Սոցիոնորմատիվ մշակույթ

ՀԱՐՍԱՆԻՔ ․ (Մեզ է հասել նաև հարսնառ, հարսառ, հարսնառեք, հարսնառիք, հարսենիք, հարսնիք հին ու սակավ գործածական անուններով)։

Կազմված է հարս, առ (ն) և իք բաղադրիչներից։ Բառաբարդումից անկում է ունեցել ռ հնչյունը։ Պարզ հայկական բաղադրիչներով կազմված այս բառը հավաստում է հարսանիքի՝ ի սկզբանե բուն հայկական երևույթ լինելու մասին։ Բառն իմաստավորում է հարս տանելու հետ կապված հին ժողովրդական ամենաաշխույժ ու բազմաբովանդակ արարողությունը։

Հարսանիքը սկսվում է «գանչով»։ Նրանով բնակավայրի բնակչությանը կանչում են հարսանիքի։ Այն ամենամասսայական և ուրախ արարողությունն էր, որին մասնակցում էր ողջ ժողովուրդը ծեր ու երիտասարդ, կին ու երեխա, հիվանդ ու հաշմանդամ, ծանոթ ու անծանոթ, հյուր ու ուղևոր։ Հարսանիքը բոլորի համար բաժին ուներ, հատուկ բաժին։ Անգամ մուրացկանների համար հատուկ սեղան էր պատրաստվում, քարվանների համար՝ իջևանատեղի։

«Լօխ աշկէս յիրա, կըլխէս յըրա տը^էղ օնին», «Հու վէր յէկալ ա, նըրանա շատ շընուրհակալ ըմ, աստուծ էլ ո̈ւրա̈ն խօցը հըրթնընքու արժան անէ», «Հուվէր հիշքան կարում ա օտէ, խըմէ, պար կ^յա, ք^յէփ անէ», «Օտէլը մըզանա, օրխօթունը ծըզանա» և այլն)։

«Գանչը» նվագում է եռյակը (զուռնա, դամքաշ, դհոլ)։ Նվագողները «գանչ» նվագում են առավոտ վաղ, երբ դեռ լույսը չէր բացվել, ժողովուրդը դեռևս քնած էր։

Հրավեր-նվագը հնչեցնում էին շենամեջերում, բնակավայրի հավաքտեղիներում, տեսանելի վայրերից, գյուղամոտ բլուրներից։

Օրինակ՝ Աշանում «գանչ» նվագում էին Հերշեն բլրից, Բերդաշենում՝ Մեծ և Պիծի շենամեջերում։ Բնակավայրի պատվավոր մարդկանց (իմաստասեր, խելոք, բարի, իշխան, պաշտոնյա) հրավիրում էին՝ «հը^էտան» կարմիր խնձոր ուղարկելով։ Իսկ առավել արժանավորներին և հարսանքին շուք տվող մարդկանց, որոնք ծաղկեցնում էին հանդեսը, հրավեր-նվագը ներկայանում էր նրանց ոտքը (պէլի(քավոր), խաչեղբայր, զրուցարար, կատակաբան, երգիչ, տաղասաց և այլ)։ Նվագողների հետ նրանց «ոտքն էին գնում» մի խումբ աղջիկներ ու տղաներ երգով ու պարով և երկու-երեք տարեց ու անվանի մարդիկ հարսանքատար մերձավորներից, որ «խնդիրք անեն»։

Հարսանեկան արարողությունը սկսվում է աղջկատանը տարեց կանանց և տղամարդկանց հացկերությամբ («Մըծամարթը՝ հաց»)։ Շարունակվում է «գանչ» նվագը։ «Գանչը» պարեղանակների և ժողովրդական տխուր և ուրախ մեղեդիների հարուստ հավաքածու է։ «Ծընդըրյանա» (ծնդրանա) պարեղանակները տարեց մարդկանց ու կանանց պարի են հրավիրում։ Հարսանեկան հին արարողությունների ամենահետաքրքիր ու տեսարժան մասն էր ծերերի հանդիսությունը։ Տոհմիկ պարերով, խոսքով ու խաղով, խրատական «զրիցներով», կատակով համեմված խրախճանություն էր։

Պատմում են, որ հնում եղել են շռայլ ու շքեղ հարսանիքներ։ Սեղանը զարդարված էր լինում ամեն տեսակի կերակուրներով և ուտեստներով, չէր պակասում անգամ «հավի պանիրը»։ Հարսանիքը տևում էր մինչև մի շաբաթ։ Մինչև վերջերս Թաղավարդի և շրջապատի գյուղերում հարսանիքը տևում էր ոչ պակաս, քան երեք օր։ Նորապսակները հագնում էին ոսկեհյուս զգեստներ, ոսկյա և արծաթյա կոճակներ էին կպցնում զգեստներին, պճնվում էին թանկարժեք զարդարանքներով, հագնում էին ասեղնագործված մետաքսյա գուլպաներ ու կոշիկներ։ Մետաքսյա, թավշյա ծածկոցներն աչք էին շլացնում։ Մակառները ևս հագնվում էին շքեղորեն, հեծնում էին ձիեր արծաթյա սանձերով ու թամբերով, ոսկեպատյան սրերով էին զինվում, կապում էին թանկարժեք գոտիներ, հրացան-ներն ունենում էին ոսկեզօծ կամ արծաթապատ կոթուններ, դաստակներ։

Հարսանիքներում դրամներ էին բաժանում, ցրում ամբոխի մեջ և այլն։ Պատահում էր հարսնացուն ստանում էր մի քանի տասնյակ մատանիներ և այլ զարդարանքներ, շաբաթներով փչում էր զուռնան։ 

Հըրսանէք^յ ըն ասում, վէր ընօղէն սը^էրտը ճաքէ վէչ։

Մարը թաժա հաց ա,

Օտիս, վէչ քուշտանաս,

Հա̈րը ք^յօհնա կ^յինի յա,

Խըմիս, վէչ քուշտանաս,

Քուրը յըղըպատառ ա,

Օտիս էլ, քուշտանալ չըս,

Ախպէրը ըրիք^յնակ ա,

Պըտո̈ւտ կըտա՝ հը^էռանալ չըս,

Պապէն տանը ք^յէթուկն ա,

Տո̈ւրո̈ւր տաս՝ մըծանալ չըս։

ԸՆՏԱՆԻՔ ․ Ընդ տանիք, իմաստն է՝ մի տանիքի տակ ապրողներ, մի տան մարդիկ, հարազատներ։ Ասվում է նաև մին կօճու տակէ, մին թախթափուշու տակէ, մին ժէշտու տակէ, ուրուրուցան մինչև ծըհանը (փոքր երեխայից մինչև հացթուխ նանը)։

Ընտանիքի կազմը․

Պապ (պապէ, պապիկ, պապի, հուրապապ, մուրապապ, մը^էծ պապ, հօրհա¨ր, մը^էծհա¨ր), տատ (տատի, տատիկ, տատէ, հօրմար, մօրմար, մը^էծ-մար, նան, նանէ, նանի, մը^էծնան, այա, այանէ), հայր (հա¨ր, հա¨րի, ահա¨ր, պապա, պապանա, հայրիկ, ապի), հիրացու հայրացու, հայրություն անող այր, մար - մայր, մարէ, մամ, մամանէ, մէրիկ, մէրա, մըրացու - /մայրացու, մոր պարտականությունը կատարող կին, մորու/։

Մայր էին անվանում երբեմն նաև մեծ քրոջը, որ մոր բացակայությամբ ստանձնում էր նրա պարտականությունները։ Մը^էծ քուր - մեծ քույր, մըծաքուր, աքէր, աքա։ Պիծի քուր (կուճի, կուճուր, պուճուր քուր) - Քույրերի և եղբայրների հոգածության կրողը. «Թա ախպերը թաքավեր ա, պիծի քուրն էլ թաքուհի ա»։ Մնացած քույրերը կոչվում են (միջնակ)։

Ախպեր –եղբայր, ախպեր, խորթ ախպեր։ Մեծ ախպեր, ապեր, ապա - հոր բացակայությամբ ստանձնում է նրա պարտականությունները։ Պիծի ախպեր - կուճի ախպեր կամ ուղղակի կուճի։ Մնացած եղբայրներն անվանվում են մաշնակ (միջնակ)։

Տըղա- մեծ տղա, պիծի տղա, մաշնակ տղա։ Ախճիգ^յ - մեծ ախճիկ, պիծի աղջիկ, մաշնակ աղջիկ։

Թօռնը ․ թոռն (տղա– թոռնը, ըխճկա թոռնը), հոգնակի թոռներ։ Ծօռնը - ծոռն, նույնն է ծուռն, ծուռ (տըղածօռնը, ըխճըկածօռնը)։ Կօռնը, վօռնը և այլն։ Հարթնը ՝ հարսն, հարս, հա¨սի, հարսիկ, նորահարս։ Մը^էծ հարթնը - իշխանություն ունի մյուս բոլոր հարսերի վրա, մեծ մորից հետո երկրորդն է։ Պիծի հարթնը (հարսիկ) - փոքր հարս։ Մնացած հարսերը միջնակ հարսներն են։

Թուփ -ընտանիքից բաժանված և իր լայնիրավ ընտանիքն ունեցող եղբայր։

Թուփէր - նույն կարգի բաժանված եղբայրներ։

Ծուպ - ցոպ, հոգնակի ծուպեր։ Բաժանված եղբայրների թոռները, որոնք ընտանիքավորված են։ Օրհնանք՝ «Թուփավ-ծուպավ ինիս»։ Կենաց՝ «Թուփէդ-ծուպէդ կէնացը»։ Խօխա, ըրախա, թուփ - ծուպ։

Բարեկամներ, հարազատներ - ղօրփէր-հորեղբայր, հօրախպեր, հօպար, ա¨մի։ Այս անուններով են կոչվում ոչ միայն հորեղբայրները այլև ազգի բոլոր այրերը։

Հըրաքուր - հորաքույր, հօքուր, հաքու, հօքօլիկ (տարիքով փոքր հորաքույրը)։ Հոգնակի՝ հըրաքւվէրք։ Կնոջ (հարսի) համար ամուսնու քույրն անվանվում է տա¨լ (ոստ, ճյուղ)։ Իմ տա¨լը։ Հոգնակի՝ տալեր։ Իմ տա¨լին տղան, իմ տա¨լին ախճիկը, իմ տա¨լին թոռնը, իմ տա¨ին փեսան։ Հըրաքվէր տըղա, հըրաքվէր ախճիգ^յ, հըրաքվէր թօռնը, հաքէրփէսա։

Մըրաքուր - մորաքույր, մօրքուր, մօքուր, մօքիր, աքեր։ Մորաքույրը մայրություն էր անում քրոջ որբ երեխաներին («Մարը վէրը կընի, մըրաքուրը վէրը կընի»)։ Մըրաքվէր տըղա, ախճիգ^յ, թօռնը, ծօռնը, փը^էսա, մըրաքվէր հարթնը։

Հանէր, զէմքուչ (զոքանչ), հընըրտըղա, հոգնակի՝ հընըրտըղէք^յ, քը^էնէ (քենի) մը^էծ, պիծի, մաչնակ։ «Պիծի քէնէն կըծիմ»։ «Հանօրը էշը փըսէն հը^էտէ հըրէղան ծի ա»։ «Փը^էսան հանօրը էշը կընի»։

Խընամէ ․ խնամի են հարսի և փեսայի ծնողներն ու հարազատները, ազգականները։ Խնամի /խնամող, խնամք տանող/ բառն ունի հարազատ, բարեկամ, մերձավոր փոխիմաստները։

Պէլի, պիլակը^էն, պէլու տըղա, պէլու աղջիգ^յ։

Խաչախպէր - խաչեղբայր, քավէր-քավոր, քավորտըղա, քավորախճիգ^յ։ Հըրակաշ - հարա քարշ բառից։ Բառը հոգնակի չունի, որովհետև եզան զուգընկերը մեկն է լինում։ Հրակաշն ընտանիքի ամենաազնիվ ու մերձավոր բարեկամներից է։ Ընդհանրապես հրակաշությունն ավանդվում է ժառանգաբար, ինչպես պէլին (պէլիությունը)։

Տընըհավա - Բառի անաղարտ ձևն է տնահավաք. ընտանիք կազմող անդամների հավաքական անունը, նրանք, ովքեր ապրում են մի հարկի տակ և հարազատորեն կապված են իրար (պապ-տատ, հայր-մայր, որդիներ, թոռներ)։ Ուրուրուցան մինչև ծըհանը- ընտանիք, փոքր երեխայից մինչև հաց թխողը՝ տատը։

Ընտանեկան ծիսակարգ

Արցախյան ավանդական ընտանիքը շատ կանոնակարգված կենցաղ ուներ։ Ահա մեկ օրինակով ներկայացնենք այդ չգրված, բայց կենսահաստատ օրենքներից մեկը։

Սովորաբար տոն օրերին արցախցու սեղանին լինում էր փօրը լըցած կամ մաչած հավ: Այն համարվում է արցախցու ավանդական սեղանի զարդը: Դրանով հյուրասիրում են նորափեսային, հյուրերին, տեղադրում հարսանեկան ծառի վրա և սկուտեղներում: Տան յուրաքանչյուր անդամ գիտեր՝ որ մասն է իր բաժինը:

Թևերը աղջիկներին է տրվում, որ շուտ մեծանան, թռչեն, գնան նոր ընտանիք կազմեն, բուդը՝ ազդրը, տղաներին է տրվում, որ ամրանան նրանց ոտքերը, խոր խրվեն հայրենական հողի մեջ, գլուխը տալիս են տան մեծավորին, որ նրա շուքի տակ զորանան տան բոլոր անդամները: Վիզը տրվում է անդրանիկ որդուն, որը պետք է վը^էզը տակավը տըված օջախը կանգուն պահի, կատարի տան դժվարին գործերը և կրտսեր անդամներին հոգածու լինի: Սպիտակ միսը տանտիկնոջ բաժինն էր, որ զորացնի նրա մարմինը՝ որպես սերունդ ծնողի: Հավի մաչը՝ լցոնվածքը տրվում ա տատիկին ու պապիկին, որ նրանց լեզուն միշտ քաղցր ու իմաստուն զրույցներով տունն ուղղորդ պահի: Արգանակը՝ մսաջուրը, բաժինն է ամենափոքրերի, որ ուտեն, խաղան ու մեծանան:

Տատէն տանը աղըն ա,

Պապէն՝ կըռէչանը,

Հարթնը տանը մաղն ա,

Տըղան ճըղացպանը։

Պապէն տանը թըխտըմօրն ա,

Մարթ^յը տանը սո̈ւթո̈ւնն ա,

Կընէգ^յը տանը կըրակն ա,

Տըղան տարվա կ^յարունքըն ա,

Հարթնը մընէշակըն ա։