէր խոսում, այն էլ ընտիր, գեղեցիկ լեզվով: Ահա այդ օրվանից Առուստամը դառնում է Աշուղ Առուստամ: Նրան շնորհք էր տրված, դրա համար էլ Վուրգու էին ասում: Աշուղը այս դեպքի մասին իր խաղերում պատմում է:

Մի հավաքույթի ժամանակ աշուղի երիտասարդ բարեկամներից մեկը անհամբերության նշաններ է ցույց տալիս, թե՝ շուտ արա խոսքդ վերջացրու (աշուղին է ասում), որ սեղանը վայելենք ու ձեռքը թափ է տալիս:

Աշուղ Առուստամը այդ բանը նկատում է ու անիծում երիտասարդին: Այդ անեծքը խաղով կա նրա դավթարում: Այդ մարդը գիշերը սրտաճաք է լինում, մեռնում:

Մեկ այլ ավանդություն պատմում է․

Էտ հարուր տարե առաջ ա իլալ: Աշուղ Ռոստամը բոստան օներ, մեր էս Ներքե Կյետեն ղրաղեն: Քյեցալ ար բոստանը՝ ճիրի, քղհանե: Քյսօրեն կնեգյը հաց-պեն բիդի շինի, տանե: Էտ վախտը շենը մին վաճառական ար եկալ, հալավ, վտաշոր, տես-տեն ար պերալ՝ ծախու: Ռստամեն կնեգյը մարդան թաքուն տես-տեն ա տամ՝ թա ցորե՞ն ա, թա կյա՞րի ա, թա փու՞լ ա, գյուդվում չի, մի կյարմիր հալավ ինքյ օնում, մտծելավ, թա. «Մարդս հիշտղա՞ բիդի գիդալ»: Լհա էտ հալավն էլ կյեցը, հացը յոր ա օնում, քյնում բոստանը: Ռըստամը վեր կնգանը տեսնում ա, դաստի խլեղեն տակեն կիրմիրի տվող հլավեն ա եշում, պեն չի ասում: Սուս ա կենում: Կնեգյը կլխու ա ըղնում, վեր մարդը նկատալ ա, մտածում ա, վեր կասե, թա ուրան իլած հլվներան մինն ա: Վեր նստում ըն թա հաց օտին, Ռստամը դիմանում չի, հրցնում ա.

-Էտ հալավը հիշտղա՞ յա:

-Իմ ախպեր ա ինք կալալ, ինձ բախշալ,- կնեգյն ա ասում:

-Ասե՝ Ռստամեն արևը:

Ասում ա. կնեգյը գյուղում ա, թա էտ ըսելավ պրծնում ա: Տի խփիլավ պրծննակա՞ն ա: Պրծնում չի:

Թա.- Ախեր էտ մհենգա պեն չի: Էտ հարուր տարե ետնան ա իննական, է՜, էն մին վացունըչորսեն:

Թա.- Յանի էն մին վացունըչորսեն հի՞նչ ա իննական:

-Էն ա իննական, վեր մին մնուտումը մին կնեգյը ուրան մարդուն էրկու սոտ ա ըսլական: Մարդը գյդլական չի, թա ուրան կնեգյը հի՞նչ ա ինքյ օնում: Մարդը գյդլական չի, թա ուրան կնգանը համար հու՞վ ա հալավ ինքյ օնում: Էտ լոխ իննական ա հարուր տարե ետնան: Մհենգյ եր կաց, քյնի տոն, վեր էլ ինձանա շատ պեն չսկանաս. թա չէ՝ շատ պեն կասիմ: Ասե՝ շան տղան էս լոխ հիշտղա՞ ա գիդացալ։

Ըստ Ալվարդ Ղազիյանի («Արցախ» ուսումնասիրությունը)․ Ուսումնասիրությունը տե՛ս մեր Գրադարանում․ Արցախի ժողովրդագիտություն․ մատենաշար 10(10) գրքում։