Ընտանեկան կենցաղ և ընտանիք․ ազգակցական համակարգ

ԱԶԳԱԿՑԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՂ ԲԱՌԱՄԻԱՎՈՐՆԵՐԸ ԱՐՑԱԽԻ ԲԱՐԲԱՌՈՒՄ (մայր, հայր, սկեսուր, սկեսրայր, հորաքույր, հորեղբայր)

Ընտրվել են ազգակցական հարաբերություններ արտահայտող բառաշերտի բառային այն միավորները, որոնք մտել են մեր հիմնական բառագանձի մեջ և ժամանակի հոլովույթում կայուն են մնացել, ու որ կարևոր է՝ մշտապես կենսունակացվել են: Ազգակցական հարաբերություն արտահայտող բառերի քննությունն սկսենք երկրային Արարչից՝ մայր անունից: Հայերենի գրավոր հուշարձաններում պահպանված բուն հնդեվրոպական բառարմատ է մայր-ը: Այն ծագում է *mate’r նախաձևից: Բարբառում այդ արմատից սերված մար-ը բառանվանումը գործածական է. Ինչպես՝ Մարը վէր օտէ յըղէղան, խօխան կընի հըրէղան: Ցեղակից լեզուներում բառի ակնհայտ զուգահեռներն են ռուսերենում՝ мать, անգլերենում՝ mother, գերմաներենում՝ Mutter, ֆրանսերենում՝ me՛re: Իսկ ահա բարբառում վկայված մամ, մամա ձևերը հնդեվրոպական մյուս՝ *mā-, *mam(m)ā արմատից են սերվում՝ բառարմատի կրկնությամբ: Բարբառում մամա բառաձևը և՛ իբրև կոչականի ձև է գիտակցվում, և իբրև բառանվանում: Ինչպես՝ _ Մա’մ, աշկըտ լո¨ւս… Եվ՝ Իմ մամա աշկէս լո¨ւսն ա: Հնդեվրոպական *mā- բառարմատից սերված բարբառային մամա-ն հայերենի գրավոր հուշարձաններում ավանդված չէ: Ցեղակից լեզուներից հնդկերենում է վկայված նույնանիշ բառարմատը՝ ma, ֆրանսերենում՝ maman, ռուսերենում՝ мама: Բոլոր այս ձևերը մայր բառի փաղաքշական ձևերն են` հնդեվրոպական համապատասխան փաղաքշական բնույթ ունեցող *mā- արմատից սերված:

Բնիկ բառ է հայր-ը, որն առաջացել է հնդեվրոպական *peter /*p>հ/ նախաձևից: Ենթադրվում է, որ հնդեվրոպական այդ նախաձևը գոյացել է մանկական pa, papa հայրիկ բնաձայնից: Բառազուգաբանություններն առկա են ցեղակից լատիներենում՝ pater, իտալերենում՝ padre, ֆրանսերենում՝ père. Արցախի բարբառում հա¨ր բառանվանումն է, որ ներկայումս կիրառական մեծ հաճախականություն ունի, թեպետ ոչ վաղ անցյալում հայր հասկացության նշանակելին գիտակցվում էր ապան, ափուն:
Ապա/ ափու բառաձևը հնդեվրոպական մեկ այլ՝ *appa. նախաձևից է ծագում: Այն նույնպես հայերենի գրավոր աղբյուրներում վկայված չէ, բայց ավանդված է մեր բարբառում: _ Պապա, ապա_ ձևերը այսօր գիտակցվում են և՛ իբրև կոչականի ձևեր, և՛ իբրև բառանվանումներ: Զուգահեռաբար հանդես են գալիս` հա¨ր- պապա-ապա բառազուգաբանությունները: Ինչպես՝ Հա¨րը շըլօր կըէրավ, տըղէն կը^էռէք^յը առնից: Պապան միշտ էլ քյաթա կօտէ, վէր մըտկումը լավ տինի: Ապա-ի կիրառության ակնհայտ նվազում է նկատելի, բայց այն իբրև հուշարձան Արցախի բանահյուսության մեջ բնաշխարհիկ իր գույնը կպահի: Ու միշտ էլ՝ Ապուն դալուն կը^ինի թօռնը: Նաև բառաձևը կենսունակ պահելով:

Ազգակցական հարաբերություններ արտահայտող բառամիավորների շղթայում յուրահատուկ ճյուղ է խնամիական հարբերությունների կառույցը: Այդ հարաբերություններն, անշուշտ, բառանվանումներով ամրագրված են եղել հնդեվրոպական նախալեզվում, որոնք և ժառանգել են ցեղակից լեզուները: Քննենք սկեսուր և սկեսրայր հասկացությունների նշանակելիներն Արցախի բարբառում: Սկեսուր-ը բնիկ բառ է և սերվել է հնդեվրոպական suekiru ձևից: Հայերենի գրեթե բոլոր աղբյուրներում այն արտահայտվում է նույն բառաձևով՝ հնչյունական որոշակի տարբերություններով: Արցախի բարբառում ըսկէսուր ձևով է հնչարտաբերվում: Ցեղակից լեզուներում համապատասխանակներն են՝ լատիներենում՝ socrus, ռուսերենում՝ свекровь: Իսկ ահա հայերենում նույն բառաձևից բարդված սկեսրայր՝ սկեսուր + այր բառակաղապարը Արցախի բարբառում գործածական չէ: Այդ հասկացությունը մեր բարբառում նշվում է _պատրօն, պատրուն _ բառաձևերով: Պատրօնը փոխառություն է ֆրանսերենից՝ patron, որի բնիմաստն էր պաշտպան, պետ: Ֆրանսերենն էլ ծագում է լատիներենի patronus ձևից՝ հովանավոր իմաստով: ժամանակի հոլովույթում բառն այդ իմաստափոխվել է՝ դառնալով հարգական դիմելաձև և փոխաբերացման հիմքով գործածվել _սկեսրայր _իմաստով: Թերևս հնդեվրոպական նախալեզվում տարբերակված էր սկեսրայրի նշանակելին, բայց հայերենում այն կորած է, ու հետո միայն կազմվել է սկեսրոջ այր բարդությամբ: Այն, որ հայերենում սկեսրայր-ը բաղադրյալ կազմություն է՝ սկեսուրից ածանցված, վկայում է սկեսուրի կարևոր դերակատարումը հայ ընտանիքում:

Միջնորդավորված արյունակցական հարաբերությունները նշող միավորներից են հորաքույրն ու հորեղբայրը: Երկուսն էլ հնդեվրոպական համապատասխան արմատներով բաղադրված բարդություններ են՝ հայր +ա+քույր, հայր+ա+եղբայր:

Հորաքույրը Արցախի բարբառում վկայված է աքա բառաձևով, մասնավորապես ավագ սերնդի խոսքում: Օրինակ՝ Նախշուն աքան մին հավա օնէ. տըսնըչօրսըն ա: Ներկայումս տարածված բառաձևն է հաքուն՝ _ հայր բառից հ-ն+ա հոդակապ+քու՝ քույր բառից_: Ինչպես՝ Իմ հաքվէք^յ իմ ապօր դալուն ըն: Թե‘ աքան և թե’ հաքուն հորաքույր բառի հնչյունափոխված, ամփոփված ձևերն են: _Աքան _ առավել մաշված տարբերակն է, որում տարրալուծվել են բաղադրիչ եզրերը՝ հայր բառեզրը չի պահպանվել. ա հոդակապ+քա՝ քույր բառից՝ ա>ու հնչյունական փոխազդեցությամբ: Աքան բարբառում ուներ նաև ընդհանրական նշանակություն՝ ազգականուհի, ընտանիքի ավագ քույր: _Աքային _ համարժեք բարբառում կիրառական էր նաև հա̈սի-ն՝ ա̈զի-ից սերված: Ա̈զի-ն հնդեվրոպական ag'h()i¬a' ՙծնող, մայր՚ նախնական նշանակությամբ արմատին է աղերսվում: Արցախի բարբառում մեծ մայր, տատ, ծնող նշանակությամբ ա̈զի բառաձևն անկախ գործածություն ուներ, Արցախի բանահյուսության մեջ բառի վկայությունները կան: Օրինակ՝ Ա̈զին ալէր ա մաղալ, տափը սիպտըկցըրալ: Ավանդված է նաև երդման բանաձևով. ինչպես՝ Ա̈զուն քարը, թա սօտ ասիմ: Այսօր ա̈զին կիրառական դաշտ գրեթե չունի և նույնիսկ երդման բանաձևն էլ կատակով երդման դեպքում է ասվում: Հա̈սի-ն ա̈զի նախաձևից է առաջացել՝ նախահունչ հ-ով: Այն և’ հորաքույր հասկացության նշանակելին էր, և’ ընդհանրապես՝ ազգականուհու նշանակելին: Օրինակ՝ Հա̈սուն հալվան համը^էղ ա ինում: Հա̈սի էին անվանում նաև ազգի բոլոր հարսներին: Միանշանակ ճիշտ չի լինի, եթե նշենք, որ _հորաքույր _ նշանակությունը ա̈զի/հա̈սի բառաձևերում զուտ հոր քույրը լինելու ազգակցական կապն է փաստում: Այն ավելի ընդհանրական՝ ազգական և նույնիսկ ոչ ազգական նշանակությամբ կարող էր գործածվել: Հայտնի է, որ այսօր էլ նույնիսկ անծանոթ կնոջ հետ հարաբերվելիս հորաքույր հարգական ձևով են դիմում: Եվ հատկանշական է, որ և’ աքան, և’ հասին, և’ ազին ընդհանրական՝ ազգական նշանակությամբ, և մասնավորված՝ հոր քույրը, իմաստներով հավասարապես կիրառական էին Արցախի բարբառում, իսկ _հաքու _ բառանունը միայն մասնավորված իմաստ ունի՝ հոր քույր:

Հորեղբայրը նույնպես նկարագրական եղանակով կազմված բարդություն է: Արցախի բարբառում ավանդված է ղօրփէր ձևով, որը հնչյունափոխական մի քանի երևույթների ձուլածո է. հօր-ղօր/հ>ղ/+եղբայր/փէր/: Ղօրփէր բառանունը կիրառական ակտիվությամբ արատահայտվում է ավագների խոսքում: Վերջին տասնամյակների ընթացքում, մեր բարբառում այդ հարաբերության նշանակելի է դարձել փոխառյալ ա̈մի-ն, որը կայունացել է մեր խոսքում, և այսօր էլ այդ հասկացությունը նշելիս փնտրվող եզր է մնում: Թեպետ այժմ նկատելի է նաև բարբառային մեկ այլ՝ հօպար բառաձևի կայունանալու միտում: Նշենք, որ ղօրփէրը որպես բառանվանում է գործածվում. ինչպես` Ղօրփօրը պահած կ^յառնը կ^յուլ կօտէ: Իսկ ամի-ն գործածվում է և՛ իբրև բառանվանում, և՛ իբրև կոչական. ինչպես՝ Աշօտ ամին մըծամարթ ա իլա̈լ: _ Ա̈մի՛, ա̈զին իրէք ծո̈ւն հանց պիժէնից էրկու հօր, էրկու տըղու մաչի, վէր ամմէն մինին մին ծու հըսավ, էտ հունց իլա՞վ:

Միջնորդավորված ձեռքբերովի ազգակցական հարբերության արտահայտիչ շղթայից է զոքանչ-աներ բառազույգը: Զոքանչ՝ զէմքուչ. բառն ունի բաղադրյալ կազմություն՝ զ նախդիր +ոք անորոշ դերանուն+քան+չ մասնիկ: Այդպիսով՝ սկզբնական նշանակությունն էր _ինչ-որ մեկը, ոչ ոք _: Մեկ այլ վերլուծությամբ ստուգաբանվում է՝ զ նախդիր +ո՞/ով/ ցուցական դերանուն+ քանչ մասնիկ. այս դեպքում՝ հենց ինքը, հենց դա ընդհանրական նշանակությամբ է վերականգնվում բնիմաստը: Տվյալ դեպքում բառը զուգադրելի է դառնում ռուսերենի тесть-ին՝ որի բնիմաստն է то же самое: Ազգակցական հարաբերություններ արտահայտող բառանվանումների բնիմաստները քննելիս, մեզ տեսանելի է դառնում մի փաստ ևս. այն, որ դրանք ի սկզբանե ընդհանրական նշանակություն ունեին և հաճախ սեռային տարբերակվածություն չունեին: Թերևս այդ պատճառով ժառանգ լեզուներից մեկում այն կարող է վկայվել մի սեռային պատկանելությամբ, մյուսում՝ հակադիր եզրով:
Փաստորեն զոքանչ-ը դառնում է նախահայերենյան կազմություն, որի հիմքում ընկած է հնդեվրոպական նախաձևը՝ անորոշ, ցուցական, հարցական դերանունների տարրերով: Զոքանչ-ը, ինչպես և ազգակցական հարաբերություն արտահայտող բառանվանումների մեծ մասը, հայերենի բարբառներում չունի հոմանշային լայն դրսևորում, բայց և գրեթե բոլոր բարբառներում ունի իր ուրույն հնչարտաբերակը. Արցախի բարբառում՝ զէմքուչ: Օրինակ՝ _Զիմքուչէն յուղուծուն քախծըր ա ինում: _

Աներ/ հանէր- Բառը վկայվել է հայերենի հուշարձաններում: Հին հայերենում կիրառվել է երկու իմաստով՝ կնոջ հայր և կնոջ եղբայր: Աներ-ը հնդեվրոպական *an / *anero բառարմատից է սերվում՝ նախնի նշանակությամբ: Այն դարձյալ սկզբնապես սեռային տարբերակում չուներ և նշանակում էր մեծ անձ: Իմաստաբանական զարգացման երկար ուղում բառիմաստը մասնավորվել է, ներգրավվել ազգակցական եզրույթների շարքում և այսօր արդի գրական հայերենում, Արցախի բարբառում նաև կնոջ հայր իմաստն ունի միայն: Օրինակ՝ Հանօրը խօսկը խօսկ ա, ասածն՝ օրէնք^յ: Ինչ վերաբերում է բարբառային հանէր-ի հ նախաձայնին, ապա բարբառում ուրիշ վկայություններ էլ ունենք, որոնք հ նախաձայն չունեցող հնդեվրոպական նախաձևերի դիմաց հանդես են բերում հ-ով կազմություններ. ինչպես՝ անդ-հանդ, ուղի-հըղէ, եռալ-հըէռալ^յ:

Միջնորդավորված ձեռքբերովի ազգակցական հարաբերությունների իմաստային դաշտից է տագր-ը կամ /տեգր-ը. Բառանունը վկայված է հայերենի հուշարձաններում և հայերենի գրեթե բոլոր տարբերակներում նույն բառաձևով է պահպանվել՝ ոչ մի բարբառում չընդունելով փոխառյալ բառընկեր և կամ մայրենի հոմանիշ եզր: Արցախի բարբառում վկայված է տաքիր հնչատարբերակով. Ինչպես՝ Տաքէրն ա շուքավէր կացալ, խօցը պահալ, մըծըցըրալ: Հնդեվրոպական նախաձևն է *daiver-: Հնդեվրոպական լեզուներում _ամուսնու եղբայր, ամուսնու հայր _ հասկացություններն արտահայտող բառերը կազմվում են vir-ով՝ տղամարդ նշանակությամբ. ինչպես՝ լատիներենում՝ levir, ռուսերենում՝ девер. Հայերենում հնդեվրոպական այդ vir արմատը պահպանվել է տագր/տեգր բառանվան մեջ՝ v- գ հնչյունափոխությամբ: Սա այն նույն բառարմատն է, որ տեսանելի էր իրփիվէրի բառի երկրորդ բաղադրիչի մեջ:

Արցախի բարբառում վկայված ազգակցական հարաբերություններ արտահայտող բառանունների իմաստային և կիրառական տարածքների քննությունը ակնառու է դարձնում այդ եզրույթների անցած ճանապարհը, բացահայտում է նրանց՝ մեկը մյուսով փոխարինվելու, մի նշանակելին մեկ այլ նշանակելիով արտահայտելու հնարավորությունները, որոնք լավագույնս փաստում են Արցախի՝ դեռևս բարուրման շրջանից հայոց ընդհանուր ու մեծ տարածքի մասը լինելու իրողությունը:

Մարթը կընգանան բիդի հըմանչի, կընէգ^յը՝ մարթան:

<<Ամուսին>> և <<կին>> բառամիավորները և կանոնակարգված հարաբերությունները արցախյան լեզվամտածողության մեջ ու կենցաղակարգում

Ձեռքբերովի ազգակցական անուններից կարևոր է ամուսին-ը: Բառը հնդեվրոպական բաղադրյալ կազմություն է՝ *som-euk՛-en -: Բառարմատը ՝ *euk՛- ուս- սովորել, ընտելանալ նշանակությունն ուներ և ունի: ամ-ը, - ին-ը մասնիկներ են: Կառուցվածքով՝ բառանվանումն ամբողջացնում է իրար ընտելացած իմաստը: Հայերենում ամուսինը սեռային տարբերակում չուներ՝ կին և այր է նշանակել հավասարապես: Եվ միայն հետո՝ ժամանակի ընթացքում, բառաձևը վերածվել է այր եզրի բացարձակ անվանման: Արցախի բարբառում ամուսինը, այրը որպես բառանվանումներ գործածական չեն: Այդ հասկացության դիմաց բարբառում մարթ^յ բառաձևն է կիրառվում: Հայ ընտանիքում տան գլխավորը, մտածողը, որոշողը ամուսինն էր, սոցիալական կյանքում տղամարդն ակնհայտ առավելություններ ուներ: Կինը, կնոջ սոցիալական դերը երկրորդվում էր: Այդ հիմունքով էլ մարդ բառի մտածող առաջնային, գլխավոր իմաստից առաջացել է մարդ-ամուսին մասնավորված իմաստը: Ինչպես՝ Մարթ^յինը՝ կընէգ^յըն ա, կընգանէնը՝ մարթ^յը: Կընգանը խաչը ո¨ւրա¨ն զա¨ռումը պահօղը մարթըն ա: Մարթ^յ բառի ամուսին իմաստով ընկալմանը, կարծում ենք, նպաստել է նաև արցախյան ընտանիքում այն ավանդական օրենքը, ըստ որի՝ անվանապես չէր նշվում ամուսինը, այլ անորոշ, ընդհանրական ձևով՝ մէր մարթը, որով արտահայտվում էր յուրօրինակ ամոթախառն հարգանք մարթու՝ ամուսնու նկատմամբ ու նաև որպես գլխավորի անվերապահ ընդունման վերաբերմունք էր դրսևորվում այդպես: Մարթ^յ, այսինքն՝ գլուխ, գլխավոր: Բարբառում, ինչպես և հայերենում ընդհանրապես, ամուսին հասկացությունն արտահայտվում է նաև հայ նշանակելիով: Այս դեպքում ամուսինն ու ազգությունն են նույնացվում, որը և հավաստում է ամուսնու հանդեպ ունեցած հայ կնոջ ակնածանքի փաստը: Ինչպես՝ Մէր հային, ըսածէն էրկու չըկա. վէր ասում ա մածունը սը^էվ ա, գ^յիդա վէր սը^էվ ա:

Կին-ը ամուսին հասկացության իգական եզրն արտահայտող բառանվանումն է: Բնիկ հայերեն բառարմատ է՝ *guenā- կին: Ցեղակից լեզուներում նույնանիշ բառազուգաբանություններն են՝ հնդկերենում՝ gna, գերմաներենում՝ gena, ռուսերենում՝ жена: Արցախի բարբառում բառը վկայված է բաղադրյալ կազմությամբ՝ կին+իկ՝ բարբառային հնչատարբերակով՝ կընէգ^յ: Ինչպես՝ Կընէգ^յը մարթին կը^էսըն ա: Կընգանը պէրած մո¨ւլք^յը տըռնան կախ տըված զընգօլակ ա. տո¨ւս կ^յայիս, նի մըննէյիս ճըակտէտ կըթըխէ: Կնոջ սոցիալական դերի աննշանակությունն է վկայում նաև կին հասկացության բառազուգաբանությունների բացակայությունը հայերենի հուշարձաններում՝ ի հակակշիռ ամուսին/այր/ հասկացության հոմանշային բազմազանությունների:

Ամուսին-կին հարաբերության եզրերից մեկի բացակայությունը հայերենում այրի նշանակելիով է արտահայտվում: Հին հայերենում այրի բառի արական սեռի համար գործածվող համարժեքը չկար. հավանաբար նրա համար, որ տղամարդը երբեք այրի չէր մնում: Եվ նույն բառանվանումը՝ այրի, հավասարապես կիրառվում էր ամուսինը կորցրածի նկատմամբ՝ թե արական սեռի վերաբերմամբ, թե իգական: Սա ևս հավաստում է, որ այրի և այր բառերի նմանողությունը պատահական է․, և առաջինը ծագմամբ չի կապվում երկրորդին: Ենթադրվում է, որ հայերենը չի պահպանել այրիացած տղամարդու և կնոջ հնդեվրոպական տարածական անվանումները, և այրին հայկական նորակազմություն է: Արցախի բարբառում այրի եզրը գործածական չէ, այն արտահայտվում է ըրփիվէրի բառանունով: Ըրփիվէրի/որբևայրի: Որբևայրի բառաձևը վկայված չէ հինհայերենյան բառարաններում: Բառը երեք բաղադրիչներից կազմված բարդություն է՝ որբ+և+այրի: Առաջին բաղադրիչը՝ որբ հնդեվրոպական orbho(s¤-բառարմատից է սերված, որն առակայացած է նաև լատիներենում՝ orbo՝ զրկել իմաստով, orbotus՝ զուրկ, այրիացյալ իմաստներով: Երկրորդ բաղադրիչը, անշուշտ մարդն է: Մեր ճանաչողությամբ՝ այր բաղադրիչն է, մինչդեռ կա այլ՝ ավելի հավանական և լեզվաբանորեն փաստարկված կարծիք, որ այրը չէ մյուս եզրը: Ասվածի հիմնավորումը բառաձևի բարբառային վկայություններով է տրվում: Այսպես՝ նախ՝ բառակազմական տեսակետից չի արդարանում և շաղկապի առկայությունը, որովհետև և-ը ենթադրում է բաղադրիչների համադասական հարաբերություն, իսկ բառիմաստի մեջ ակնհայտ է ստորադասական հարաբերությունը: Բացի այդ, սպասելի չէ բարբառային ձևերում և շաղկապի առկայությունը: Բարբառային ձևի՝ վէրի բաղադրիչը առնչակցելի է հնդեվրոպական uer(wiro, viros*՝ մարդ նշանակությամբ բառարմատին, որից լատիներենում՝ vir, սանսկրիտում՝ vira: Այս փաստարկները հաշվի առնելով՝ հավաստի է դառնում որբևայրի-ի նախնական՝ ամուսին չունեցող, ամուսնուց զրկված իմաստը: Եվ նախաձևը կարելի է համարել ոչ թե որբ+և+այր, այլ՝ որբ+ի+վիրէ նախդրավոր կազմությունը՝ որբացած ամուսնուց, տղամարդուց _ նշանակությամբ: Արցախի բարբառում՝ ըրփիվէրէ: Օրինակ` Կընգանը վէր թակիս վէչ, կըգ^յիդա թա իրփիվէրի յա: Այրի հասկացությունը մեր բարբառում առկա է նաև անմարթ ձևով, դարձյալ միայն մասնավորված իմաստով՝ այրի կնոջ վերաբերմամբ գործածական: Օրինակ՝ Անմարթ կընէգ^յը առանց կըտօր տօն ա: Փաստված ունենք նաև մըրթամը^էռ բարդությունը, բայց այն իբրև բառանվանում գրեթե անգործածական է, և ունի անիծական վերաբերմունք հարուցող հնչարտաբերություն: Սա թերևս մեր գիտակցության մեջ արմատավորվել է բառի՝ հիմնավորապես անեծքներում հոլովվելու փաստի հետ կապված: Ամուսնուց զրկված լինելու հարաբերությունը բարբառում վկայված է նաև այլ՝ _ մըրթաթօղ _և մըրթըհան բառանուններով: Այս դեպքում՝ ամուսնուց լքված կնոջ իմաստային հարաբերությունն է արտահայտվում: Օրինակ՝ Մըրթաթօղ կընանէք^յը միհէնգ^յշըտացալ ըն: Ղօրթ ըն ասալ՝ մըրթաթօղ՝ ըշկաթօղ: Եվ որ դարձյալ տիպական է, կնոջից լքված ամուսին իմաստով հին հայերենից չի վկայվել ոչ մի բառանվանում: Տղամարդու ակնհայտ առավելությունը սոցիալական կյանքում և հասարակական գիտակցության մեջ նաև այդ բառով է մեզ տեսանելի դառնում: Հայկական մտածելակերպում, ընկալումներում թե՛ ամուսնության և թե՛ ամուսնալուծության իրավունքն ու նախաձեռնությունը տրված էր տղամարդուն. դա է վկայում նաև մըրթաթօղ-ի՝ գործածական հակադիր եզր չունենալը:

Յուրաքանչյուր բառանվանում այս իմաստային դաշտում բնութագրում և ամբողջացնում է մեր լեզվամտածողությունը, բացահայտում մեր աշխարհընկալումը և ճանաչելի դարձնում աշխարհի կարգն ու հարաբերությունները վերաձևելու և վերակարգելու մեր ուրույն տեսակը:

Կընգանը խաչը զա̈ռումը պահօղը ո̈ւրան մարթըն ա։