Հավատք և պաշտամունք

ԳՕԴԻ

Մինչև 20-րդ դարի կեսերը կատարվող անձրևախափան, իսկ որոշ պատումների համաձայն՝ նաև անձրևաբեր ծես էր գոդին։ Այդ ծեսի ժամանակ գործածվող կանացի կերպարանքով խրտվիլակը կանայք պտտեցնում էին գյուղերի փողոցներով ու անձրևախափան կամ անձրևաբեր եղանակ աղերսելով՝ երգում․

Գօդի, գօդի, այ գօդի,

Մարթը մը^էռած, այ գօդի,

Տըղան մը^էռած, այ գօդի,

Ծըվծըվօցատ նըղացալ ըմ,

Կըթկըթօցատ նըղացալ ըմ,

Կ^յա̈րմո̈ւր արը^էվ ըմ օզ^յում,

Կանանչ սարէր ըմ օզ^յում,

Ցօրտ-ցօրտ ըխպըրէք^յ ըմ օզ^յում,

Մին ծու տըվէք^յ՝ թաթէն տինիմ,

Փուշի տըվէք^յ` վարսը քըսիմ,

Գօդի, գօդի, այ գօդի…:

Տե՛ս նաև ՃՕԼԻ:

Ժողովրդական հավատալիքները ներկայացնում են աշխարհընկալման ուրույն համակարգ, որտեղ բնության տարբեր տարրեր՝ լեռը, ծառը, քարը, կրակը, ջուրը և կենդանիները, ընկալվել են ոչ միայն որպես բնական իրողություններ, այլև որպես սրբացված ուժերի կրողներ։

Պաշտամունքի հիմքում եղել է մարդու ձգտումը՝ կապ հաստատելու իրեն շրջապատող աշխարհի հետ և ապահովելու պաշտպանություն, բերքառատություն, առողջություն ու հաջողություն, ինչի պատճառով բնության առանձին երևույթներ ստացել են ծիսական ու խորհրդանշական նշանակություն։

Հավատալիքներն ուղեկցվել են կախարդական գործողություններով ու սնոտիապաշտական պատկերացումներով, որոնց միջոցով մարդիկ փորձել են ազդել անտեսանելի ուժերի վրա կամ կանխել դժբախտությունները։

Լուսավորների, քաջքերի կամ սատանաների մասին պատկերացումները վկայում են, որ ժողովրդական մտածողության մեջ լայն տեղ են զբաղեցրել գերբնական էակների մասին պատկերները, որոնք միաժամանակ և՛ վախի, և՛ հույսի աղբյուր են եղել։

Այս ամենից կարելի է եզրակացնել, որ հավատալիքները պարզապես առանձին սովորույթներ չէին, այլ ժողովրդի հոգևոր մշակույթի կարևոր մաս, որը ձևավորվել էր կենցաղային փորձի, բնության հետ անմիջական առնչության և սերնդեսերունդ փոխանցվող ավանդույթների հիման վրա։

Ավելի մանրամասն տե՛ս Լալայան Ե., Երկեր հինգ հատորով, հ․2, Երևան, 1988։ Петрушевский И., О дохристианских верованиях крестьян Нагорного Карабаха, <<Известия АзГНИИ>>, том 1, выпуск 5, Баку, 1930, Լիսիցյան Ս., Լեռնային Ղարաբաղի հայերը (Ազգագրական ակնարկ), <<Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն. Նյութեր և ուսումնասիրություններ>>, պր.12, Երևան, 1981։ Արցախի ազգագրությունը, աշխատասիրությամբ Ա․ Յու․ Սարգսյանի, Էդիթ-Պրինտ հրատ․, Ստեփնակերտ, 2022թ, էջ 36-166։