Մահ, մահվան հետ կապված ծեսեր

ՍՈՒԳ (համառոտ ակնարկ) Հին են սգո արարողության ակունքները։ Այն սկզբնավորվում է մարդու բնության ծնունդ և նրա անհրաժեշտ մասը լինելու իրողության գիտակցումից։

Առաջին սուգն ու սգո արարողությունն աղերսվում են արևի կորստյան աներևութանալուն, սքողմանը, եղանակային անցանկալի փոփոխություններին, ինչպես առաջին լիաբուռն հրճվանքն է կապվում նրա ծագման հետ։

Արևն է եղել հնամարդու տխրության և ուրախության արարողը։ Դեռևս շատ երևույթների անտեղյակ մարդը երկյուղել է, որ չար ուժերը ամպի, բուքի, հողմի, սառնամանիքի տեսքով կարող են խափանել արևի աշխարհ գալու հույժ կարևորությունը և իրեն թողնել խավարի ու սառնության մեջ։ Մեր նախնիներն այն համոզման էին, որ մահացած մարդն էլ կարող է իր փոթորկուն միջամտությամբ կենդանանալ, վերածնվել, ինչպես դա կատարվում է արևի հետ։ Նրան էլ, անկասկած, չար ուժերն են հալածում։ Շարունակաբար ծնվող և չքացող արևը հզոր է նաև նրանով, որ կարողանում է միշտ էլ հաղթող դուրս գալ չարի դեմ մղվող գոտեմարտում։ Դրա համար էլ մեր նախնիներն առանձին պաշտամունք են ունեցել նրա նկատմամբ և նրա օրինակով հաղթելու մղումը դարձրել կյանքի ուղենիշ։

Բոլոր արարողությունները՝ տխուր թե ուրախ, միտված էին արևի ուշադրությունը աղերսելուն և, բնականաբար, կատարվում էին հավուր պատշաճի։ Սգո արարողությունը շարժուձևով, խոսքով, մեղեդայնությամբ, ամբողջապես ներծծված է ողբով։

Արարողակարգը ողբերգի, կամ սուգը կիզակետին հասցնելու նպատակին են ծառայում ողբասաց կանայք։ Նրանք պետք է սուգը դարձնեն համընդհանուր, լաց պոկեն բոլոր սրտերից էլ։ Եվ մյուսներից առանձնանում էին բնատուր երգեցիկ ձայնով, հանգուցյալի բարեմասնությունները «սա̈ք-սա̈ք» (սարք-սարք, տեղը տեղին) ասելու, նրա հետ խոսք ու զրույցի բռնվելու, ամեն ինչում էլ ստեղծագործական օժտվածություն դրսևորելու շնորհալիությամբ, նաև իրենց խոսքաշինության ներդաշնակ ասերգ հորինելու կամ ընդունված մեղեդիներին հարմարեցնելու կարողունակությամբ։ Նրանք են, որ խղճահարության կամ այլ հուզումներով են համակում նաև «Երկնայինին»։

Ողբի խոսքը լինում է արձակ և չափածո։ Երկու դեպքում էլ երբեմն գործ ունենք գեղարվեստական խոսքի կատարյալ արտահայտությունների հետ։ Ողբի մեջ թվարկվում են հանգուցյալի բոլոր առաքինությունները։ Հաճախ սա արվում է հարց ու պատասխանի, խոսք ու զրույցի միջոցով (ողբասացը և՛ հարցնում է մահացածին, և՛ ինքը պատասխանում նրա փոխարեն)։ Մասնավորապես, շեշտվում է նրա ազնվաբարոյությունը, ժողովրդասիրությունը, ընտանեկան ավանդույթներին հավատարիմ լինելը, պարկեշտությունը, չափավորությունը, աշխատասիրությունը, հոգեկան խիզախությունը, շնորհունակությունը, թշնամու նկատմամբ անողոք լինելը և այլն։ Խոսվում է նրա անկատար ծրագրերի, չիրականացած երազների, նպատակների մասին։ Մեկ ողբասացի թերին լրացնում է մյուսը, և միապաղաղ կրկնություններ չէին լինում։ Աղերս է ուղղվում մահացածին, որ նա «ետ չնայի»։

Ըստ ժողովրդական հավատալիքի մահացածը հայացքով շրջվում է դեպի ետ` դեպի հարազատները և մենակ չմնալու համար ուզում է իր մոտ տանել առավել սիրելի մարդուն։ Անժամանակ կյանքը թողած որդուն մայրը խնդրում է. «Վէր լըսէցէր վուչ իմ ղաչանք-պըղատանքս, այ իմ բալա, վէր ք^յինում ըս, էլ դիբէտ յէշիս վուչ, ինձ կըյէշիս, իմ հը^էտաս կըկ^յաս, տու ինձ ըս ըլա̈լ սիրէյիս։ Պըռատած կ^յանքըտ էլ կըբախշիս Յէղիշին (եղբայրն է), Ռազմիկին (տղան է)։ Աստո՛ւծ, տու էլ ըսկաց»։ _

Երիտասարդ մայրը տրտմության ծովի մեջ անգամ չի անցնում պարկեշտության ընդունված սահմանները։ Նա երիցս ներողություն է խնդրում մորը (տարեց ազգականներին)։ «Մամա, միհէ մըտքումըդ ասում ըս յէս ք^յէզ տի չըմ խըրատալ, խէ՞ լո̈ւզո̈ւտ պէցվալ ա իմ քըշտէս, էս ժուղուվուրթէն քըշտին»։ «Սըրտէս կըրակը թո̈ւնդ ա, կարում չըմ սուս անիմ, ժուղօվուրդ, նէրօղ ընիս»։

Լացը թթըվօթուն ա

Այս իմաստությամբ առաջնորդվելով՝ հանգուցյալի բոլոր հարազատները, մտերիմները լացում են։

Լացում են ազատ, հորդ՝ առանց այն խեղդելու կոկորդում, քանզի լացը հոգուն թեթևություն է բերում։

«Լա̈ց ի′լ, լա̈ց ընինք, թիթըվանանք»,– իր սգի մեջ խորհուրդ է տալիս սգվոր մոր մեծ քույրը։ Բայց նա, միաժամանակ, զգուշացնում է, որ հանկարծ չտարվեն լացով՝ կորցնելով սահման ու սահմանագիծ։

Որքան էլ ծանր է կորուստը, լացն էլ պետք է լինի սովորույթով հաստատված չափի սահմաններում, քանզի լացը լաց է բերում։ Վերինը մթին ամպին է, որ անձրև է ուղարկում։ «Հանց ըրա Աստուծ մը^էզ միշտ լա̈ցին հղըցէն չըտը^էսնա, կըգ^յիդա, թա լա̈ցը սիրում ընք, լա̈ցին սուրը կըտըրվէ»։

Հողը` որպես մխիթարիչ ու իր գիրկն ընդունող մայր

Երկնքից հետո սգվորն իր երկրորդ աղերսն ուղղում է հողին. «Մա՛յր հօղ, խօխաս ք^յէզ հավէրժական նըվէր ըմ պէրալ։ Վէր էրկու հը^էտէ պէցուր խօսալ ըմ, ծէնըս կըտրալ ա, միհէնգ^յ հազար պէրան ք^յէզ ղանչանք ըմ անում խուխէն տը^էղը փափուկ կըպահիս։ Վը^էղը մէր սը^էրտը կ^յըրմիրցընէլու հը^էտէ յա ստէղծված»։ Հողն էլ մայր է և որդի կորցրած մորը լավ կհասկանա։

Սգվորը դիմում է նաև Ջարգա մարագ սարին (ուր գերեզմանոցն է). «Մը^էծ սար, թիվավուր սար, մարագա՛վուր սար, հա¨նդ, ծառ ու ախպ^յուր, ծաղէգ^յ, լա̈ց իլիք խուխէս յըրա։ Սը^էրտս յարա յա, անբար ըմ, անքօն ըմ, անտօն ըմ, Ջարգա մարագ, ինձ էլ յէր կալ^յ խուխէս նըհը^էտ: Նէրակ խուխէս կօղքէ մըռըլնէրէն»։

Ողբի մեջ ասվում է նաև, որ մահացածը բաժին է տրվում հանգուցյալ ծնողներին (հայր, մայր, պապ, տատ)։

Ողբով ներծծված լինելուց զատ, հայ սուգն իր վշտածոր բազմերանգության մեջ էլ հպարտ է, արժանապատիվ, ժողովրդասիրական ու մարդասիրական։ Վաղամեռիկի երիտասարդ մայրը, որքան էլ տրտմախոհ ու ծանրաթախիծ, չի կորցնում բանական կապն աշխարհի հետ։ Նա աղերսում է Աստծուն, որ նման ծանր ողբերգություն չլինի աշխարհում։ Թշնամին էլ չտեսնի, ոչ մի մայր չսգա, ոչ մի ծաղիկ չթառամի։ Սա սուգի դարերով սրբագործված համամարդկային էությունն է։ «Շուքէրը թանձըր ար ք^յըզը^էտէ, նի կէնան էդ շուքէրը։ Ճիրէրը ցօրտ– ցօրտ ար ք^յըզը^էտէ, նի կէնան էդ ճիրէրը... Ախճի, մինը կա վուչ ասէ խէ՞ տի յըս ասում, էն շուքումը օրիշ բըլէնէ՞ չըն շօռ կ^յըլական, պա էն ճիրէրան նօր-նօր բըլէնէ՞ չըն խըմըլական։ Աստո՜ւծ, թօղ ճո̈ւրը ցօրտ-ցօրտ կը^էնա։ Կամ «Այ իմ խուխէս հընգէրունք, ճիլլըճէլլի տուք կըրվաք իմ աշկէս, տուք ինձանա անպակաս ինիք։ Աստո՛ւծ, սահանց ճանապարը պարի անիս»։

Սգվորը նաև իր երախտագիտական խոսքն է ուղղում ժողովրդին, «ժուղօվուրթ, ճիրա̈գվիք^յ տուք, հու վէր տը^էսալ ա էս ցավը, յէս նըրան մատաղ, հու վէր տը^էսալ չի վէչ տը^էսնա»։

Հացը թիթըվօթուն ա

Ժողովրդի համոզմունքն է։ Հանգուցյալը թաղելուց հետո, մի քանի ժամ անց, նրա հարազատները պարտավոր են նստել սեղանի շուրջը հաց ուտելու, թեյ խմելու և առաջնորդվելու ավանդական կարգով։ Ոչ մեկը հացկերությունից դուրս չի մնում։ Իսկ սուգն անմիջապես կրողները (կին, այր, մեծ որդի, պապ և այլ) ժողովրդի հետ մասնակցում են հոգեճաշին ու նաև իրենց երախտագիտական խոսքն ուղղում ժողովրդին («Մունք ծէր տընէրը ուրախության հը^էտէ կ^յանք» և այլ)։

Հանգուցյալի պատվին ժողովրդին հաց է տրվում (բացի հոգեճաշից) այգալացին, օխնըվան (7 օր), քառասունքին, տարվան, այնուհետև յուրաքանչյուր տարելիցի։ Այգալացը, օխնը և քառասունքն առավել նվազ մասնակիցներ են ունենում, քան հոգեճաշի և տարվա արարողությունները։ Յոթի և քառասունքի համատեղումը նոր երևույթ է։

Այլ խթաններ, որոնք սգվորին կապում են կյանքին

ա) Սուգի մեջ թվարկվում են այն բոլոր մերձավորները, որոնք օգնության ձեռք են մեկնելու հանգուցյալի ընտանիքին։ «Կյանքըրնէն էրկան ընի, էն ըն սարու նման վը^էննը կացած, դայաղ ըն էս ք^յուլփա̈թին», «Նահանց շօքը մէր կըլխան անպակաս ինի» և այլն։

բ) Ըստ սովորության ամոթը, պատկառանքը ազգի, գերդաստանի մեծերի հանդեպ, որ սգվորին մղում են չափավորության («Ախճի, չափարը ճըմօռիս վուչ, մին չօրս ընգ^յունիդ յէշի») և այլն գիտակցության, որ ողբերգական շեղումներն էլ ելնում են բնության օրենքներից։

գ) Առավել պատասխանատվության գերաճն իր նկատմամբ, քանզի նա պարտավոր է իր ուսերին առնել հանգուցյալի լուծը, ի կատար ածել չարված գործերը, տունը ամբողջացնել և այլն։

դ) Ավանդությամբ հաստատված համբերատարությունը («Համփէրօղ ի′լ, ք^յինօղն ա ք^յինում, արէվը հալ^յա տո̈ւս ա կ^յամ, աշխարքըս կէնթան ա») և հույսը գալիք լավ օրերի նկատմամբ («Հույսըտ կէնթան պահէ»)։

ե) Սննդի մերժումն իր սահմանն ունի, «կարք կա...», իսկ «կարգը» պահանջում է կյանքի գալ։

Գ) Դժվարությունների հաղթահարման խոստումը ժողովրդին՝ նամուս ու ղէյրաթ անէլ, ծօխը յէր անէլ, տօնը շէն պահէլ։

Թաղման արարողությունը նախօրոք նախապատրաստված սցենարով չէր կատարվում, Արցախում չկային նաև պատվերով լացողներ»։ Ակնհայտ է մի բան. սուգը համաժողովրդական էր, առանց հրահանգավորման մարդիկ կատարել են իրենց դերը, ինքնակամ՝ ելնելով անհրաժեշտությունից։ Ողջ ծանրությունն իրենց վրա են վերցրել հանգուցյալի ազգապատկան մարդիկ և մերձավորները։

Թաղումը գլխավորել է ազգի տարեցներից մեկը (ամե0նատարեցը), ով օժտված էր նաև հեղինակությամբ։ Նույն մարդն ընթացքավորել է նաև հոգեճաշը։

**Սօ̈ք^յը վէր անէլ **

Սգից թեթևանալ, կյանքը դնել սովորական հունի մեջ։ Դա լինում է քառասունքի արարողությունից հետո նրա հաջորդ օրը։ Սգվորները փոխում են իրենց կեցվածքը, աշխատանքի են լծվում ամբողջ կարողությամբ։

Ըստ սովորության՝ տարին պետք է նշվի հանգուցյալի գերեզմանաքարի շուրջը, նրա հիշատակի քարի առաջ։

Ողբի օրինակներ

Հանգուցյալի ծնողներն ապրում էին Բաքվում՝ միշտ էլ անբաժան հայրենի Յէմիշճան գյուղից: Նրանք երկու տղա ունեին: Նրանցից փոքրը պարտադիր զինվորական ծառայությունը կատարելու ժամանակ զոհվում է Սև ծովում` խեղդվող ընկերոջը փրկելիս: Հայրենական պատերազմի տարիներին այնտեղ էր զոհվել նաև նրա մորական00 պապը: Հայրը զոհվածի դին ամփոփում է պապենական գերեզմանոցում: Վաղամեռիկը օժտված էր նկարչի բնատուր շնորհքով և ամենայն ջերմությամբ կապված էր գյուղին:

ՄԱՅՐԸ. - Ախ, աստո՛ւծ, թակած տը^էղը հի՞նչ ըս թակում, էրած, մօխէր տը^էռած տը^էղը նօրը հի՞նչ ըս էրում:

ՍԳՎՈՐ ԿԱՆԱՆՑԻՑ ՄԵԿԸ. - Ղաչանք ըրա Ըստըծու, խօխատ յէտ պիրի, ախճի:

ՄԱՅՐԸ- Ես միննա̈թ չըմ անում Ըստըծու, ինք^յըն էլ ա գ^յիդում, պա նա աստուծ չի՞: Հու վէր տը^էսալ ա էս ցավը, յէս նըրան մատաղ, հու վէր տը^էսալ չի, էլ տը^էսնա վուչ: Սա դա̈րդ չի, էրած թուրուն ա, ռը^էխը կապած, յըս էլ մաչին, էլ պըրծումնը չկա: Էրկու շևին մինը տակռավը պուք տվեն, մինն էլ ծռալ ա մին ընգյունին յրա, աղերս ըմ անում, թողիս ուչ խոխաս կռանա, Աստուծ: Միշտ տղտողալ ըմ, վեր իմ ախպեր մադար ա, համ մադար ա, համ եթիմ: Աստուծ սկացալ ա, ասալ ա՝ մդարա հազ ըս անում, ճոխտդ մդարե: Ես մարդու փսօ¨թուն չըմ ըրալ, իմ մարթս ըրալ չի, հո՞ւ վա ասալ, թա՝ տանդ նզամը ծռե: Մամա, գիդում ըս խե՞ Ռոդիկը պերալ ըմ կոշտդ, տու սվեր ըս, Աստուծ հինչ դա̈րդ տամ ա, տմանում ըս: Ախ, մամա, քզանա նեղ ըմ, վեր ինձ մծըցրալ ըս, դո̈ւզ չըն ասալ, վեր ասալ ըն եթիմը ապրել չի: Ըպրեցե, վեր էս օրս տեսնամ: Մատաղ անիմ քեզ, վեր ասալ ըմ առանց քեզ կարել չըմ կենամ, քյընումէր շենը, պա տի՞ յըն քյընում շենը, պա տի՞ յըն կյամ շենը: Էդ հո՞ւնց ըս եկալ շենը: Պա շենը կյվողը տխտակումը կկյա՞: Պա շենը կյվողը տերտակ կկյա՞ տատուն կոշտը: Ա սերտը լիգյը բալա, ա խելքավ լիգյը բալա, ա շենքյավ լիգյը բալա: Բանակ ճանապարեիս քեզ ասալ ըմ՝ խելունք կկենաս, պլոթուն չանիս, ջահիլ ըս, ջհըլոթուն չանիս, քշտեդ կյող կընի, տու կյըղոթուն չանիս, պրանեդ թիքան հնգերեդ նհետ կես կանիս: Հինչու ասալ ըմ, ըրալ ըս, պա ես քեզ ասալ ըմ կյանքդ էլ կես կանիս հնգերեդ նհե՞տ: Ա նամարդ, պա կյանքը կես կանի՞ն: Ես Սև ծովը էն տական չըմ սիրալ, սև մնա ծովը, իմ հ³ր էլ ա ծովեն մթնումը մնացալ: Վիշապու նման հորս կոլ տվեր, պա վերթուս խե՞ կոլ տվեր: Մամա, մհե մտքումդ ասում ըս՝ ես քեզ տի չըմ խրատալ, խե՞ լուզուդ պեցվալ ա իմ քշտես, էս ժղըվուրթեն քշտեն: Էս լոխ Ռոդիկն ա ինձ տվալ, էս լուզուն Ռոդիկն ա պերալ պտանեն նհետ: Մամա, քու պատերազմդ 41 թվին ա ըլալ, իմ պատերազմս էլ մհենգ ա: Հայը հիբի՞ յա կռվա տուս եկալ, վեր մունք տուս կյանք:

ՏԱՏԸ. - Գիդում չըմ թա երգինքն ա մեղավեր, թա օրենքը...

—Մամա, սաhմանան տո̈ւս չկյաս: Վեր խաբար տվեն, թա հա̈րը կյա, ըսեցե՝ իմ խուխես հորը չբիդի ծեն տան, ամեն հինչ մտքավս անց ա կացալ, էս օրը մեննս չի եկալ: Մայր հող, խոխաս քեզ հավերժական նվեր ըմ պերալ: Վեր էրկու հետե պեցիր խոսալ ըմ, ծենս կտրալ ա, մհենգ ամբողջ ծենավ քեզ ղաչանք ըմ անում, խուխես տեղը փափուկ կպահիս: Շնուրհակալ ըմ, Աստուծ, ղորթ ըն ասում՝ առանց ճար դարդ չընիլ, շնուրհակալ ըմ, Աստուծ, վեղը մեր սերտը կյրմրցնելի հետե ըս ստեղծալ: Բալան քսան տրեկան չընիլ, բալան էրկու ըմսական կընի, բլեն ըշկըտրածը օրիշ տանել չի, բլեն նշանածը մահլում չընիլ: Վեր նստալ ա, թա նկար քաշի, տարվալ ա յրգինքավը, տարվալ ա խոտ ու հավքավը, հեռե ընք կացալ, ուզեցալ չընք խնգարինք, խոխաս սիրալ ա սյաք- սյաք կործը, ժղովուրթ, յրան սյաք-սյաք լաց ըլիք: Ուրթումն ըմ կերալ՝ տղամարթ կենամ, սրտես կրակը թáõնդ ա, կարում չըմ սուս անիմ, ժղովուրթ, ներող ընիք: Վերչին նմակումն ասալ ըս՝ մամ, նոյեմբերին կյլական ըմ: Հալա նոյեմբերը եկալ չի, սպասում ըմ, հուսս կտրալ չըմ, բալի կկյաս, բալի մե հետ էլ կտեսնա՞մ: Հինչ անմիտ ըմ ես, չէ՞ որ Աստվածանից իմ պաժինս էս ա:

ԿԱՆԱՆՑԻՑ ՄԵԿԸ. - Ախճի, էսքանը վեր ածում ըս քու մոր տոշը, նա հունց ա տննական: Ախճի, էսքան ծլլոցեն քու մար հո՞ւնց ա տմննական:

—Մամա, ես միշտ ասալ ըմ, Ռոդիկը իմ պապու նման ա, էլ հի՞նչ ախճիգ ըմ, վեր իմ պապու փայ չըմ տլական: Ռոդիկը փայ ըմ տամ պապուն, պապան աշկը թուռներու յրան ա քյեցալ:

—Կրիքո՛ր (ամուսնուն), ծովն ընգողեն պրծումնը չկա, գիդացալ ըմ, թա կրլա-կան չըս քթենաս պիրիս: Շնուրհակալ ըմ քզանա, տու միշտ էլ ընձ էտե պարի ըս ըլալ: Տոռնը թխկա՝ սերտս էլ նհետն ա թխկըլական, սալդաթ տեսնամ, սերտս տղըհան ա ըննական, ծով տեսնամ՝ սերտս պրտուղլական ա, այ իմ խուխես հնգերունք, ճլլըճելլի տուք կըրվաք իմ աշկես, տուք ընձանա անպակաս ընիք: Աստո՛ւծ, սահանց ճանապարը պարի անիս: Ասում ըն՝ քյնողն ա քյընում, մնողն ապրում ա, հինչ նամարդ խոսք ա, պա էս ապրե՞լ ա, վեր ես ապրում ըմ: Քյընողը քյընում ա, ծնողն էլ մեռնում, վեննանը յրա փսաչոր ա տեռնում, քյընող խուխեն նհետ ծնողն էլ ա մեռնում: Դե, վեր լսեցեր ուչ իմ ղաչանք-պղատանքս, այ իմ բալա, քյընում ըս, էլ դբետ եշիս ուչ, ինձ կը եշիս, իմ հետաս կկյաս, տու ինձ ըս ըլալ սիրիիս: Պռատած կյանքդ էլ կբախշիս Եղիշին (եղբայրն է), կբախշիս Ռազմիկին (տղան է): Աստուծ, տու էլ սկաց: Հանց ըրեք Եղիշան լաց ընիիս տեսնամ ուչ: Ասալ ա, ա քուր, մունք պապա չընք ասալ, բայց ինձ պապա ասող կա, ես բախտավեր ըմ:

ՍԳՎՈՐԻ ՔՈՒՅՐԸ. - Ռոդիկ, նամարդ ընիս տու, պա իմ ջահիլ քվերս հնգիստին հղեն խե՞ ճելլի նհաշ տվեր: Հո՞ւնց կպեցեր նրան հնգիստին վեղեն: Քույրիկ, լաց իլ, լացը դնջոթուն ա, լաց իլ, լաց ընինք, թթվանանք, բայց հանց ըրա, Աստուծ մեզ միշտ լացին հղցեն չտեսնա, կգիդա թա լացը սիրում ընք: — Էնքան դա̈րդս մեծ ա, լուխճան բոլ-բոլ ա, Աստուծ, ես հո՞ւր ըմ հինչ ըրալ, հո՞ւ վա ինձ ընեծալ, հո՞ւ վա ասալ՝ հեռավ ըղնիս: Ես հո՞ւր ըմ հինչ ըրալ, հո՞ւ վա ինձ ասալ՝ թուրունն ըղնիս, հո՞ւ վա ինձ ասալ՝ ճոխտդ կնդե, հո՞ւ վա ինձ ասալ՝ խրըվխարավ կյաս: Ասալ ըմ՝ էրկու տղա ըն, ո̈ւրո̈ւր դայաղ կընին, պիծինը մեծեն մնակալ կընի: Մնակու տարե չի, մդարու տարե չի, մինակը ցավեն տմանալ չի, քարեն տմանալ չի, շառեն տմանալ չի, պա հո՞ւնց կանիմ, Աստուծ: Մե՛ծ դա̈րդ, տու ինձ թահրերը կսըվրցնիս, մեծ դա̈րդ, տու ինձ փա̈նդերը կսըվրցնիս, մեծ դա̈րդ, թաքուն բանդերը կսըվրցնիս: Մե՛ծ սար, թվավուր սար, մարաքավուր սար, ջրգյավուր սար, (դիմում է Ջարգյամարագ սարին), հնարավուր սար, հանդ, ծառ, ախպյուր, ծաղեգ, լաց ըլիք: Ծառան ճեղնը վեր կըղնե, լոխ էրկու ճեղն ա, վեր մինը վեր ըղնե, տակեն ծառ կմնա՞: Պա ծառը ճեղնը չի՞ տալ, ետնան վեր ըղնել: Լացին սուրը կտրվե: Սերտս յարա յա, անդար ըմ, անբար ըմ, անքոն ըմ, անառն ըմ, Ջարգյամարագ, ինձ էլ եր կալ խուխես նհետ, ներակ խուխես կոխքե մռլներեն: Ներակ տեսնամ մինչև պիծինս խուխես հանած էս շորերը կյենալը, ես կենամ ուչ:

ՍԳՎՈՐ ԿԻՆ.

Պա առանց մամա բալան հի՞նչ կանին,

Պա առանց թալա լալան հի՞նչ կանին,

Պա առանց բալա մաման հի՞նչ կանին...

Բալա-բալա, ղաշ^յանգ^յ բալա, սէրուն բալա,

Բալա-բալա, թէրհար բալա, կէսհար բալա,

Բալա-բալա, հիշտէղ ք^յընիս ինձ տար, բալա:

ԱՅԼ ՍԳՎՈՐ

Պա քօլէրն ի վէր քարշ չըմ ըլա̈՜լ,

Պա քարէրն ի վար թուլ չըմ ընգա՜լ,

Պա յէրգ^յինք^յն ի եր պըրպառա՞լ չըմ,

Պա քշեր-ցիրէկ լա̈ց չը՞մ ըլա̈լ,

Հու քար չըմ ըլա̈լ,

Քար տը^էռնա մարը:

ՄԱՅՐԸ. - Ծանդըր քար ար, տիրին սըրտէս, մը^էծ կըրակ ար, ըծէցէն ծուցըս:

ՍԳՎՈՐՆԵՐԻՑ ՄԵԿԸ

Էդ թուրունը յէս էլ ըմ ընգալ,

Էդ կըրակէն մաչին յէս էլ ըմ էրվալ,

Էդ ցէվքան յէս էլ ըմ վէր ընգալ,

Այ բալա, վայ, կօրած բալա վայ...

ՏԱՏԸ. - Ամեն ուռթունա եր ըմ կացալ, Նհըտակեն եշալ, ասալ՝ ա Նհատակ, խոցս հակեն կենաս: Վեր ըրիքնակը տուս ա եկալ, ասալ ըմ՝ ա ըրիքնակ, խոցս հակեն կենաս: Ամեն ո̈ւրո̈ւգյուն վեր լո̈ւսննգյան տո̈ւս ա եկալ, ասալ ըմ՝ ա լո̈ւսննգյա, խօխոցս հակեն կենաս: Լոխ սոտ տուս եկեն, աշխարքս ընձ էտե սուտից, էլ հավատ չմնաց, մհենգանց տենը մին պենու էլ կհըվատա՞մ: Էս օրանց տենը ընձ էտե Նհատակ չկա, ըրիքնակ չկա, ուռթանա չկա, լáõսննգյա չկա: Իմ փայս կրակ ըղնին լոխ, հունցու կրակ ընգեն, փթոթվին լոխ, հունցու փթութ-վեցեն...