Բանավոր ավանդություններ և լեզվաբանական հարստություն

Այս բաժինը ներառում է Արցախի տարածաշրջանի բանավոր ավանդությունների բոլոր ժանրերն (հեքիաթներ, ավանդազրույցներ, զվարճապատումներ, հանելուկներ, անեծք-օրհնանքներ, հանգախաղեր և այլն) ու Արցախի բարբառի հնչյունական, բառապաշարային ու քերականական իրողությունների նկարագիրը։ Նպատակն է փաստաթղթավորել, պահպանել և փոխանցել Արցախի ոչ նյութական մշակութային ժառանգությունը՝ համայնքների մասնակցությամբ, բաց մուտքով և ուսումնակրթական ու գիտական կիրառությունն ապահովելով։ Մշակութային նշանակությունն է՝

նպաստել ինքնության շարունակականության պահպանմանը, միջսերնդային հաղորդակցության ապահովմանը և համայնքային համախմբմանը,
գիտականորեն հիմնային դարձնել ճանաչողական գիտելիքները՝ ստեղծված բանահյուսական ժառանգության փոխանցման միջոցով,
լեզվաբանական շերտի ճանաչողության ապահովմամբ նպաստել հայերենի բարբառների միջավայրում Արցախի բարբառի պահպանմանը և հանրայնացմանը։
Պօղը ք^յըթո̈ւկան կըմընա։

Ենթաբաժիններ

Ղարաբաղի բարբառ

Ղարաբաղի բարբառը հայերենի ամենատարածված, ուսումնասիրված ու դեռ ուսումնասիրության ընդգրկուն դաշտ ունեցող բարբառներից է: Դեռևս 8-րդ դարի քերական Ստ. Սյունեցին, հայ բարբառները աշխարհագրորեն դասակարգելով, հայերենի 8 բարբառների շարքում առանձնացրել է նաև Արցախյանը. «Եւ դարձեալ զքո լեզուիդ գիտելն զբովանդակ բառսն զեզերականս, որպէս զԿորճայն և զՏայեցին և զԽութայինն և զՉորրորդ Հայեցին և զՍպերացին, և զՍիւնին և զԱրցախայինն. այլ մի միայն զՄիջերկրայսն և զՈստանիկսն, վասն զի պիտանիք այսոքիկ են ի տաղաչափութեան. այլև օգտակարք ի պատմութիւնս, զի մի վրիպեսցի անընդել գոլով լեզուացն»: Ըստ Կարո Դավթյանի՝ Ղարաբաղի տարածքում գոյակցում են 6 բարբառ՝ Ղարաբաղի, Հադրութի, Շաղախ-Խծաբերդի, Չայլուի, Մարաղայի, Մեհտիշենի. վերջին 4-ը 19-րդ դարի առաջին կեսին Պարսկաստանի Ղարադաղից, Ուրմիայից, Խոյից, Մարաղայից գաղթած հայ բնակչության խոսվածքների դրսևորումներն են: Հրաչյա Աճառյանը նշում է, որ բարբառը ձևավորվել է 12-րդ դարում՝ հիմք ընդունելով այդ շրջանում բարբառի բաղաձայնական համակարգում կատարված հնչյունափոխական իրողությունները, իսկ Գևորգ Ջահուկյանը հաստատում է, որ Ղարաբաղի բարբառը, ի թիվս հայերենի այլ բարբառների, առաջացել և զարգացել է հայ ժողովրդի ձևավորման ու պատմական զարգացման ընթացքին զուգահեռ, ինչը հիմնավորվում է լեզվաբանական հիմնավոր փաստերով:

Ղարաբաղա պարպառը շօղուլ կաղնէ յա, օզում ըս համնը շինի, օզում ըս՝ մա̈սա̈ն:

Արցախի բանահյուսություն

Արցախի բանահյուսությունը ներառում է ինքնության հիշողության, հավատալիքների ու արժեքների կենդանի փոխանցումը՝ վիպական, քնարական ու բանաձևային բանահյուսության միջոցով։ Այն ուղղված է փաստաթղթավորելու, պահպանելու և փոխանցելու դարերով ստեղծված ժառանգությունը՝ մասնագիտական արհեստավարժ ընտրությամբ ու խմբագրությամբ, համայնքների ակտիվ մասնակցությամբ, բաց մատչելիությամբ և ուսումնակրթական ու գիտական կիրառության ապահովմամբ։ Նպատակն է՝ • ինքնության ամրապնդում, միջսերնդային կապ, բարոյաէթիկական նորմերի փոխանցում, • հիշողության մշտակա բաց պահոցի ստեղծում․ տեղանքի, տոհմի, արհեստի մասին գիտելիքների պահպանում ոչ թե արխիվներում, այլ դրանց փոխանցում ու կենսունակության հնարավոր ապահովում բնատարածքից դուրս միջավայրում • համայնքային համախմբում՝ պատմությունների, հիշողությունների փոխանակմամբ։ Ղարաբաղցէն ըստըղավ-ընդըղավ չի ընգընում, խօսկը ք^յա̈սմա յա ասում։

ԱՐՑԱԽԻ ԲԱՆԱՀՅՈՒՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Յուրաքանչյուր ժողովրդի պատմության, մշակույթի, լեզվի ուսումնասիրության կարևոր աղբյուրներից մեկը բանահյուսությունն է: Արցախի բանահյուսությունը հայ բանագիտության մեջ առանձնանում է իր ուրույն դերով՝ ազգագրական ինքնատիպ նկարագրով, հնչյունական, քերականական ու լեզվաոճական առանձնահատկություններով, ճոխ բառապաշարով, բառապաշարի հնագույն տարրերով և բառիմաստային ուշագրավ իրողություններով:
Արցախի բանահյուսությունն ունի մեկուկեսդարյա գրավոր կենսագրություն, որի ընթացքում ժողովվել է Արցախի ժողովրդի մտածողությունը, արվեստն ու պատմությունն ամփոփող բանահյուսական հարուստ ժառանգություն:
Արցախի բանահյուսության լեզուն Ղարաբաղի բարբառի գործածության անհատականացված տարբերակն է: Այդ հարթության վրա զուգահեռվում են բարբառի՝ իբրև բանագիտական իրողության և բարբառի՝ իբրև լեզվաբանական իրողության քննությունները: Բանահյուսական ժառանգության գրավոր փոխադրումը բարբառի հետ կապված որոշ խնդիրներ է առաջ բերում: Առաջին դեպքում կարևորվում է այն, որ բարբառային մտածողությունը բանահյուսության գոյության հիմքն ու պայմանն է, նրա էությունը և ոչ միայն լեզվական միջոցը: Ըստ այդմ էլ՝ բանահյուսական բոլոր նմուշները, բնագրերը չեն հավակնում լրիվ չափով արտահայտելու բարբառային, խոսվածքային առանձնահատկությունները. առաջնահերթվում է բովանդակային կողմը: Երկրորդ դեպքում կարևորվում է լեզվական գործոնը` բարբառը բանահյուսական մտածողության նյութական միջոցն ու դրսևորման ձևն է: Բանահյուսական յուրաքանչյուր նմուշ ի հայտ է բերում լեզվական այնպիսի իրողություններ, որոնք բնորոշ են տվյալ բարբառին ու կարևորվում են նրա պատմության համակողմանի ուսումնասիրության տեսակետից: Այս առումով անհրաժեշտ պայման է բարբառային, խոսվածքային առանձնահատկությունների պահպանումը : Բանահյուսության նշանակալի դերի և լեզվական որոշ առանձնահատկությունների ճանաչողության համար կարևորվում են նաև բանահյուսության գրավոր կենսագրության պատմական ընթացքը, այն կերտող ու ավանդող երախտավորների (բանասացների, բանահավաքների) գործունեությունը(այդ մասին մանրանասն տե՛ս Բանահավաքչություն ենթաթեմայի և Բանահավաքներ նյութի էջում):

Ավելի մանրամասն աղբյուրները ՝ տե՛ս մեր Գրադարանի, Արցախի ժողովրդագիտություն մատենաշարը, հ 6-12 և թեմատիկ շարքը։

Արցախի տեղանուններ

Անվամբ է հողին դաջվում ժողովրդի լինելության վկայագիրը:

Դեռևս հնագույն շրջանից մարդուն հետաքրքրել են ինչպես իր ծագման, իր լեզվի առաջացման հարցերը, այնպես էլ իր բնակավայրի հետ կապված և առանձնապես այդ վայրերի անվանումների ծագումնաբանությունը:

Աշխարհագրական այդ անունները՝ տեղանունները, մեր լեզվապաշարի առանձնահատուկ մասն են կազմում և մեր լեզվամտածողության տարածքում կենսական բաղադրիչ են, մշտակա ուղեկից մեր խոսքին, որովհետև մեր իսկ ճանաչողությունն սկսվում է մեր բնակության տարածքի ճանաչողությունից:

Մեր ծննդյան իսկ պահից տեղանունները՝ իբրև մեր ծննդավայրի անուն, հասցե, դառնում են անձնանվան ու ազգանվան կից անում: Եվ բնական է լինում այն ցանկությունը, որ մեզանից յուրաքանչյուրը փորձում է ընկալել ու մեկնաբանել իր բնականունը՝ դրանում տեսնելով իր նախնիների հետ հարաբերվելու, անցյալն ու պատմությունը ճանաչելու հնարավորություն:

Ավելի մանրամասն աղբյուրները ՝ տե՛ս մեր Գրադարանի, Բնակավայրեր և տեղագրություն, Արցախի պատմություն թեմատիկ շարքը։