Թատրոն

Ստեփանակերտի Վահրամ Փափազյանի անվան դրամատիկական թատրոնի պատմությունը բեմական ներկայացումների ժամանակագրություն չէ, այն մի ողջ ժողովրդի մշակութային դիմադրության, հիշողության և ինքնության պատմություն է։

Ստեփանակերտի պետական հայկական դրամատիկական թատրոնը հիմնադրվեց 1932 թվականին։ Ամեն ինչ սկսվեց համեստ պայմաններում․ փոքր բեմ, 300 տեղանոց դահլիճ և մեկ կից սենյակ։ Այդ «աղքատիկ հիմքի» վրա ձևավորվեց մի թատրոն, որը հետագայում պիտի դառնար Արցախի մշակութային կյանքի ամենակարևոր կենտրոններից մեկը։ Թատրոնի վարագույրը բացվեց 1932 թ. օգոստոսի 11-ին՝ Վաղարշ Վաղարշյանի «Օղակում» պիեսի բեմադրությամբ։

Թատրոնի առաջին տարիները եղան ստեղծման և ինքնահաստատման տարիներ։ Կարո Ալվարյանի շուրջ համախմբվեցին արհեստավարժ և տեղացի ինքնագործ դերասաններ, որոնց ջանքերով նորաստեղծ թատրոնը կարճ ժամանակում դարձավ Լեռնային Ղարաբաղի և հարևան շրջանների ճանաչված մշակութային օջախներից մեկը։

1933 թվականին Ստեփանակերտի բեմ բարձրացավ Վահրամ Փափազյանը, որին հետագայում հետևեցին հայ բեմի այլ մեծանուն վարպետներ։

Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին թատրոնը չդադարեցրեց իր գործունեությունը։ Դերասաններից շատերը մեկնեցին ռազմաճակատ, սակայն բեմը շարունակեց ապրել։ 1943 թվականին թատերախումբը, հրաժարվելով հանգստյան օրերից, ոտքով, սայլերով և նույնիսկ գրաստներով շրջեց գյուղից գյուղ, խաղաց ներկայացումներ և ստացած գումարն ուղարկեց տանկային շարասյան կառուցման ֆոնդին։ Այդ դրվագը խորհրդանշում է Արցախի թատրոնի էությունը․ այն միայն արվեստի վայր չէր, այն ժողովրդի կողքին կանգնած կենդանի ուժ էր։

Հետպատերազմյան տարիներին Ստեփանակերտի թատրոնը շարունակեց իր վերելքը։ Նրա բեմում ներկայացվեցին հայ դասական, ժամանակակից և համաշխարհային դրամատուրգիայի գործեր։ Թատրոնը կարևոր դեր ունեցավ արցախահայության ազգային մտածողության, լեզվական ու մշակութային ինքնության պահպանման գործում։ Այն շրջեց Արցախի հեռավոր գյուղերով՝ հայկական խոսքն ու բեմական շունչը հասցնելով ամենահեռավոր բնակավայրեր։

1988 թվականի ազգային-ազատագրական շարժումը նոր էջ բացեց թատրոնի կյանքում։ Դերասանները ոչ միայն բեմում, այլև հրապարակներում ու մարտի դաշտում դարձան ժողովրդի ոգևորողներից։ Ժաննա Գալստյանը, Բենիկ Օվչյանը, Մարգո Բալասանյանը և ուրիշներ կանգնեցին ազգային զարթոնքի առաջին շարքերում։ Պատերազմի տարիներին թատրոնը շարունակում էր գործել անգամ հրետակոծությունների և ծանր կենցաղային պայմանների ներքո․ ստեղծագործական խմբերը այցելում էին նկուղներում ապաստանած մարդկանց, արտասանում, խաղում ներկայացումների հատվածներ և հույս ներշնչում հաղթանակի նկատմամբ։

Արցախյան գոյամարտից հետո թատրոնը նորից փորձեց վերականգնել իր ստեղծագործական ընթացքը։ 2012 թվականին թատերախումբը տեղափոխվեց Ստեփանակերտի Մշակույթի և երիտասարդության պալատ, որտեղ ոչ թատերական պայմաններում շարունակեց ներկայացումներ պատրաստել, հյուրախաղերի մեկնել և պահել բեմական կյանքի շարունակականությունը։

2023 թվականը թատրոնի պատմության ամենածանր էջն էր։ Շրջափակման, սովի և համատարած հոգեբանական ճնշման պայմաններում անգամ թատրոնը պահպանեց իր ռիթմը՝ ներկայացումներ պատրաստելով թե՛ երեխաների, թե՛ մեծերի համար։ Սեպտեմբերյան ռազմական գործողություններից և Արցախի հայաթափումից հետո Ստեփանակերտի լեգենդար թատրոնը կորցրեց իր պատմական օջախը։ Թատերախումբը, արդեն Մայր Հայաստանում, փորձում է շարունակել իր ուղին՝ որպես բռնի տեղահանված, բայց չլռած մշակութային մարմին։

Առավել մանրամասն կարող եք ծանոթանալ մեր Գրադարանում․ Կարինե Ալավերդյանի «Ստեփանակերտի Վ. Փափազյանի անվան պետական դրամատիկական թատրոնի տարեգրությունը. 1932-2023 թթ.» գրքում։

Արցախի թատրոնի պատմության համառոտ ակնարկ

Թատերական ինքնագործ խմբերն Արցախում

Արցախում թատերական ինքնագործ շարժման վաղ դրսևորումները կապվում են 19-րդ դարի երկրորդ կեսի Շուշիի մշակութային կյանքի հետ։ 1860-ական թվականներին Շուշիում գործում էին սիրողական թատերական խմբեր, իսկ դպրոցների բարձր դասարանների աշակերտների և ուսանողների ուժերով կազմակերպվում էին գրական-գեղարվեստական երեկույթներ, ցերեկույթներ և թատերական ներկայացումներ։

1865 թ․ Շուշի ժամանած թիֆլիսահայ դերասաններ Գ․ Չմշկյանի, Մ․ Ամերիկյանի և Ս․ Մանդինյանի մասնակցությամբ տեղական ինքնագործ ուժերը բեմադրում են «Սամվել», «Վարդան Մամիկոնյան», «Շուշանիկ» և այլ ներկայացումներ։ Այս համագործակցությունը կարևոր դեր ունեցավ քաղաքի թատերասեր հասարակության ձևավորման և սիրողական բեմարվեստի զարգացման գործում։

1868 թ․-ից Շուշիում ներկայացումներ են բեմադրվել Համբարձում աղա Հախումյանի տան դահլիճում, թեմական դպրոցում և քաղաքային ակումբում։ Հատկանշական է, որ բեմադրվել են նաև Ղարաբաղի բարբառով գրված պիեսներ, ինչը վկայում է տեղական լեզվամշակութային միջավայրի և թատերական ինքնագործության սերտ կապի մասին։

19-րդ դարի վերջում այս սիրողական և ինքնագործ ավանդույթը աստիճանաբար անցում կատարեց ավելի կազմակերպված թատերական կյանքի։ Այդ գործընթացի կարևոր հանգրվաններից էր 1891 թ․ Շուշիում Խանդամիրյան թատրոնի հիմնադրումը, որը դարձավ ոչ միայն Արցախի, այլև հայ թատերական մշակույթի նշանակալի կենտրոններից մեկը։

Խորհրդային շրջանում թատերական և գեղարվեստական ինքնագործությունը շարունակվեց արդեն ակումբների և մշակույթի տների համակարգում։ ԼՂԻՄ բնակավայրերում ակումբներին կից գործում էին ինքնագործ խմբեր, որոնք նպաստում էին տեղական մշակութային կյանքի կազմակերպմանը և համայնքային մասնակցության պահպանմանը։