Ազգային տոներ

ՆԸՎԸՍԱՐԹ/ՆԱՎԱՍԱՐԹ

Նավասարդը մինչև 20-րդ դարի սկզբները, իսկ Շուշի քաղաքում՝ մինչև 19-րդ դարի վերջերը տարածված համաժողովրդական տոն էր՝ հին հայկական Նոր տարին (Թա̈զզա̈ տարէ), որ տոնվում էր նոյեմբերի կեսերին՝ կիրակի օրը: Նախընթաց երեկոյին տարբեր տեսակի խմորեղեն` ք^յա̈թա̈, կըթնահունց, անգուճ ևն էին թխում, եփում կուրկուտ: Նույն երեկոյան ընկույզ, տանձ, խնձոր ևն, թաշկինակի մեջ կապելով, ծածուկ տանում և հարսնացուի, բարեկամների, հարևանների երդիկից ցած էին գցում:

Նավասարդի առավոտյան թոնրից հանում էին կորկոտը և սեղան նստում: Մեծ հանդիսավորությամբ էին կտրտում նախօրոք թխված Դօվլաթ – կըրկէնին:
Դրանից հետո նվերներով ու մթերքներով (գինի, խնձոր ևն) այցելում էին բարեկամներին, հարևաններին, անցած տարում ննջեցյալ ունեցածներին, տանուտերին, քահանային, Նավասարդը շնորհավորում նրանց կողմից հյուրասիրվելով: Ընդունված էր նշանված աղջկա տնից տղայի տունը և հակառակը խօնչա տանելը: Այդ օրը, ըստ ավանդական սովորության, նաև բակի ծառերի վրա կարմիր շորեր ու կտորներ էին գցում, իսկ ճյուղերը կարմիր թելերով կապկպում: Որոշ խոսվածքներում Նավասարդը կոչվում էր նաև Նըխ(ը)րաթօղ:

ՊԱՐԻԿ^ՅԷՆԹԱՆ/ՓԸՐԳԻՆԴԱՆ

Նըստած տը^էղըս քար չօնիմ,

Էրված սըրտէս ճար չօնիմ,

Էս անդար փօչ ըշխարքումը

Տը^էղ օնիմ, տար չօնիմ...

—Պարավ կէնթան մընա՛նք, վէր տը^էղէն տար տը^էռնանք....

Բարեկենդանը համաժողովրդական տոն է՝ Սուրբ Սարգսի (Սուրփ Սա̈րք^յիս) տոնին հաջորդող և Մեծ պասին (Մը^էծ պահք) նախորդող շաբաթը։ Այն հատկապես տարածված էր մինչև 20-րդ դարի սկզբները: Այս տոնը բոլոր գյուղերում և Շուշի քաղաքում նշում էին մեծ ուրախությամբ ու ոգևորությամբ, առանձնապես վերջին` կիրակի օրը կամ շաբաթ ու կիրակի օրերը, որ համարվում էր բուն Բարեկենդանը:

Ամենուր կազմակերպում էին կերուխում` բազմազան կերակրատեսակներով, առատ մսեղենով ու խմիչքներով, որոնք ուղեկցվում էին երգ-երաժշտությամբ, պարերով, երեխաների, երիտասարդ տղաների և աղջիկների, նույնիսկ տարեցների կողմից կազմակերպված ժողովրդական տարատեսակ խաղերով, հրացանաձգությամբ, փոխայցելություններով, քանի որ հավատում էին, որ ինչքան ավելի կուշտ ուտեն և ուրախ ու անհոգ լինեն, այնքան ավելի առատ կլինի բերքը, և ընդհանրապես բնությունն այնքան ավելի առատաձեռն կդառնա:

Այդ օրերին ընդունված էր նշանված աղջկա տնից տղայի տունը և հակառակը խօնչա տանելը, իսկ որոշ բնակավայրերում էլ հենց այդ օրերին էին տեղի ունենում հարսանիքները: Տոնակատարությանը հատուկ շուք էր հաղորդում Խան դրամատիկական զվարճալի խաղատեսակը, որ կազմակերպում էին երիտասարդները վերջին՝ կիրակի օրը: Երեկոյան ավարտելով կերուխումը՝ վերջում եփած ձու էին ոտում՝ փակում էին բերանները ձվով, որպեսզի զատկին էլ բացեն ձվով:

Որոշ գյուղերում էլ ընթրիքից հետո երեխաներն իրենց հորը մրգեր (հատկապես՝ խնձոր), պարան ու մտրակ էին տալիս` դրա դիմաց ստանալով նվեր կամ դրամ: Տվյալ դեպքում պարանի ու մտրակի առկայությունը նշանակում էր, որ եթե հայրը հրաժարվի վարձատրությունից, ապա նրա ձեռքերն ու ոտքերը կկապեն ու մտրակով կծեծեն: Այնուհետև բակերում հրացան էին արձակում, որ Մեծ պասը շուտ անցնի, և հոգնած ու հարբած քնում էին։

Հովհաննես Թումանյանի <<Բարեկենդանը>> Արցախի բարբառի Հադրութի ենթաբարբառով

Պարիկէնթանը

Ինիս ա չինիս, մին մարթ^յ, մին կընըգ^յ ըն ինիս: Էս մարթ^յն ա կընէգ^յը ո̈ւրո̈ւր հավան չըն ինիս: Մարթ^յը կընգանն ար ըսէս՝ դանգլա, կընէգ^յը՝ մարթին, ու միշտ կըռվէս ին: Մին օր էլ մարթ^յը մի քանէ փութ յէղ ու պըրինձ ա ո̈ւք^յ ընէս , հըմբալէն շէլակ տաս, տօն պիրիս:

Կընէգյը կըզնըվէս ա.

—Դէ վէր ըսէս ըմ դանգլա յըս, հըվըտաս չըս, էսքան յէղն ու պըրինձը մին դո̈ւնո̈ւմանց հինչու ըս իք^յ կալալ, պէրալ, քա հօր բադարաք^յն ըս ընէս, թա տըղէտ հըրսանէք^յը:

—Հի՞նչ բադարաք^յ, հի՞նչ հըրսանէք^յ, ա՛ կընէգ^յ, հինչը՞ս տիրտըկ-մէրտակ խուսէս, տար պահէ, պարիկինթանէն հէտէ յա:

Կընէգ^յը սուս ա ընէս, տընէս պահէ:

Անց ա կընաս մըխէլլա վախտ, էս կընէգ^յը սպըսէս ա, սպըսէս, պարիկէնթանը կ^յաս չի: Մի օր էլ շէմքին նըստած ա ինիս, տըսնաս ա մի մարթ հըղըցավը ճիլըճէլի անց ա կընաս: Ծէռքը ճըկատէն ա տինիս ու ծէն տաս.

—Ա՛խպէր, ա՛խպէր, մի վը՛նը կաց:

Էտ մարթ^յը վըն ա կընաս:

—Ա՛խպէ՛ր, պարիկէնթանը տու չը՞ս հու:

Էտ մարթ^յը տըսնաս ա վէր էս կընգանը ծա̈լը պակաս ա, ըսէս ա՝ հա ասիմ, տը^էսնամ հինչ ա տուս կ^յաս:

—Հա՜, էն ըմ ըսէս, վէր մուք քու ապօր նօ̈ք^յարը չըք, վէր քու յէղըտ ու պըրինձըտ պահիք^յ: Հիշքան պահալ ըք, բօլ ա, հըմընչիս չը՞ս: Խէ կ^յաս չըս ըպրանքէտ հը^էտան, տըրօթուն անիս:

—Դէ հինչ ըս նըղընաս, ա՛ քուր, յը^էս լ^յըհա տըրա հէտէ յըմ յէկալ, ծէր տօնն ըմ իլա̈լ շօռ կ^յաս, քըթինաս չի:

—Դէ , յէ՛ք, տար: Էտ մարթ^յը նի յա մընէս, տըրանց յէղն ու պըրինձը շըլըկէս ու կրօյնը տէն ընէս, իրէսը բիդի ո̈ւրա̈ց շէնը ու հայդա՜...

Մարթ^յը տօն ա կ^յաս, կընէգ^յը ըսէս ա. —Հա՛, էն պարիկէնթանըտ էլ յէկավ, շանը նիհէտ կըպէցէ, ո̈ւրա̈ն սըվըթըթխնէն էլ տըվէ, տարավ:

—Հինչ պարիկէնթան... հի՞նչ սըվըթաթախ:

—Էէ՜, էն յէղն ու պըրինձը: Մին էլ տը^էսնամ՝ տիյէրան կ^յաս, մէր տօնն ար շօռ կ^յաս, ծէն տըվէ, մին լ^յավ խայտառակ ըրէ, շէլակը տըվէ, տարավ:

—Վա՛յ, քու անխը^էլք տօնըտ քանդվի, վէր ըսէս ըմ դանգլա յըս, դանգլա յըս լի՜: Բիդի վէր թա̈րա̈փ քէցավ: _ Բիդի ընդի՜... Էս մարթ^յը ծին նըստէս ա, ընգընէս պարիկէնթանէն հը^էտան: Հըղըցէն պարիկէնթանը յէտ ա յիշիս, տըսնաս մին ծիյավէր քըշած կ^յաս ա: Կըլօխ ա ընգընէս, վէր տա էն կընգանը մարթ^յը կինի:

Ծիյավէրը հըսնէս ա պարիկէնթանէն:

—Պա՛րյօր, ըխպըրա՛ցու:

— Ըստըծու պարի:

—Հու էս հըղըցավը մարթ չընցա՞վ:

—Ընցավ:

—Հի՞նչ կար շիլակէն:

—Յէղ ու պըրինձ:

— Հա՜, լ^յըհա տա յըմ ըսէս: Հիշքա՞ն վախտ կինի:

—Մըխէլլա վախտ կինի:

—Վէր ծիս քըշիմ, կըհըսնիմ:

—Շտը^էղան կըհըսնիս, տու՝ ծիյավ, ինք^յը՝ վը^էննավ: Չօրանը քու ծիտ չօրս վը^էննը փօխէ՝ մի՜ն, էրկո՜ւ, իրէ՜ք, չօ՜րս, ինք^յը վը^էննավ՝ մի՛ն- էրկո՛ւ, մի՛ն-էրկո՛ւ, մի՛ն-էրկո՛ւ, ճիլիճէլլի կըք^յինի, անց կըկէնա:

—Պա հի՞նչ անիմ:

— Հի՞նչ բիդի անիս: Ուզիս ը՞ս, ծիտ թօղէ իմ կօխկէս, տու էլ ո̈ւրա̈ն նըման վը^էննավ վազ տօ, բա̈լի հըսնիս: —Հա՜, ղօրթ ըս ըսէս:

Յէր ա կընաս, ծին թուղէս էս մարթ^յին կօխկէն, ինք^յը վը^էննավ հըղէ ինիս: Սա հըռընաս ա թա չէ, պարիկէնթանը շէլակը պիռէս ա ծիյին, հըղէն փուխէս, քըշիս: Էս մարթ^յը վը^էննավ ք^յիս ա ք^յիս, տըսնաս ա՝ հըսավ վէչ, յէտ տըռաս: Յէտ ա տըռաս, տըսնաս՝ ծին էլ չի կա: Քուռըփէշման տօն ա կ^յաս: Մին էլ ըսքըսվէս ա կըռը^էվը. մարթյը՝ յէղէն ու պըրինձին հէտէ, կընէգ^յը՝ ծիյին: Մինչէվ ասօր էլ մարթ^յ ու կընէգ^յ կըռվէս ըն: Սա նըրան ա ըսէս՝ դանգլա, նա՝ սըրան, պարիկէնթանն էլ ըսկընաս ու ծըծըղէս: