Կատարողական արվեստներ

Կատարողական արվեստը ամբողջացնում է արվեստների այն խումբը, որ ստեղծվում և ներկայացվում է կենդանի կատարումով՝ հանդիսատեսի մասնակցությամբ։ Այն շարժման, ձայնի, տարածքի ու ռիթմի համադրության արդյունքն է, և հաճախ ներառում է ինքնահնարքն ու հանդիսատեսի արձագանքը. այն կատարողի ու դիտողի համաժամանակյա փոխազդեցության արդյունք է : Արցախյան կատարողական արվեստը Արցախի ոգու մարմնավորումն է՝ միավորելով երգը, խաղը և պարը որպես սերնդափոխվող ավանդույթների կենդանի շարունակություն։ Արցախյան երգն առանձնանում է մեղեդայնությամբ ու պատմական հիշողության հարուստ շերտերով; Ժողովրդական խաղերն ուղեկցվում են ծիսական երգախոսությամբ, ռիթմիկ շարժումներով և ձևավորում են մասնակիցների միջև փոխվստահություն ու խմբային համերաշխություն: Պարերն իրենց առնական ու խրոխտ քայլքերով ներկայացնում են բնաշխարհի կենսական տեմպը և փոխանցելի արժեքները՝ դառնալով համախմբման կոչ ու հրաման։

Ծափ տալ^յը սըվէրէ, հանցու թա կարիս վէչ ամէն հավա ածիս ու ամէն հըվավ պար կ^յաս, լ^յհա կարիս ամէն հըվու նըհը^էտ ծափ տաս։

Ենթաբաժիններ

Պար

Պարը նվագի կամ երգի տակ մարմնի բարեձև ու ներդաշնակ, ռիթմիկ շարժումների ամբողջությունն է։ Ի տարբերություն հայ ազգագրական այլ շրջանների՝ Արցախն աչքի չի ընկնում պարերի բազմազանությամբ, բայց ըստ պահպանված տեղեկությունների՝ նախկինում դրանց թիվը մեծ էր․ բաղդադուրի, բըլըբանդի, դըռըդըռէ, յէրիյէրի, ասկէրանի, թարաք^յամի, թուրաջի, ժըժըպապար, լիզգ^յըհանգ^յի, ծընդըրյանա, կալ^յպարի, պըլլըպաչի, մըշկըհօռէ, ղաշշանգ^յի, մուղանի, նալբաք^յի, էնզէլի, տասնըչօրս, զանգիլաշի, յալլի, յարալարի, պապարյալի, մակառյալի, ո̈ւզո̈ւնդարա ևն: Դեռ ավելին՝ գրեթե վերացել են խմբային պարերը, շուրջպարերն ու մենապարերը (կընդապարէրը): Բացառություն են կազմում հարսանեկան պարը և հրավիրված խմբերի պարերը: Հիմնականում պարում են հարսանիքների և այլ տոնախմբությունների ժամանակ: Նախկինում պարերն ավելի դանդաղ էին՝ ձեռքերի, ուսերի, գլխի ու մարմնի այլ մասերի բարդ շարշումներով, ներկայումս՝ հակառակը․ նախապատվությունը տրվում է ուրախ պարերին, այդ թվում` արտասահմանյան: Հաճախ պարում են երիտասարդ կանայք ու աղջիկները բարեկամ տղամարդկանց հետ:
Արցախյան պարն արտահայտում է արցախցու հույզերը և ընդգծում հայոց հավաքական ինքնության բաղադրիչ լինելը։

Թիվը պար ա սիրում, պար կ^յալը սըվէ՛րէ:

Երգ

Արցախյան երգարվեստի հիմքում կենցաղի բնութագիր բառն է՝ մեղեդային, ռիթմիկ, տոնային, որպես տրամադրության փոխարկիչ:
Արցախյան երգը բազմաժանր է՝ ծիսական երգեր (ծննդաբերություն, հարսանեկան, մահախոսական), աշխատանքային ու հողագործական երգեր (օր.՝ հորովել), օրորոցային, հերոսական-էպիկական, սիրային ու հայրենասիրական երգեր։ Աշուղական երգերն էլ բանաստեղծ-երգիչների ստեղծագործական ավանդույթի շարունակականության արտահայտություն են. տեքստը, հնարանքի վարպետությունը և գործիքային կատարումը ստեղծում են կոլորիտ, վարք ու պատմություն: Այդ երգերի միջոցով է նաև պահպանվել բանահյուսական հիշողությունը, ձևավորվել մեր ինքնությունը, և այսօր դրանք պետք է միավորեն մեր ցաքուցիր համայնքը՝ դառնալով հուզական հաղորդակցության ու արարողակարգերի պահպանման հիմնական լեզու։

Յէրքը զա̈նգ^յ ա, ո̈ւրո̈ւշին սըրտումըն ա սա̈ս անում:

Խաղ

Խաղը որպես կատարողական արվեստի ժանր արտահայտում է մարդկային մտքի ստեղծագործականությունը, փոխազդեցությունը և մշակութային ինքնությունը՝ համադրելով շարժում, կանոններ և խորհրդանշական իմաստներ։ Խաղի միջոցով փոխանցվում են ավանդույթներ, արժեքներ և սոցիալական վարքաձևեր։

Արցախյան ժողովրդական խաղատեսակները բազմաթիվ են և բազմազան: Հիմնականում խաղում են երեխաներն ու պատանիները, որոշ խաղերում՝ նաև երիտասարդները, անգամ տարեցները: Առավել տարածված են խմբային խաղերը, որոնք սկսելուց առաջ մասնակիցները բաժանվում են խմբերի, ընտրում իրենց ղեկավարներին և վիճակահանությամբ որոշում, թե ով (որ խումբը) պետք է խաղն առաջինը սկսի, հարձակվի, ցատկի, հեծնի ևն, և ով (որ խումբը)` պաշտպանվի, կռանա ևն:

Արցախյան ժողովրդական խաղերը սոցիալական փոխազդեցության, համագործակցության և մրցակցության կարևոր միջոց են՝ ձևավորելով վարքականոններ ու թիմային մտածողություն։ Դրանք պահպանում և փոխանցում են համայնքային ավանդույթները, դերաբաշխման ձևերը և ազգային ինքնության տարրերը։

Խօխան հինչու տը^էսնա, էն էլ կըսըվէրէ:

Թատրոն

Այս ենթաբաժինը ներկայացնում է Արցախի թատերական կյանքի ձևավորումն ու զարգացման ընթացքը՝ ծիսախաղերից մինչև ժամանակակից բեմական փորձարարություն։ Ներկայացվում են թատերական կենտրոնները, ստեղծագործական խմբերն ու կարևոր բեմադրությունները, արխիվային վկայությունները: Շեշտվում են հիմնական շրջափուլերը՝ խորհրդային տարիներ, պատերազմական և հետպատերազմյան դիմակայություն, վերածնունդ ու միջազգային համագործակցություններ։ Տրվում են արվեստագետների ստեղծագործական դիմապատկերները, արձանագրվում են թատերարվեստի գործիչների կենսագրական տեղեկությունները՝ ընդգծելով ավանդ-շարունակականության կապերը։

Կ^յանքը խաղ ա՝ տիյէր-տիվէր :