Բնակավայր․ բնակարանային տիպեր

Արցախյան ավանդական տունը վաղ շրջանում կլոր տեսք ուներ, քանի որ արևապաշտ նախնիները ձգտում էին շինությունները և կենցաղային իրերը նմանեցնելու արևի սկավառակին։ Հետագայում տարածվեց քառանկյուն կառույցը։

Տան հիմքը փորելու ժամանակ կարևոր էր սաղն ըղնէլ, այսինքն՝ հասնել հողի կարծր շերտին։ Եթե սաղի չէին հանդիպում, տան համար հիմք փորելը դադարեցվում էր։

Տան հիմքը սովորաբար ունենում էր 1-4 մետր խորություն և 1-2 մետր լայնություն։ Նոր տուն կառուցելիս բարեկամներն ու հարևանները հերթով հացով՝ ճաշով, ապահովում էին կառուցողներին. ասում էին՝ «Բօխճա յըն շինում»։

Հիմքը փորելը և դնելը կատարվում էր հատուկ արարողությամբ, որը կոչվում էր բո̈ւնգ, բո̈ւնք^յը տինիլ։ Հիմքում երբեմն դրվում էին փող կամ թանկարժեք իրեր, տերտերը օրհնում էր, և հնչում էին բարեմաղթանքներ՝ «Լո̈ւսը ծըլլա ք^յը^էզ ըրա», «Ծօխը միշտ յէրգ^յինք^յ ընի», «Մաչին օխտը խուխավ հացու նըստին»։

Բո̈ւնքը լցվում էր անտաշ, կարծր ու հզոր արևահարված քարերով՝ շիջաքար, որձաքար, պինդ քերծ, մարմար, կայծքար։ Որպես շաղախ օգտագործվում էին ղումացը^էխ, կըրացը^էխ, տիրմընացը^էխ, իսկ մեծ քարերի արանքը լցվում էր խիճով՝ չընգըլ։ Առաջին անկյունաքարին դրվում էր բոխչաներից մեկը, հաց էին կտրում, օղի և գինի խմում։ Բարեկամները ջվալներով ալյուր, կով, երինջ, ոչխար էին նվիրում տուն կառուցողին և ասում՝ «Շինո̈ւթո̈ւնը շէնավ կըշինին», «Մինակ քարը պատան չի կը^էնալ», «Տօնը թօթխար չըն թօղէլ», «Տանը յըրա էրկան կմըտածին, ճէլլի շինին»։

Ճաշից առաջ մի բաժակ գինով բարեմաղթում էին՝ «Տան բո̈ւնգը շնըհավուր ընի», «Տօնը տօն տը^էռնա»։ Այս ամբողջ արարողությունը կոչվում էր «Տան բո̈ւնգ^յը շնըհավուր անել»։ Տան կառուցվածքը հստակ կազմակերպված էր։ Բուն տունը բաղկացած էր չորս պատից, մոտավորապես 4-6 մետր լայնությամբ և 6-8 մետր երկարությամբ։

Տան յուրաքանչյուր կողմը կոչվում էր յան։ Տան հետին պատը, որը նախատեսված էր գորգի համար, ներսից փորվածք չէր ունենում, իսկ աջ և ձախ պատերը ունեին տարբեր չափի փորվածքներ՝ ամանեղենի, հագուստեղենի և այլ իրերի համար։ Դրանք կոչվում էին պտըռհաններ, բայց դրանք պետք չէ շփոթել լուսամուտի հետ։

Տունն ուներ սրահ, մոտավորապես երեք մետր լայնությամբ, ամբողջական պատերով ու երկար գերաններով ծածկված։ Միջկոճային տարածությունները՝ միլա̈ղաթ, հատակում էին հաստ փայտե տախտակներով՝ լօփա, հոգնակին՝ լօփէք^յ։ Այնուհետև ամբողջ տանիքը ծածկում էին հողով, կրաշաղախով, տիրմինացը^էխավ կամ թըրքացը^էխավ։ Հողածածկ տանիքը կոչվում էր կտուր։ Այն պետք է ունենար թեթևակի թեքություն, որպեսզի ջրորդանները՝ շըռութկան, ապահով հոսեցնեին ջուրը։

Եթե տունը ձեղնահարկ չուներ, հողաշերտը ծեծվում ու ողորկվում էր հատուկ գործիքով՝ կըտուրթակէ։ Նորածածկ հողե տանիքը մեկ տարի տեղումների ժամանակ կամ հետո ծեծելով ու սղալելով ամրանում էր այնքան, որ 4-5 տարի անթափանց էր մնում ջրի համար։

Տանիքը երբեմն ծածկվում էր նաև ծէղով, և այդպիսի հարկը կոչվում էր ծէղնահարկ։ Ծեղը պատրաստվում էր ցորնածեղից կամ եղեգնից, կապուկներով շարում էին հորիզոնական շարքերում։ Ծեղնահարկը երեք կողմից պատված էր քարով։ Այնտեղ պահվում էին պտուղներ, հյուսած կանաչեղեն, ձմեռվա պաշար։ Դրսից ուներ դուռ, իսկ ներսից՝ սրահից աստիճանով բարձրանալու անցք, որը փակվում էր խափանքով։

Տօնը մաչան ա մըծանում։

Հայ ավանդական բնակավայրը՝ գյուղը, շենը, կազմավորվում էին տարածքային, կենցաղային և տնտեսական հստակ համակարգով։ Հնում հայ գյուղը տարածքային երկու բաժանում ուներ՝ **յէրէ **(վերի, վերին) և նը^էրքէ (ներքի, ներքևի)։ Յէրէնը գտնվում էր սարում կամ սարամերձ գոտում և ամառանոցային գյուղ էր, որտեղ հայ գյուղացին իր անասուններով անցկացնում էր ամառային տաք ամիսները։ Նը^էրքէ գյուղը գտնվում էր տափաստանում՝ Մուղանում, Քռի, Արաքսի և այլ գետերի հովիտներում, որտեղ անցկացվում էին ձմեռային ցուրտ ամիսները։ Լինում էր, որ գերդաստանի հիմնական մասը ապրում էր սարի շենում, բայց երբեմն նաև հակառակն էր լինում։ Երկու գյուղն էլ կրում էին նույն անունը։

Գյուղացին երկու գյուղերում էլ ուներ բնակարան, գոմ, կալ, գերեզմանոց, վարելահող, այգի՝ թթի, խաղողի և այլ պտուղների, բանջարանոց՝ բոստան, անտառ, ջուր, տնամերձ, բակ, ճանապարհներ՝ վըննըհըղէ, ծիյըհըղէ, ըրբըհըղէ, ոչխարների և այծերի մակաղատեղի, կովերի և գոմեշների մակաղատեղի, լիճ, արոտավայր գյուղամերձ գառների և ուլերի համար, սար՝ մայր անասունների և ձիերի համար, խաղադաշտ երեխաների համար, հավաքատեղ ավագների համար, մեծ շինամաչ՝ ժողովների և հավաքույթների համար, փոքր շինամաչ՝ ծերերի համար։ Գյուղն ուներ աղբյուրներ, լվացքատեղ, սրբավայրեր, աղոթարան կամ եկեղեցի, իջևանատներ, շրջակա գյուղերի հետ կապվող բանուկ ճանապարհներ, պաշտպանական ամրոցներ ու բերդեր։ Գյուղատեղին պատահական չէր ընտրվում. նախապես ուսումնասիրում էին բնակատեղին, կառուցում 1-2 բնակարան, և մարդը չորս եղանակներին էլ ապրում էր այնտեղ 3-5 տարի շարունակ՝ հասկանալու համար քամիների ուժգնությունը, հիմնական ուղղությունը, տեղումների քանակը, հողի զգայունակությունը երկրաշարժի և տարերքի հանդեպ, աղբյուրների ջրառատությունը և այլն։

Բնակավայր իմաստային դաշտում կարևոր են նաև այս բնորոշումները․

Հէր բառը նշանակել է բարձր, վեր, վերին, առաջին։ Դրա հիմքով ձևավորվել են այնպիսի անվանումներ, ինչպիսիք են Հերշեն - յէրէշէն (Հերիշեն), ինչպես նաև լեռնային կամ բարձրադիր գյուղերի անվանումներում գործածվող Հեր-հեր ձևը։ Կիրառվել են նաև տարածական տարբերակումներ՝ Յէրե հա̈նդ՝ գյուղի լեռնային հողատարածք, նը^էրքէ հա̈նդ՝ դաշտային հողատարածք։

Բնակարանի և բնակավայրի նկարագրության մեջ կարևոր տեղ ունի **տօ̈շ ** բառը, որը նշանակում է _սարի լանջ, _ինչպես նաև մարդու կամ անասունի կուրծք։ Դրա շուրջ ձևավորվել են բազմաթիվ բարբառային արտահայտություններ՝ տօ̈շ անէլ, տօ̈շը տէմ անէլ, տըշըտօ̈շի տալ, տօ̈շ-տօ̈շու տալ, տօ̈շան կը^էնալ, տօ̈շադ կը^էնամ, տօ̈շը մար տալ, տօ̈շ տալ, տօ̈շա կըտրէլ, տօ̈շը չօ̈ր։

Քարն ու շինանյութը կարևոր դեր ունեին բնակարանի կառուցման մեջ։ Աղյուսը՝ հողանյութ, հողաշաղախ քար, գործածվում էր բնական քարի փոխարեն այն վայրերում, որտեղ քարհանք չկար։ Բնակավայրերի կենցաղում և տնաշինության մեջ կիրառվում էին տարբեր քարատեսակներ՝ սիպտակ քար, սալքար, ջըղըմբարա քար, որձաքար, քը^էրծ, շըջաքար, չիչաքար, քա̈րփո̈ւճ, յըղաքար, բըռունաքար, ըրվաքար, կըրաքար, բո̈ւլ քար (պո̈ւլ քար, պո̈ւլո̈ւր քար), կայծքար, կավճաքար, գունավոր ու շողուն քարեր։ Դրանք ծառայում էին տան աստիճանների, անկյունաքարերի, ճակատաքարերի, խաչքարերի, բագինների, եկեղեցիների, ճանապարհների, առուների և այլ կառույցների շինարարության համար։

Բնակավայրի շինարարական ձևերից էին նաև շիվահյուս տները։ Դրանք առաջացել էին կավեղենին անցնելուց առաջ և շարունակվել նաև դրանից հետո։ Շիվահյուս ամաններն ու կառույցները ներսից ու դրսից սվաղվում էին անասունների թրիքի և ծղոտի հունցած, հասունացած խառնուրդով։ Հետագայում, երբ բնակելի տան արտաքին պատերը կանգնեցվում էին քարով ու ցեխով, միջնորմներն ու օժանդակ կառույցները շարունակում էին լինել ճիպահյուս, ներսից ու դրսից՝ կավածեփ։