Խաղատեսակներ(նկարագիր)

Արցախյան խաղերը խմբային կարգապահության ու անհատական պատասխանատվության քննություն են․ յուրաքանչյուր խաղում այդ երկուսի դաշնությունն անպայման առկա է։

Արցախյան խաղատեսակներից են՝ դարանդութէ/ավ-ավ/ լօ-լօ, դէգ^յո̈ւն/դօ̈գ^յո̈ւն/բուրընտիկին, իծըշըրընուկէ/կազ^յօլ, իշըքուռակէ/շըլըկշըլակէ/շըմփուր-շըմփուրէ, ծը^էտը քարէն/ծըտըքարէ/ծըռըծառէ, կըրպըտլախտէ/ջըջըլախտէ, կ^յուղըլկանէ/այաղըզղան/հա̈լա̈մո̈ւլա̈/պախկըվօցի/պըդըրաստի/ տըպըռկունի, հօթէ–հօթէ/հօթէ/հօթաբաշի, ճինջըէխ/ճինջիածէլ/ճըլօրթի ածէլ, պօզ^յ(ի)-պօզ^յ(ի)/պուզ^յըպօզ^յէ, ջըջըլախտէ/ջըզըլախտէ/ջըլղըստէ/թիրմի/թուխկէ(-թուխկէ)/թուխկըլաշի/ թուխկըջըզէ/թուխկըքաշի/լախտէ/ջըզէ, տինակէ/տինըկտինակէ, տիրըղօրմա/տիրիղօրմա/տըրըղօրմա/թըզբէխ, չըխկը(լ)դանի/չըխկըլի/հա̈բի – հա̈բի/կըլաս, խընը^էցէ-հըրը^էցէ, կըլխավը լօք տալի/բիրիսի/էշշագ^յփալանի/ըրկընխազ^յի/ըրկընցուփէ/հայ հավալա, հավալա/մօզի-մօզի, կուռնըփըռնէ/կուռնըփըռնօկի, հըլըհա̈լէ/հա̈լի–թօփէ/ջուջուհա̈լի, ճուտըմարէ և այլն։

Արցախի ժողովրդական այս խաղատեսակները ավանդական մշակույթի կարևորագույն բաղադրիչներից են, դրանք ոչ միայն ժամանցը կազմակերպելու սովորական հնարներ են, այլև ծառայել են երեխաների և երիտասարդների ֆիզիկական պատրաստվածության, վարքականոնների յուրացման և համատեղ գործունեության հմտությունների ձևավորման արդյունավետ միջոց։

Խաղերի կազմակերպման ձևերը, մասնակիցների դերաբաժանումը և մրցակցային կանոնակարգերը վկայում են համայնքային կյանքի շրջանակում ձևավորված համագործակցության, կարգապահության և պատասխանատվության բարձր աստիճանի մասին։

Արցախյան խաղային մշակույթն ունի նաև լեզվամշակութային կարևոր արժեք, քանի որ խաղերին առնչվող բառապաշարում, արտահայտություններում և դարձվածքներում պահպանվել են բարբառը կրողների ընկալումները՝ շրջապատի իրողությունները լեզվական կաղապարով ձևավորելու ինքնօրինակ հմտությունները։ Այս համատեքստում արցախյան ժողովրդական խաղերը հնարավորություն են տալիս բացահայտելու ոչ միայն ավանդական զվարճանքի ձևերը, այլև ժողովրդի մշակութային հիշողությունը, ազգային ինքնությունն ու հասարակական հարաբերությունների պատմական զարգացումները։

Առանձնակի ավանդութային արժեք ունի խաղի նախապատրաստումը․

ՀԱԼԱ Կ^ՅԱ̈Լ/ՀԱԼԱ-ՀԱԼԱ Կ^ՅԱ̈Լ/ԿԷՍ ՏԸ^ԷՌՆԱԼ_․ խմբային խաղերի ժամանակ խմբերի բաժանվելու գործընթացն է:

Նախապես ընտրվում են խմբերի ղեկավարները (մար կամ խըղամար), որոնք աչքի են ընկնում առավել ճարպկությամբ, ֆիզիկական ուժով և հնարամտությամբ: Նրանք էլ նշանակում են իրենց թիմակիցներին՝ ձգտելով պահպանել ուժերի հավասարակշռությունը: Հարցը կամավոր չլուծվելու դեպքում տարեկից ու հավասար ուժատեր խաղակիցները (հալա յը^էկօղնէ, ճօտէր), զույգերի բաժանվելով, իրենց համար գաղտնի մականուններ են ընտրում (օրինակ՝ տանձ ու խընձօ̈ր, յը^էղ ու մը^էղըր, հիլի ու ծիլի) և թևանցուկ ներկայանալով կողք կողքի կանգնած ղեկավարներին՝ հարցնում՝ տանձըն ըս օզ^յում, թա խընձօ̈րը:

Ղեկավարներից մեկն ընտրում է մեկին, մյուսը՝ մյուսին, և այդպես ձևավորվում են խմբերը, որից հետո մարերը իրենց _ճօտերի _հետ առանձնանում և խորհրդակցում են յուրաքանչյուրի դերի ու կարողությունների, արդյունավետ խաղալու նրբությունների ևն շուրջ: Վերջինիս հետևում է խաղն սկսելու փուլը, որը կատարվում է վիճակահանությամբ (չօփ քըցիլ, գ^յիր-ղուշ, թաց-չօր):

Ղարաբաղի բարբառում հալա կ^յալ փոխաբերաբար նշանակում է ընկերակցել, համերաշխվել: