Բնության և տիեզերքի մասին գիտելիքներ և պրակտիկաներ

-Էն հինչըն ա՞ Վաղինակը տափը հինից, Կընընչկ^յարմո̈ւր գ^յաբա շինից, աշկէտ դ̈արմ̈ան, սըրտէտ դ̈արմ̈ան:

-Կ^յարունքն ա։

«Բնաշխարհ և գիտելիք» ենթաբաժինը բացահայտում է, թե ինչպես են Արցախի բնապատկերները և երկնային երևույթների մասին պատկերացումները ձևավորել համայնքային աշխարհընկալումն ու բնության մասին գիտելիքի համակարգերը։ Այստեղ ներկայացված են երկնային մարմինների, բուսական ու կենդանական աշխարհների մասին ավանդական պատկերացումները, գործնական հմտությունները՝ նկարագրերով, նմուշներով, տեսանյութերով ու լուսանկարներով։
Ենթաբաժինն ուղղորդում է՝ ճանաչելու և ընկալելու բնական նշանների և գյուղատնտեսական ու առօրյա պրակտիկաների փոխկապակցվածությունը, իսկ հարթակի միջոցով հաղորդակցությունը թույլ կտա համալրելու և ամբողջական դարձնելու հիշողությունները, ու նաև բոլորի համար ընթեռնելի դարձնելու դրանցում պահված մշակութային կոդերը:

Արցախի երկրագործությունն ու անասնապահությունը ձևավորվել են բնության պայմաններին համահունչ։ Երկրագործական աշխատանքները՝ վար, ցանք, հերկ, իրականացվել են հստակ մշակված ավանդական համակարգով, որտեղ յուրաքանչյուր փուլ ունեցել է իր նշանակությունն ու ժամանակը։ Հողը մշակվել է խնամքով՝ տարբեր եղանակներով պատրաստելով այն բերքատվության համար, իսկ գործիքներն ու աշխատանքային ձևերը փոխանցվել են սերնդեսերունդ։ Միևնույն ժամանակ, անասնապահությունը եղել է գյուղական կյանքի հիմքերից մեկը, որտեղ կենդանին ոչ թե բանող միջոց է՝ վարուցանքը կազմակերպելու, կամ սննդի հարցերը լուծելու, այլ այն ընտանիքի անդամի պես հարազատ էակ է։ Արցախցին համոզված էր , որ բարի հոգատար վերաբերմունքը կենդանիների նկատմամբ վերադարձվում է առատությամբ ու օգտակարությամբ։ Կովը, ձին, էշը և այլ կենդանիներ ունեցել են իրենց հատուկ դերերը՝ ապահովելով սնունդ, աշխատանքային ուժ և կենսական անհրաժեշտ այլ միջոցներ։ Երկրագործությունն ու անասնապահությունը փոխկապակցված են եղել՝ ձևավորելով միասնական կենսակերպ, որտեղ հողը, ջուրը, կենդանին և մարդը հանդես են գալիս որպես փոխլրացնող օղակներ։ Այս ամբողջ համակարգը արտացոլված է նաև բարբառում, բանահյուսական գրեթե բոլոր ժանրերում, առօրյա սովորույթներում՝ պահպանելով դարերի փորձը։ Արցախի գյուղատնտեսական կյանքը ներդաշնակ ամբողջություն է, որտեղ աշխատանքը, բնությունը և մարդը միավորված են՝ որպես կենսունակ միջավայրի անքակտելի բաղադրիչներ։

Հըրթնօթուրը սը^էվ վը^էղան ըն սըվէրում:

Ավելի մանրամասն գիտական աղբյուրները ՝ տե՛ս մեր Գրադարանի, Արցախի ժողովրդագիտություն մատենաշարը, հ 1-12 և թեմատիկ շարքը։