Խաղ

ՊՕԶ^Յ(Ի) - ՊՕԶ^Յ(Ի)/ՊՈՒԶ^ՅԸՊՕԶ^ՅԷ – խաղատեսակ, որ սովորաբար խաղում են 5-1Յ տարեկան երեխաները՝ հիմնականում ձմռանը սենյակների հատակին, սեղանի շուրջ, հարթ տեղ նստած և որևէ մեկին ընտրելով_ մար_:

Վերջինիս հրահանգով բոլորը իրենց աջ ձեռքի ցուցամատերը կպցնում են հատակին: Նույնը անում է նաև մարը՝ արտասանելով` _պօզ^յ-պօզ^յ-պօզ^յ, էսհինչին _(տալիս է որևէ եղջերավոր կամ անեղջյուր կենդանու ևն անուն) պօզ^յ և մատը վեր բարձրացնելով:

Եթե հիշատակածը եղջերավորի անուն է, ապա բոլորը պետք է մատները վեր բարձրացնեն, իսկ եթե անեղջյուր էակ է, ապա պետք է չբարձրացնեն:

Սխալվողները պատժվում են նախօրոք պայմանավորված ձևով (ականջից քաշել, գլխին թեթևակի խփել ևն):

Մեկ այլ տարբերակով խաղացողները հատակին կպցնում են իրեբց ձեռքի ճիպոտների ծայրերը՝ սխալվողին ծեծելով այդ ճիպոտներով:

ՃԻՆՋԸէԽ/ՃԻՆՋԻԱԾԷԼ/ՃԸԼՕՐԹԻ ԱԾԷԼ

Հիմնականում խաղում են 13-16 տարեկան աղջիկներն ու տղաները, հաճախ նաև երիտասարդներն ու փոքրերը բարենպաստ եղանակներին բակերում և գյուղամերձ հարթ տարածքներում:

Մի բարձր ծառի հորիզոնական ճյուղից կամ կամ տանիքի գերանից պարան անցկացնելով ու ծայրերն իրար հանգուցելով, որը կոչվում է ճինջը^էխ, նստում (սովորաբար որևէ ծալած շոր կամ փոքրիկ ներքնակ դնելով) կամ պպզում կամ կանգնում են ու սկսում ճոճվել, իսկ մյուսները անընդհատ հրում են առաջ, որից ճոճքը թափ է առնում՝ մի քանի մետր բարձրանալով ու իջնելով:

Նախկինում ընդունված սովորության համաձայն՝ հատկապես Վըրթէվուր, Հըմփէրցում, Պարիկ^յէնթան տոների ժամանակ աղջիկները բարակ ճիպոտով խփում էին ճոճվող աղջկա ոտքերին՝ պահաջելով ասել հավանած (ըշկըտիրած) երիտասարդի անունը, իսկ սուրբ ծառերից կախած ճոճքով ճոճվելիս նաև գուշակություններ էին անում. Ճոճվող աղջիկը, որևէ ցանկություն մտապահելով, աշխատում էր շատ բարձրանալ և ծառից մի տերև պոկել: Եթե հաջողվում էր, հավատում էին, որ ցանկությունը կկատարվի:

ՀՕԹԷ /ՀՕԹԷ/ՀՕԹԱԲԱՇԻ - մինչև 20-րդ դարի 70-ական թվականները տարածված խաղատեսակ էր:

Հիմնականում խաղում էին 12-16 տարեկան տղաները, երբեմն նաև երիտասարդներն ու տարեցները բարենպաստ եղանակներին գյուղամիջի հարթակներում՝ երկու կամ մի քանի հոգով: Գետնին մոտ 10սմ տրամագծով ու 6-7սմ խորությամբ մի փոս (հօբա) էին փորում: Վիճակահանության (չօփ քըցիլ) արդյունքում մնացողը կանգնում էր փոսի մոտ, իսկ մյուսը կամ մյուսները (հերթականությամբ) 7-8մ հեռավորությամբ գծված գծից մեկ բուռ ընկույզ (երբեմն նաև պնդուկ, վեգ ևն) էին նետում դեպի փոսը:

Եթե փոսի մեջ ընկած ընկույզների թիվը զույգ էր, ապա դրանց տերը նույնքան թվով ընկույզ ստանում էր փոսի մոտ կանգնածից ու ինքը կանգնում նրա տեղը, իսկ եթե կենտ էր, նույնքան թվով տալիս էր նրան, կամ հակառակը՝ համաձայն նախօրոք պայմանավորվածության:

Իսկ եթե չի հաջողվում որևէ ընկույզ գցել փոսի մեջ, ապա նետողը իր բոլոր ընկույզները հանձնում է փոսի մոտ գտնվողին և դուրս մնում խաղից: Խաղը հաճախ տևում էր ժամեր շարունակ, մինչև խաղացողները հոգնում էին, կամ նրանցից մեկին հաջողվում էր վերցնել մյուսների բոլոր ընկույզներն ու համարվել հաղթող:

Կ^ՅՈՒՂԸԼԿԱՆԷ/ԱՅԱՂԸԶՂԱՆ/ՀԱ̈ԼԱ̈ՄՈ̈ՒԼԱ̈/ՊԱԽԿԸՎՕՑԻ/ՊԸԴԸՐԱՍՏԻ/ ՏԸՊԸՌԿՈՒՆԻ - խաղատեսակ:

Հիմնականում խաղում են 8-15 տարեկան տղաներն ու աղջիկները, երբեմն նաև երիտասարդները բարենպաստ եղանակներին՝ ցերեկը կամ երեկոյան ժամերին գյուղամիջում: Վիճակահանության արդյունքում մնացողը, դեմքով դեպի որևէ պատ (կամ ծառ, սյուն ևն) շրջվելով ու աչքերը երկու ձեռքով փակելով, հաշվում է մինչև խաղից առաջ պայմանավորված թիվը՝ սովորաբար արտասանելով՝ հալա-մուլա մին, հալա-մուլա էրկու, հալա-մուլա իրը^էք ևն, կամ երեք անգամ հարցնելով՝ աշկէրըս պէնա՞մ, ու պատասխան չստանալով՝ սկսում է փնտրել այդ ընթացքում թաքնվածներին: Եթե որևէ մեկին գտնում է, բարձր ձայնով հայտարարում է՝ հալա-մուլա էսհինչ կամ ստուկ էսհինչ (տալիս է հայտնաբերվածի անունը ), տը^էսալ ըմ, էն ըս էսհինչ տը^էղը, տուս յը^էք, և արագ վերադառնալով՝ երեք անգամ խփում է պատին՝ ասելով՝ _հալա-մուլա կամ թու, ըստուկէ կամ Ալի բաբա, խաչ ու մաչ, էսհինչ _կամ նախօրոք պայմանավորված այլ արտահայտություն, ինչը նշանակում է, որ հայտնաբերվածը <<սպանված է>>:

Նույն ձևով նա պետք է հայտնաբերի և <<սպանի>> բոլոր թաքնվածներին, որի դեպքում փնտրողի դերը ստանձնում է նա, ով առաջինն է<<սպանվել>>:

Իսկ եթե թաքնվածներից մեկին հաջողվում է գաղտնի կամ արագ վազելով մոտենալ պատին, երեք անգամ խփել ու արտասանել նույն բառերը, որը կոչվում է պաժառ (հրդեհ), նախկին մնացողը դարձյալ փակում է աչքերը, և խաղը նորից է սկսվում: Հաճախ խաղում են երկու խմբի բաժանվելով (հալա կ^յալ), որոնցից մեկի անդամները թաքնվում, մյուսինը՝ փնտրում են:

Սովորաբար թաքնվողները նախապես ծածկաբառեր պայմանավորվելով (օրինակ՝ վէր ասիմ խընձօր, տուս կըկ^յաս, վէր ասիմ տանձ, տուս չի կ^յաս)՝ իրար հայտնում էին փնտրողների տեղը:

ԿԸՐՊԸՏԼԱԽՏԷ - ջըջըլախտէ խաղի տարատեսակ, որը տարածված էր մինչև 20-րդ դարի 60-70-ական թվականները:

Հիմնականում խաղում էին 12-16 տարեկան տղաներն ու երիտասարդները, հաճախ նաև ջահել աղջիկներն ու հարսները՝ բարենպաստ եղանակներին կտուրներին, կալատեղերում և այլ հարթություններում: Բաժանվելով երկու խմբի ` վիճակահանությամբ որոշում էին, թե որ խումբն է պաշտպանվողը, որը՝ հարձակվողը:

Պաշտպանվող թիմի անդամները նստում էին նախօրոք գետնին գծված շրջանի մեջ՝ մի քանի մետր երկարությամբ պարանի (չաթու) մի ծայրից բռնած, և ծածկվում կարպետով, իսկ նրանց ղեկավարը (մար), պարանի մյուս ծայրից բռնած, պտտվում էր նրանց շուրջը:

Հարձակվողները իրենց ձեռքի գոտիներով (թօխկա) կամ թոկերով (լախտ) հարձակվում և ծեծում էին կարպետի տակ նստածներին՝ զգուշանալով նրանց մորից, ով ձգտում էր ոտքով հարվածելու (քօ տալ) հարձակվողներից մեկին, որի դեպքում հարձակվողները պարտվում էին և պաշտպանվողների հետ դերերով փոխվում:

Ըստ խաղի կանոնների՝ պաշտպանվող թիմի ղեկավարը իրավունք ուներ հարվածելու միայն այն դեպքում, եթե մի ոտքը գտնվում էր շրջանի ներսում:

Արցախյան խաղերը խմբային կարգապահության ու անհատական պատասխանատվության քննություն են․ յուրաքանչյուր խաղում այդ երկուսի դաշնությունն անպայման առկա է։

Արցախյան խաղատեսակներից են՝ դարանդութէ/ավ-ավ/ լօ-լօ, դէգ^յո̈ւն/դօ̈գ^յո̈ւն/բուրընտիկին, իծըշըրընուկէ/կազ^յօլ, իշըքուռակէ/շըլըկշըլակէ/շըմփուր-շըմփուրէ, ծը^էտը քարէն/ծըտըքարէ/ծըռըծառէ, կըրպըտլախտէ/ջըջըլախտէ, կ^յուղըլկանէ/այաղըզղան/հա̈լա̈մո̈ւլա̈/պախկըվօցի/պըդըրաստի/ տըպըռկունի, հօթէ–հօթէ/հօթէ/հօթաբաշի, ճինջըէխ/ճինջիածէլ/ճըլօրթի ածէլ, պօզ^յ(ի)-պօզ^յ(ի)/պուզ^յըպօզ^յէ, ջըջըլախտէ/ջըզըլախտէ/ջըլղըստէ/թիրմի/թուխկէ(-թուխկէ)/թուխկըլաշի/ թուխկըջըզէ/թուխկըքաշի/լախտէ/ջըզէ, տինակէ/տինըկտինակէ, տիրըղօրմա/տիրիղօրմա/տըրըղօրմա/թըզբէխ, չըխկը(լ)դանի/չըխկըլի/հա̈բի – հա̈բի/կըլաս, խընը^էցէ-հըրը^էցէ, կըլխավը լօք տալի/բիրիսի/էշշագ^յփալանի/ըրկընխազ^յի/ըրկընցուփէ/հայ հավալա, հավալա/մօզի-մօզի, կուռնըփըռնէ/կուռնըփըռնօկի, հըլըհա̈լէ/հա̈լի–թօփէ/ջուջուհա̈լի, ճուտըմարէ և այլն։

Արցախի ժողովրդական այս խաղատեսակները ավանդական մշակույթի կարևորագույն բաղադրիչներից են, դրանք ոչ միայն ժամանցը կազմակերպելու սովորական հնարներ են, այլև ծառայել են երեխաների և երիտասարդների ֆիզիկական պատրաստվածության, վարքականոնների յուրացման և համատեղ գործունեության հմտությունների ձևավորման արդյունավետ միջոց։

Խաղերի կազմակերպման ձևերը, մասնակիցների դերաբաժանումը և մրցակցային կանոնակարգերը վկայում են համայնքային կյանքի շրջանակում ձևավորված համագործակցության, կարգապահության և պատասխանատվության բարձր աստիճանի մասին։

Արցախյան խաղային մշակույթն ունի նաև լեզվամշակութային կարևոր արժեք, քանի որ խաղերին առնչվող բառապաշարում, արտահայտություններում և դարձվածքներում պահպանվել են բարբառը կրողների ընկալումները՝ շրջապատի իրողությունները լեզվական կաղապարով ձևավորելու ինքնօրինակ հմտությունները։ Այս համատեքստում արցախյան ժողովրդական խաղերը հնարավորություն են տալիս բացահայտելու ոչ միայն ավանդական զվարճանքի ձևերը, այլև ժողովրդի մշակութային հիշողությունը, ազգային ինքնությունն ու հասարակական հարաբերությունների պատմական զարգացումները։

Առանձնակի ավանդութային արժեք ունի խաղի նախապատրաստումը․

ՀԱԼԱ Կ^ՅԱ̈Լ/ՀԱԼԱ-ՀԱԼԱ Կ^ՅԱ̈Լ/ԿԷՍ ՏԸ^ԷՌՆԱԼ_․ խմբային խաղերի ժամանակ խմբերի բաժանվելու գործընթացն է:

Նախապես ընտրվում են խմբերի ղեկավարները (մար կամ խըղամար), որոնք աչքի են ընկնում առավել ճարպկությամբ, ֆիզիկական ուժով և հնարամտությամբ: Նրանք էլ նշանակում են իրենց թիմակիցներին՝ ձգտելով պահպանել ուժերի հավասարակշռությունը: Հարցը կամավոր չլուծվելու դեպքում տարեկից ու հավասար ուժատեր խաղակիցները (հալա յը^էկօղնէ, ճօտէր), զույգերի բաժանվելով, իրենց համար գաղտնի մականուններ են ընտրում (օրինակ՝ տանձ ու խընձօ̈ր, յը^էղ ու մը^էղըր, հիլի ու ծիլի) և թևանցուկ ներկայանալով կողք կողքի կանգնած ղեկավարներին՝ հարցնում՝ տանձըն ըս օզ^յում, թա խընձօ̈րը:

Ղեկավարներից մեկն ընտրում է մեկին, մյուսը՝ մյուսին, և այդպես ձևավորվում են խմբերը, որից հետո մարերը իրենց _ճօտերի _հետ առանձնանում և խորհրդակցում են յուրաքանչյուրի դերի ու կարողությունների, արդյունավետ խաղալու նրբությունների ևն շուրջ: Վերջինիս հետևում է խաղն սկսելու փուլը, որը կատարվում է վիճակահանությամբ (չօփ քըցիլ, գ^յիր-ղուշ, թաց-չօր):

Ղարաբաղի բարբառում հալա կ^յալ փոխաբերաբար նշանակում է ընկերակցել, համերաշխվել:

ԾԸ^ԷՏԸ ՔԱՐԷՆ/ԾԸՏԸՔԱՐԷ/ԾԸՌԸԾԱՌԷ - մինչև 20-րդ դարի վերջերը տարածված խաղատեսակ էր:

Հիմնականում խաղում էին 8-13 տարեկան երեխաները բարենպաստ եղանակներին գյուղամիջի կամ գյուղամերձ քարքարոտ տարածքներում:

Վիճակահանության (չօփ քըցիլ) արդյունքում մնացողը դառնում էր բռնող, մնացածները փախչող, որոնք, հետապնդումից խուսափելով, բարձրանում էին քարերի վրա՝ դառնալով անխոցելի:

Բռնողը վազում էր փախչողների հետևից՝ ձգտելով նրանցից մեկին բռնել կամ ձեռքով խփել այն պահին, երբ նա չէր հասցրել կանգնել քարի վրա, որի դեպքում դերերով փոխվում էին:

Խաղի մեկ այլ տարբերակով, որը կոչվում է Ծըռըծառէ, որը խաղում էին այգիներում, խաղակիցները բարձրանում էին ոչ թե քարերի, այլ ծառերի վրա: