Հավատալիք

Վարանդայում սաստիկ տարածված էր ծառերի մեծարանքը, համարյա բոլոր գյուղերում կան ծառեր, որոնք սուրբ են համարվում, որոնց առաջ մոմեր են վառում, աքաղաղ և կամ ոչխար մատաղում, նրանց տերևներից գուշակություններ անում: Շատ մեծ մեղք է համարվում այդ սրբազան ծառերը և կամ նրանց ճյուղերը կոտրտելը, մեղանչողը անմիջապես պատժվում է:

Պատմում են, թե մի մարդ կտրել էր Սարիբեկի ծառից մի ճյուղ, որի պատճառով և անմիջապես հիվանդացել էր, մահիճ ընկել: Նրա հիվանդությունը չէր բուժվում, նա պառկած էր , իսկ կինը միշտ հսկում է նրան և գդալով կերակուր լցնում նրա բերանը: Դրանից հետո ամեն տարի մի անգամ նրան ուխտի էին տանում Սարիբեկ:

Պաշտվող ծառերի ճյուղերը ծածկված են բազմաթիվ գույնզգույն շորերի կտորներով, որ ուխտավորները կապում են՝ իրենց հիվանդությունն էլ դրանց հետ միասին այստեղ թողնելու հույսով: Երբ ուզում են գուշակություններ անել, առավելապես աղջիկները ճլորթի (ճինճի) են ձգում այդ սրբազան ծառերի վրա, ինչպես, օրինակ, շատ հաճախ անում են Նոր Շեն գյուղում Սաղունց կաղնու վրա և սկսում ճոճալ: Մի որոշ բան մտները դնելով՝ նրանք լարում են իրենց բոլոր ուժը և ճլորթիով բարձրանալով` աշխատում մի տերև կտրել և իրենց հետ բերել (պաշար բերել): Եթե հաջողում են, դա ապացույց է, որ իրենց մտադրած բանը կատարվելու է, լավ է և այլն, իսկ եթե չեն հաջողում, նշանակում է, թե չպիտի կատարվի, լավ չէ և այլն:

Սուրբ ծառերից մի քանիսը պաշտվում են որպես բոլոր հիվանդությունները բժշկող և ամեն տեսակ խնդիրներ կատարող, իսկ մյուսները՝ որպես որոշ հիվանդության բժշկող և կամ որոշակի զորություն ունեցող:

Բոլոր հիվանդությունները բժշկող ու բոլոր խնդիրները դարմանող ծառերից նշանավոր են.

Ա. Սխտորաշեն գյուղի այգիների մոտ գտնվողհայտնի սոսին՝ չինարի ծառը, որի շրջապատը 25 մետր է: Ծառի բունը մեծ ու լայն սրահ է հիշեցնում և տասնյակ մարդիկ կարող են պաշտպանվել՝ նրա բնում պատսպարվելով։ Առավելապես Համբարձման օրը շրջակա գյուղերից մեծ բազմություն էր գալիս այստեղ, մոմեր վառում և կաթով ճաշ (կաթնապուր) եփում, բաժանում իբրև մատաղ:

Բ. Վերին Թաղավարդ գյուղից արևմտահարավ անտառապատ բլրի վրա գտնվող Պըրիվածառ (բարևածառ) ուխտատեղու ծառերը:

Գ. Սարիբեկի երեք հաստաբուն թեղի ծառերը:

Դ. Հին Դրախտիկից հյուսիս՝ մի բլրակի վրա, գտնվող Կախան ուխտատեղու ծառերը:

Ե. Գյունե Ճարտար գյուղի Կօհակ կամ Հակօվիկ ուխտատեղու ճապկի ծառերը:

Զ. Հին Քյաթուկ գյուղի Գիզավոր (զորավոր) ուխտատեղու երկու ահագին կաղնու ծառերը:

Է. Հարավ գյուղի Զըրավուր (զորավոր) անունով հինավուրց կաղնին:

Ը. Նույն գյուղի հարավային կողմում մի վերստ հեռավորությամբ Ջամալի խաչ անունով թեղի, հացի, կաղնու ծառերը:

Թ. Ղավախան գյուղի թեղի և ընկույզի ահագին ծառերը։

Ժ. Սղնախ գյուղի Խնձորախաչ կաղնին: Սրա մասին պատմում են, թե մի ժամանակ խնձորենի է եղել: Մի օր մի թուրք ճիպոտով խփել է, որ խնձորները թափի, իսկույն ևեթ կաղնու է փոխարկվել:

ԺԱ. Միրիշալլու գյուղի սոսի՝ տնջրի ծառը, որ մի բունի վրա բուսած չորս ահագին ծառեր են: Պատմում են, թե Սուսանենց տնից մեկը կտրել է նրա ճյուղերից մեկը և անմիջապես մեռել: Նրա տունն էլ կամաց-կամաց քանդվել է, և սերունդը ոչնչացել: Եվ այժմ գյուղի կանայք անիծելիս ասում են. Սուսանանց ուջաղէն օյինը կյա կըլխէտ։

ԺԲ. Ավդուր գյուղի արևմտահարավային կողմում՝ բլրակի վրա, Մաթիկ բաբա կոչված կաղնի և այլ ծառերը: Այստեղ ամեն անցորդ դնում է իր ձեռնափայտը խոռոչավոր կաղնու մեջ՝ հուսալով փայտի հետ իր ցավն էլ այնտեղ թողնելու: Զոհ մատուցողներն գործ են ածում այդ փայտերը մատաղները եփելու:

ԺԳ. Նույն գյուղում՝ մի ուրիշ բլրակի վրա, գտնվող Ծառեխ անունով ուխտատեղու կաղնու, բոխու և այլ ծառերը:

ԺԴ. Նոր Շենի Սաղունց կաղնին:

ԺԵ. Գիշի գյուղի Ոսկի խաչ անուն ահագին կաղնին:

ԺԶ. Գյունե Ճարտարի Շըմանէք^յի մոտի թիքէռնէ ծառը: Ասում են, թե քահանան կտրել է դրա մոտ եղած մյուս ծառը, որի պատճառով և հիվանդացել և երեք օրից հետո մահացել է:

ԺԷ. Սզնեք գյուղի Կաղնի խաչը: Սա մի ահագին կաղնի է, որի մոտ մի խաչքար կա:

ԺԸ. Նույն գյուղի Կանաչ խաչը: Սա էլ մի քարակույտ է՝ շրջապատված ընկուզենիներով և ուռենիներով:

ԺԹ. Դռնավարզ գյուղի Խաչին հարթ անունով սզնի ծառը ։

Ի․ Ակնաղբյուր գյուղի(նախկին՝ Ղարաբուլաղ) Խաչին տակ անունով թըքէռնին և այլն:

Միայն որոշ հիվանդության բուժող և կամ որոշ շնորհք տվող սուրբ ծառերից նշանավոր են հետևյալները.

1․ Սարիբեկում կա մի հարյուրամյա թեղի ծառ, որի բնի մեջ առիշեղ 1/2 մետր երկարության մի նեղ անցք է ձգվում: Մկնատամ ունեցողները, մոմեր վառելով ծառի առջև, մի ճյուղի վրա շոր են փաթաթում, անցկացնում անցքի մեջ և ապա հանում և հյութը քսում մկնատամին: Ասում են, թե անմիջապես լավանում է:

2․Քերթ գյուղի մոտ կան չորս ահագին կաղնիներ, որոնց բնի հողից վերցնում քսում են երեսներին, որ մկնատամն անցնի: Սրա ուխտի օրը Ավագ չորեքշաբթի օրն է, երբ բազմաթիվ մոմեր են վառում և մատաղներ կտրում:

3․Սարգսաշենի մոտ մի քըլըվէրտի ծառ կա, որ կոչվում է Ըխտըլահազի Խաչ: Հազողները գալիս են, այս ծառի առաջ մոմեր են վառում և բևեռներ գամում ծառին, շորի կտորներ կապում, որ այլևս չհազան:

4․ Դռնավարզ գյուղում կա մի խաչքար՝ շրջապատված կաղնի ծառերով: Այս տեղը կոչվում է Գ^յօրթնուկախաչ, և այստեղից գալիս են ձեռների վրա կ^յէռթնուկ ունեցողները՝ բժշկություն հայցելու:

5․Խաչմաչ գյուղի հանդիպակաց մի բլրակի վրա գտնվում է Հարէվա եղցի անունով մի փոքրիկ մատրան ավերակ, ուր կան վեց ընկույզի և թեղի ծառեր: Սա բժշկություն է տալիս հոդացավի և մեջքացավի: Միևնույն ժամանակ յուրաքանչյուր անցորդ նախ ուխտ է անում այստեղ և ապա անցնում: Մեկը պատմում էր, թե մի անգամ հարբած լինելով` անցել է այդ տեղով և չի համբուրել, տուն հասնելուն պես վիզը ծռվել է, և միայն երկրորդ օրը, երբ մի աքաղաղ է զոհել, ուղղվել է:

6․Հացի գյուղում Վըրթնօտէն (որդերի) խաչ անունով մի ահագին կաղնի կա, որ բուժում է ջերմ ու տենդ հիվանդությունը:

7․Փիրջամալ գյուղի Զըրավար(զորավոր) անունով խոռոչավոր ծառը և Նախիջևանիկի Քամու խաչ անունով բարձր ծառերը ռևմատիզմի բժշկող են:

8․Գիշի գյուղի մոտ էլ կա Բըբըջամալ կոչված ուխտատեղին, որ մի մատրան հիմնահատակ ավերակ է՝ պատած թըքէռնր և թէղի ծառերով: Շատ լաց լինող երեխաներին տանում այդ ծառի տակ պառկեցնում և մի քար դնում են փորին ու մոմեր վառում ծառերի առաջ, որ երեխան այլևս շատ լաց չլինի:

9․Նոր Շենում մի պռշնի ծառ կա, որի բնի մեջ մի ծակ է գոյացած: Նախապես մոմեր վառելով՝ լղար երեխաներին անց են կացնում այդ ծակով, որ գիրանան:

9․Եմիշճան գյուղում գտնվում է Ջ^յա̈րգ^յա̈ մա̈րա̈ք^յ անունով ուխտատեղին, որ մի շարք մսուրների տեղեր են, մի քանի խաչքարեր: Սրանց մոտ կան շատ ծառեր, որոնց ուխտ են գալիս խուլ մարդիկ՝ բժշկություն հայցելու:

10․Նախիջևանիկում մի նահատակի գերեզման կա՝ խաչքարերով և ծառերով շրջապատված, ուր բերում են խելագարներին՝ բժշկություն հայցելու:

11․Դռնավարզ գյուղի հանդիպակաց մի բլրակի վրա գտնվում է մի փոքրիկ կաղնի, որ կոչվում է Մատաղախութ: Այստեղ այս կաղնուն զոհեր են մատուցանում, մանավանդ երբ մորեխ է գալիս: Ասում են, թե մորեխը գալիս այս կաղնու վրա հանգստանում է, և երբ մատաղ են կտրում, ուտում և անմիջապես հեռանում է: Մատաղախութի մոտ կա մի հին ամրոցի ավերակ, որ տեղացիները Կռապաշտի ղալա են կոչում: Ավանդաբար ասում են, թե այստեղ բնակվող կռապաշտներն էլ այդ մատաղախութին զոհեր են մատուցելիս եղել:

Անասուններին բուժող սուրբ ծառեր

1․Շոշկա վանքում կան հինավուրց ծառեր, որոնց շվաքի տակ էին բերում են թե՛ հիվանդ և թե՛ առողջ անասուններ, երեք անգամ պտտեցնում ծառերի և վանքի շուրջը և մահակը կոտրում, որպեսզի հիվանդ անասունները առողջանան, իսկ առողջները պահպանվեն հիվանդանալուց:

2․Դռնավարզ գյուղի արևելյան կողմը կա մի ճապկի ծառ, որ շատ բարձր է: Հիվանդ անասուններին բերում երեք անգամ պտտեցնում են այս ծառի շուրջը և մահակը կոտրում ծառի տակ, որով և անասունի հիվանդությունը այդ կոտրված մահակի հետ մնում է այդտեղ, ու անասունը լավանում է:

3․Նույն գյուղում կա և Տըվըրախաչ անուն ուխտատեղին, որ մի խաչքար է՝ շրջապատված բոխի ու տանձի ծառերով: Ամուլ կովերին տանում են այնտեղ, որ ծնեն:

Սուրբ համարված ծառերը չորանալուց հետո էլ ժողովրդի համար նվիրական են մնում: Ոչ ոք չի կտրտում, վառում և կամ ուրիշ տեղ տանում այդ փայտերը, այլ շարունակում են մոմեր վառել և աղոթել դրանց առաջ: Եվ երբ սկսում է փտել, փոշին ջրի մեջ են ածում և խմում կամ քսում գորտնուկի (ձեռքի հիվանդություն) վրա, որ առողջանա: Այդ փոշին խընօթուն է կոչվում:

Մի քանի ծառեր էլ, ինչպես և մի քանի քարեր, պաշտվում են լոկ այն պատճառով, որ կայծակի հարված են ստացել: Ժողովուրդը հավատում է, որ անձրև կամ կարկուտ գալիս քաջքերը պաշտպանվում են ծառերի կամ քարերի տակ, իսկ հրեշտակներն իրենց ձեռքի գավազանով` կայծակով, խփում են նրանց և հալածում այնտեղից՝ միանգամայն սրբելով և ծառը կամ քարը:

Այսպիսի ծառերից է Հարավ գյուղի կենտրոնում՝ ձորակի մեջ, գտնվող կաղնին, Խաչմաչ գյուղում՝ Հըրէվան յէղցուն ճուղպօրէն և այլն: